|  |  | 

Көз қарас Саясат

«Ердоған діни риторикамен көп қолдау тапты»


Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған референдумдағы жеңісін тойлаған жақтастарының алдында тұр. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған референдумдағы жеңісін тойлаған жақтастарының алдында тұр. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

Президент Тайып Ердоған билігін нығайтуға қол жеткізген референдум нәтижесі туралы Азаттық Стамбулда докторантурада оқитын қазақстандық маманмен сұхбаттасты.

Нұрат Ілияс: – Түркияның Стамбул университетінде «Түркітану» мамандығы бойынша докторантурада оқып жатқан қазақстандық зерттеуші. Стамбулда 2013 жылдан бері тұрып келе жатқан Нұрат Азаттыққа Түркияда өткен президенттік басқару жүйесіне көшу бойынша конституцияға өзгеріс енгізу референдумында не себепті Ердоғанды жақтаушылар басым түскені туралы ойларын айтты.

Азаттық: – Жексенбіде Түркияда өткен президент билігін нығайтуға қатысты конституцияны өзгерту туралы референдумда құптаушылар неге басым түсті деп ойлайсыз?

Нұрат Ілияс: – Мұның өзіндік себебі бар. [Президент Тайып] Ердоған басқарған «Әділет және даму» партиясының билікте отырғанына 15 жылдай болды. Осы 15 жылда [Ердоған] діни тақырыпты халыққа тартымды етіп көтере білді. Және халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартқанын айтты. Менің ойымша, Ердоған осы діни риторикамен көп қолдау тапты. Бірақ 51,3 пайызбен жеңіске жеткенімен, алғашқы сайлаулармен салыстырғанда Ердоған Анкара мен Стамбул сияқты үлкен қалаларда 10-15 пайызға дейін ұтылып қалғанын байқауға болады.

Азаттық: – Ердоған не себепті үлкен қалаларда жеңіске жете алмады?

Нұрат Ілияс. Түркиядағы қазақ сарапшысы. Сурет Нұрат Ілиястың Facebook парақшасынан алынды.

Нұрат Ілияс. Түркиядағы қазақ сарапшысы. Сурет Нұрат Ілиястың Facebook парақшасынан алынды.

Нұрат Ілияс: – Кейбір жергілікті жұрттың тілімен айтқанда, «өткен жылы жаздағы тырнақша ішіндегі бола жаздаған» әскери төңкерістен кейін20-ға жуық радио мен 30 шақты телеарна жабылды. Одан басқа судьялар, прокурорлар, әскерилері бар, ұзын саны 120 мың адам қызметінен кетті. Олардың әрқайсысының отбасында бес адам бар деп есептегеннің өзінде Ердоған 600 мың сайлаушыны жоғалтып отыр. Және сол ұсталған, қызметінен кеткен адамдардың туыс-туғандары бар дегендей. Былайша айтқанда [Ердоған] екі-үш миллион дауыс берушіден айрылып қалып отыр.

Азаттық: – Ердоған діни тақырыптарды қозғау кезінде электоратқа қайтіп тартымды көріне білді?

Нұрат Ілияс: – Жалпы Түркия қоғамының [зайырлы-діндар] болып екіге бөлінуі 1950-1960 жылдар аралығы. Өйткені Ататүрік билік басына келгеннен кейін көптеген солшыл көзқарастар пайда болып дінді басу, қудалау әрекеті ашық көрінген болатын. Ал 1950 жылдардың басында тұңғыш рет демократиялық партия билік басына келген болатын. Және бұл партия діни көзқараста болған. Бірақ 1961 жылы әскери төңкеріс болып, оларды биліктен аластады. Міне, осыдан кейін 1971, 1981 және 1997 жылдары болған әскери төңкерістің қай-қайсысын қарап отырсаңыз да, діни партия билік басына келгеннен кейін, әскери төңкеріс болып, оларды ығыстырып шығарып отырғанынкөреміз. Яғни осы күнге дейін әскери күш діни көзқарастағылардың билік басына келуіне қарсы еді. Жергілікті түрікшілдердің жазуынша, бесінші бола жаздаған төңкеріс кезінде «діншіл» көзқарастағылар жеңді.

Референдумдағы жеңісті тойлауға көшеге шыққан Ердоғанның қолдаушылары. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

Референдумдағы жеңісті тойлауға көшеге шыққан Ердоғанның қолдаушылары. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

 

Азаттық: – Президент Тайып Ердоғанның жақтастары негізінен қандай әлеуметтік саяси топтың өкілдері? Яғни сіз айтып отырғандай, тек діни топ қана ма, әлде оны қолдаған басқа да бір топтар бар ма?

Нұрат Ілияс: – Негізінен Анадолыда өмір сүретін, ауылдық жерде тұратын және білімі ортадан төмен деңгейдегі адамдар. Сосын діни көзқарастағы адамдар.

Азаттық: – Зайырлы демократиялық құрылымның, парламентшіл кемализмнің жақтаушылары кімдер болды және не себептен басым түсе алмады?

Нұрат Ілияс: – Әрине, зайырлы демократиялық құрылымды жақтаушылар – Ататүріктің өзі құрып кеткен Республикашыл халық партиясы. Екіншісі – билік президенттік жүйеге негізделсе, аз ұлттарға қысым жасалады деген қорқынышпен қарсы шыққан Халық демократиялық партиясы. Міне, осы екі партия ғана [оппозиция] болды. Олардың жеңіске жете алмай қалуы – өткен жылғы [биліктің] БАҚ-ты қысып тастауынан болуы мүмкін деп ойлаймын.

Азаттық: – «БАҚ-ты биліктің қысып тастауынан болуы мүмкін» деп қалдыңыз. Референдум қарсаңында Түркиядағы билікшіл БАҚ-тың үгіт-насихаты мен билеуші топтың саяси популистік ұрандарының барынша күшейгені көрінді. Қарама-қарсы тараптың бұл жолдағы іс-әрекеті қаншалықты әсерлі болды, ақпарат тарату мүмкіндігі қаншалықты еркін болды?

Нұрат Ілияс: – Қазір Түркиядағы барлық ақпарат құралдары биліктің қолында ғой. Сондықтан қарсы тараптың ақпарат тарату мүмкіндігі тек әлеуметтік желілерге тәуелді болды деп ойлаймын. Екіншіден, оппозициялық топтардың ішінде Республикашыл халық партиясының жетекшісі Кемаль Кылычтароглуның харизмасы жоқ болды. Қарсы тараптың пікіріне сай уәж айтып, халықты соңына ерте алмады.

Қолдаушылары алдына шыққан Ердоған. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

Қолдаушылары алдына шыққан Ердоған. Түркия, Стамбул, 16 сәуір 2017 жыл.

 

Азаттық: – Халықаралық сарапшылар мен адам құқықтарын қорғау ұйымдары Ердоғанның тұсында Түркияның авторитаризмге бет бұрғаны туралы айтып жатады. Ел ішінде мұндай пікірлер бар ма, жалпы болса, қандай сипатта айтылады?

Нұрат Ілияс: – Әрине, бар. Мұндай пікірлерді жиі айтып жатқандар – [Фетхулла] Гүленнің (былтырдан бері «әскери төңкеріс жасамақ болды» деген айып тағылған, соңғы жылдары қуғынға ұшырап, АҚШ-та тұрып жатқан түркиялық теолог – ред.) «терроршыл» [деп айыпталған] жақтаушылары. «Билік Гүленнің бүкіл баспасөз құралдары мен бизнесін тартып алды» деген тұрғыда пікір айтады. Ал Ердоғанның жақтаушылары «гүленшілер террорлық әрекет жасады» деген уәжге сенімді.

Азаттық: – Президенттік басқару жүйесіне өткеннен кейін Түркиядағы демократиялық институттар қандай өзгеріске ұшырауы мүмкін деп ойлайсыз?

Нұрат Ілияс: – Осы жолғы ата-заңға енгізілген 18 бапты айтып, түсіндіріп жатқандарына қарағанда оң өзгеріс болмайды. Мысалмен айтқанда Түркияның бұл әрекеті Германиядағы парламенттік жүйеден Түркіменстандағы немесе Беларусьтегі жағдайға бір-ақ түскен сияқты ғой.

Азаттық: – Сұхбатыңызға рақмет!                                                               Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • Қытай “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?

    Eldeç Orda Атқа мініп қылышын оңды солды жалаңдатып “ша ша шалап” кеп (қытайша өлтіріңдер деген сөз) Қазақ ауылын қанға бөктіріп кететін қилы оқиғаларды бала күнімізден бері кітаптан оқып өсіп едік. Күншығыс Цинхай, Гансуға ауып Тибет асып Кашмир, Пакістанға ат басын тіреген Алтай мен Ұлық Еренқабырға қазақтарының қасіретті тағдыры туралы бүгінге шекім (дейін) аз айтылмады. Қаншама кітап, мақала жазылды… Оқыған сайын сай сүйегің сырқырайды… Әсіресе, Әбетай Мұқарапұлы құрастырып жинақтаған “Киелі Көш”ті оқысаңыздар (алда кирилицсияға аударылып жатса) онда қасіретті оқиғалар біршама анық жазылған, оқып жатқанда көз алдыңызға бейне кинодай елестеп отырады. Ана жолы осы парақшамда “Қытайдағы Мұсылман Элитасының Қилы Тарихы және Оның Шығыс Түркістанға Ықпалы” атты пост жазғамын, сондағы Үштік Ма әулетінің

  • Қонаев пен Назарбаевтың Әруақ туралы көзқарастары

    Әлқисса… Бұл күнде діни уағызшыларымыз әр жерде «Әруаққа құрмет ету,  оған сиыну – Аллаға серік қосқандық»  дейтін,  тіпті  «Қабір тұрғызбау,  өлікті жерлеген соң жерді тегістеп тастау»,  «Жеті,  қырқы,  жылдығы дегендер шариғатта жоқ», «құран бағыштамау», т.б пәтуалар көбейе бастады. Мен діндәр адам болмасам да,  Илам дініне сенетін, өзіме тән көзқарасым, әрі шамалы білімім бар адам болғандықтан мұндай мәселеге  өз ойымды білдіргім келеді. Өйткені,  маған талантты жаратушы сыйласа,  білімді ата-анам мен осы халқым, өскен далам, ортам берді. Сондықтан жоғарыдағы мәселе жөнінде аздап толғанып көрейін,  артық кетсем ғапу етерсіздер. Әруақ бар ма? « …Таңғаласың,  олардың ‹біз топырақ болған кезде, жаңадан жаратыламыз ба?» деген сөздеріне таңырқау керек,  міне, бұлар раббыларына қарсы болғандар әрі бұлардың

  • Айнуддин Муради: “Ауған қазағы атамекенге қайтқысы келеді”

    Нұртай ЛАХАНҰЛЫ Ауғанстаннан Қарағандыға келіп оқып жүрген этникалық қазақ Айнуддин Муради. (Сурет Айнуддиннің жеке мұрағатынан алынды.) Ауғанстанның Құндыз уәлаяты Имам-Сахиб ауданында туып-өскен Айнуддин Муради былтыр күзде Қарағанды политехникалық университетінің дайындық курсына түскен. Айнуддин Азаттыққа берген сұхбатында Ауғанстандағы қазақтардың атамекенге оралғысы келетінін айтты. Азаттық: – Соңғы жылдары Ауғанстаннан Қазақстанға білім алуға келетін қазақ жастарының саны көбейіп келеді. Ол жақта қазақ отбасы көп пе? Айнуддин Муради: – Отбасында бес баламыз. Қазір ата-анам, бауырларым тұрып жатқан аймақта 20 үй қазақ бар. Басқа жерде қазақ бар ма, жоқ па, білмеймін. Біздің аталарымыз өткен ғасырдың басында Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан аумағынан көшкен екен. Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары кейбір туыстарымыз Қазақстанға көшіп келген, қазір осында тұрып жатыр.

  • Қазақ тілі- қайта жаңғырған, белсенді тілдердің тобына кірді

    Дүние жүзінде жеті мыңнан астам тіл бар. Оның шамамен тоқсан бес пайызында әлем халқының бар болғаны төрт-ақ пайызы сөйлейді. Екі жарым мыңдай тілге жойылып кету қаупі төніп тұр. Оның ішінде түркі тілдері де бар. Ал қазақ тілі соңғы ширек ғасырда сөйлеуші саны бойынша да, институттық қолдау бойынша да тізім басындағы қайта жаңғырған, белсенді тілдердің тобына кірді. Тек мәдени-отбасылық қатынас құралы емес, тұтынушы тіліне айнала бастады. Біртіндеп негізгі қолдану кеңістігі – Қазақстанда экономика, сауда мен бизнес салаларында да позициясы күшейе бермек. Мұны қасақана қасарысып байқағысы келмейтін адамдар мәдени-лингвистикалық плюрализмді мойындамаса, тұтынушының конституцияда бекітілген өз тілінде қызмет талап ету хақын сыйламаса, бәсекеге қабілетсіз топ ретінде қоғамның да, нарықтың да шетіне шығып қалады.

  • ҚЫТАЙМЕН АРАДАҒЫНЫ ШЕШУ ЖОЛЫ МЕН ШЕШЕ АЛМАУ ЖОЛЫ

    Өткен жылы осында “Қытайда Қазақ Қаупі Бар Ма? ” атты постымды жазып болған соң іле-шала артынан сиямды құрғатпай “Қазақстан қытайдың стратегиялық тұзағына түсе ме” атты сараптамалық мақаламды жазып дайындап қойып едім, бірақ жұртқа жария етпедім. Оның себебі көп еді… Бүгін жарияланбаған дәл сол тақырыбым болмаса да көкейде жүрген бірер ойымды талқыға салмақшымын. Шыны керек, қытай әлі күнге дейін “қазақ қаупі” үрейінен сейілген жоқ. Қытайдың соңғы он, онбес жылдан бергі орталық азия мен шыңжаң мәселесі туралы жазған ғылми сараптамалық мақалаларының қортындысы- Қазақстандағы ұлттық рухани жаңғыру қытайдағы қазақ пен ұйғырға жан жақтылы ықпал жасайды және одан қалай сақтанамыз, міне осы. Әсіресе қытай қазағы өзін ұлт ретінде не Қазақстанды таңдауы керек, не қытайды

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: