|  |  | 

Көз қарас Саясат

«Ердоған діни риторикамен көп қолдау тапты»


Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған референдумдағы жеңісін тойлаған жақтастарының алдында тұр. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған референдумдағы жеңісін тойлаған жақтастарының алдында тұр. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

Президент Тайып Ердоған билігін нығайтуға қол жеткізген референдум нәтижесі туралы Азаттық Стамбулда докторантурада оқитын қазақстандық маманмен сұхбаттасты.

Нұрат Ілияс: – Түркияның Стамбул университетінде «Түркітану» мамандығы бойынша докторантурада оқып жатқан қазақстандық зерттеуші. Стамбулда 2013 жылдан бері тұрып келе жатқан Нұрат Азаттыққа Түркияда өткен президенттік басқару жүйесіне көшу бойынша конституцияға өзгеріс енгізу референдумында не себепті Ердоғанды жақтаушылар басым түскені туралы ойларын айтты.

Азаттық: – Жексенбіде Түркияда өткен президент билігін нығайтуға қатысты конституцияны өзгерту туралы референдумда құптаушылар неге басым түсті деп ойлайсыз?

Нұрат Ілияс: – Мұның өзіндік себебі бар. [Президент Тайып] Ердоған басқарған «Әділет және даму» партиясының билікте отырғанына 15 жылдай болды. Осы 15 жылда [Ердоған] діни тақырыпты халыққа тартымды етіп көтере білді. Және халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартқанын айтты. Менің ойымша, Ердоған осы діни риторикамен көп қолдау тапты. Бірақ 51,3 пайызбен жеңіске жеткенімен, алғашқы сайлаулармен салыстырғанда Ердоған Анкара мен Стамбул сияқты үлкен қалаларда 10-15 пайызға дейін ұтылып қалғанын байқауға болады.

Азаттық: – Ердоған не себепті үлкен қалаларда жеңіске жете алмады?

Нұрат Ілияс. Түркиядағы қазақ сарапшысы. Сурет Нұрат Ілиястың Facebook парақшасынан алынды.

Нұрат Ілияс. Түркиядағы қазақ сарапшысы. Сурет Нұрат Ілиястың Facebook парақшасынан алынды.

Нұрат Ілияс: – Кейбір жергілікті жұрттың тілімен айтқанда, «өткен жылы жаздағы тырнақша ішіндегі бола жаздаған» әскери төңкерістен кейін20-ға жуық радио мен 30 шақты телеарна жабылды. Одан басқа судьялар, прокурорлар, әскерилері бар, ұзын саны 120 мың адам қызметінен кетті. Олардың әрқайсысының отбасында бес адам бар деп есептегеннің өзінде Ердоған 600 мың сайлаушыны жоғалтып отыр. Және сол ұсталған, қызметінен кеткен адамдардың туыс-туғандары бар дегендей. Былайша айтқанда [Ердоған] екі-үш миллион дауыс берушіден айрылып қалып отыр.

Азаттық: – Ердоған діни тақырыптарды қозғау кезінде электоратқа қайтіп тартымды көріне білді?

Нұрат Ілияс: – Жалпы Түркия қоғамының [зайырлы-діндар] болып екіге бөлінуі 1950-1960 жылдар аралығы. Өйткені Ататүрік билік басына келгеннен кейін көптеген солшыл көзқарастар пайда болып дінді басу, қудалау әрекеті ашық көрінген болатын. Ал 1950 жылдардың басында тұңғыш рет демократиялық партия билік басына келген болатын. Және бұл партия діни көзқараста болған. Бірақ 1961 жылы әскери төңкеріс болып, оларды биліктен аластады. Міне, осыдан кейін 1971, 1981 және 1997 жылдары болған әскери төңкерістің қай-қайсысын қарап отырсаңыз да, діни партия билік басына келгеннен кейін, әскери төңкеріс болып, оларды ығыстырып шығарып отырғанынкөреміз. Яғни осы күнге дейін әскери күш діни көзқарастағылардың билік басына келуіне қарсы еді. Жергілікті түрікшілдердің жазуынша, бесінші бола жаздаған төңкеріс кезінде «діншіл» көзқарастағылар жеңді.

Референдумдағы жеңісті тойлауға көшеге шыққан Ердоғанның қолдаушылары. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

Референдумдағы жеңісті тойлауға көшеге шыққан Ердоғанның қолдаушылары. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

 

Азаттық: – Президент Тайып Ердоғанның жақтастары негізінен қандай әлеуметтік саяси топтың өкілдері? Яғни сіз айтып отырғандай, тек діни топ қана ма, әлде оны қолдаған басқа да бір топтар бар ма?

Нұрат Ілияс: – Негізінен Анадолыда өмір сүретін, ауылдық жерде тұратын және білімі ортадан төмен деңгейдегі адамдар. Сосын діни көзқарастағы адамдар.

Азаттық: – Зайырлы демократиялық құрылымның, парламентшіл кемализмнің жақтаушылары кімдер болды және не себептен басым түсе алмады?

Нұрат Ілияс: – Әрине, зайырлы демократиялық құрылымды жақтаушылар – Ататүріктің өзі құрып кеткен Республикашыл халық партиясы. Екіншісі – билік президенттік жүйеге негізделсе, аз ұлттарға қысым жасалады деген қорқынышпен қарсы шыққан Халық демократиялық партиясы. Міне, осы екі партия ғана [оппозиция] болды. Олардың жеңіске жете алмай қалуы – өткен жылғы [биліктің] БАҚ-ты қысып тастауынан болуы мүмкін деп ойлаймын.

Азаттық: – «БАҚ-ты биліктің қысып тастауынан болуы мүмкін» деп қалдыңыз. Референдум қарсаңында Түркиядағы билікшіл БАҚ-тың үгіт-насихаты мен билеуші топтың саяси популистік ұрандарының барынша күшейгені көрінді. Қарама-қарсы тараптың бұл жолдағы іс-әрекеті қаншалықты әсерлі болды, ақпарат тарату мүмкіндігі қаншалықты еркін болды?

Нұрат Ілияс: – Қазір Түркиядағы барлық ақпарат құралдары биліктің қолында ғой. Сондықтан қарсы тараптың ақпарат тарату мүмкіндігі тек әлеуметтік желілерге тәуелді болды деп ойлаймын. Екіншіден, оппозициялық топтардың ішінде Республикашыл халық партиясының жетекшісі Кемаль Кылычтароглуның харизмасы жоқ болды. Қарсы тараптың пікіріне сай уәж айтып, халықты соңына ерте алмады.

Қолдаушылары алдына шыққан Ердоған. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

Қолдаушылары алдына шыққан Ердоған. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

 

Азаттық: – Халықаралық сарапшылар мен адам құқықтарын қорғау ұйымдары Ердоғанның тұсында Түркияның авторитаризмге бет бұрғаны туралы айтып жатады. Ел ішінде мұндай пікірлер бар ма, жалпы болса, қандай сипатта айтылады?

Нұрат Ілияс: – Әрине, бар. Мұндай пікірлерді жиі айтып жатқандар – [Фетхулла] Гүленнің (былтырдан бері «әскери төңкеріс жасамақ болды» деген айып тағылған, соңғы жылдары қуғынға ұшырап, АҚШ-та тұрып жатқан түркиялық теолог – ред.) «терроршыл» [деп айыпталған] жақтаушылары. «Билік Гүленнің бүкіл баспасөз құралдары мен бизнесін тартып алды» деген тұрғыда пікір айтады. Ал Ердоғанның жақтаушылары «гүленшілер террорлық әрекет жасады» деген уәжге сенімді.

Азаттық: – Президенттік басқару жүйесіне өткеннен кейін Түркиядағы демократиялық институттар қандай өзгеріске ұшырауы мүмкін деп ойлайсыз?

Нұрат Ілияс: – Осы жолғы ата-заңға енгізілген 18 бапты айтып, түсіндіріп жатқандарына қарағанда оң өзгеріс болмайды. Мысалмен айтқанда Түркияның бұл әрекеті Германиядағы парламенттік жүйеден Түркіменстандағы немесе Беларусьтегі жағдайға бір-ақ түскен сияқты ғой.

Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет!                                                               Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • Серік Ахметовтің түрмеден ерте босауын түрліше болжайды

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Серік Ахметовтің премьер-министр кезінде түскен суреті. Астана, 24 қыркүйек 2012 жыл. Қазақстанның бұрынғы премьер-министрі, коррупциялық айыппен сотталған Серік Ахметов қыркүйектің 21-інде бостандыққа шықты. Азаттық сөйлескен сарапшылар “Қазақстанда заң әркімге әрқалай қолданылатынын, саяси тұтқындарға Ахметовке жасалғандай рақымшылық болмайтынын” айтады. Серік Ахметов Қарағанды облысындағы Қарабас кентіндегі түрмеден қыркүйектің 21-і күні таңертең шықты. Жеңіл күртеше мен қаракөк джинс шалбар киген бұрынғы премьерді ондаған журналист пен видеооператор күтіп алды. Журналистерге Ахметовтен сұхбат алудың сәті түспеді, ол колониядан шыққан бетте қасындағы қарауыл жігіттің көмегімен жол талғамайтын Toyota көлігіне мініп кетіп қалды. Көлікке қарай жүріп бара жатып ол журналистерге болашақта не істейтінін «әлі жоспарламағанын», денсаулығының жақсы екенін айтып, «Рахмет сіздерге!» деп қана тіл қатты.

  • Түріктен ұялған қазақ заңгері ұшақтағы тіл мәселесімен өзі айналысатынын мәлімдеді

    Камшат Сатиева Эйр-Астанадағы шулы оқиға қазақтар үшін масқара болып тынды. Бортсеріктен қазақ тілінде қызмет көрсетуді сұраған түрік азаматы қамауға алынып, оған айыппұл салынды. Тәуелсіздік алғанда, ең бірінші боп қуанған түрік ағайын бұл жайттан хабардар боп жатса, әбден түңілетін шығар бізден. 25 жыл мерзімде ана тілі мәселесін біржақты ете алмаған өзімізге де обал жоқ. „Мәселені саясатқа немесе басшылыққа сілтейтін түгі жоқ„ деген қазақ заңгері Абзал Құспан мұның барлығын өзіміздің еріншектігіміз бен қорқақтығымыздан көреді. Әйтпесе, заңгердің айтуынша, Қазақстандағы заңдар мемлекеттік тіл қолданысын еш шектемейді, тек оны орындамайтындар бар. Бұл туралы заңгер Facebook-тегі жеке парақшасында жазды. „Кешелі-бері лентадан түспеген, кінәлі тараптың кешірім сұраудың орнына, әдеттегінше, мұрнын шүйіре қарауының салдарынан, дау ушыға бастаған, «Эйр Астана»

  • «Осы жолы бәрі бітеді». Сарапшы Ресейге салынатын санкцияның сұмдық құпиясын ашты

    Камшат Сатиева Ресейге салынбақ соңғы санкцияның салдары қандай болатынын айтып берген қаржыгер-маман Әлихан Қанапия сұмдық құпияның бетін ашты. Оның пікірінше, АҚШ Конгресі қабылдаған кезекті санкция Ресейдің саяси элитасын бекерден бекер дүрліктіріп жіберген жоқ. Санкцияның салдары өте ауыр. Бұл туралы қаржыгер-маман Әлихан Қанапия kaz.365info.kz сайтына берген сұқбатында мәлім етті. Өз сұқбатында маман, алдымен, доллардың қымбаттауына қатысты пікірін білдірді. Санкция салдары… — Қазір доллардың қымбаттауына нақты экономикалық фактор орын алған жоқ. Оның тек екі жанама себебі бар. Бірден-бір себебі — Ресейге бағытталған жаңа санкцияның салқыны бұл. Өйткені теңге орыстың ақшасына тәуелді. Біздің экономикамыз Ресей экономикасына тәуелді дегендей. Ресей экономикасы шындап шатқаяқтайын деп тұр. Демек, ол міндетті түрде Қазақстанға да әсер етеді. Күрт

  • ӘДЕБИЕТ ТУРАЛЫ СОҢҒЫ ПІКІРТАЛАСҚА ҚОСАРЫМ

    Ақын-жазушыны “адам жанының инженері” деп атап, шығармашылық демалысқа жіберіп, пәтер бөліп, қаламақы төлеп, жеке шығармашылығын бюджет қаржыландыратын мамандық қылып, коммунистік мораль мен идеология насихатшыларына айналдырған совет режимі енді қайтып келмейді, “балдар”. Ақын-жазушылық мамандық та емес, күнкөріс кәсібі де емес, идеология құралы да емес, билік өкілдері бір-жерден екінші жерге оп-оңай көшіріп ала қоятын, я қуып жібере салатын ләппай қызметкер де емес. Бұл – сөз шеберінің таланты ұшталған сайын, қабілеті күшейген сайын, білімі тереңдеген сайын негізгі мамандығы мен негізгі кәсібін ығыстырып шығарып, табиғи түрде һәм шабыттың, һәм күнкөрістің сарқылмас көзіне айналатын, ең бастысы әлгі шеберге тәуелсіздік сыйлайтын еркін шығармашылық. Саяси-экономикалық, әлеуметтік-мәдени ерекшеліктері бөлектеу болса да, “жақсымен салыстырып, жақсыға ұмтылу” принципімен Батыстағы өз

  • АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ТЕГІ ЖӘНЕ ТУҒАН-ӨЛГЕН ЖЫЛДАРЫ

      Қазақтың даңқты ханы, «үш жүздің баласының атын басын бір кезеңге теңеген», «он сан Алаш баласын аузына қаратқан» Абылайдың шыққан тегіне, оның туған-өлген жылдарына қатысты бірталай сұрақтар бар-деп жазды  e-history.kz.                                                                                                                                                                

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: