Ұлылардың қадырын кеш білеміз
kerey.kz
Ш. Бөкеев 
«Ұлы» деген осы бір ұш-ақ әріптен
Тұратын сөз күнделікті өмірде, ауыз жүзінде айтуға өте оңай болғанымен, әмәлят барысында, қадырын түсінетін адамдар жонынен алғанда өте бір салмақпен, сабырмен, сақтықпен, таңдап, талғап, екшеп қолданылатын құнды сөз екендігін екінің бірі бағамдай бермес керек. Өйткені ұлы болу дегеніміз-жай ғана бір адамның баласы болу ғана емес, бүкіл халықтың қадырлеген, құрметтеген, төбесіне әлпештеп көтерген, әрі сол қадр-құрметке ылайық адамдарға ғана екшеп қолданатын ерекше салмағы ауыр сөз. Дүние жаралғалы тарихта қаншама ұлы батырлар, ұлы ұстаздар, ұлы ғалымдар, ұлы ақындар, ұлы хандар, ұлы пайғамбарлар өтті. Олардың ұлылығы қазірге дейін тарих бетінен өшпей біздің заманға жетіп отыр. Кейде сол ұлылықтың уақтында бағаланбай таласқа түсіп жататын кездері де болады. Әсіресе бұндай жағдай ортаңда қаз басып тірі жүрген, ұлы тұлғалардың басында көбірек болатын үлкен дау-дамайлардың бірі болып табылады. Бәлкім қасында күнде көріп жүргенен соң таулардың биіктігі байқалмайтыны сияқты тірі жүргесін бізде олардың ұылылығын сезінбейтін шығармыз, бәлкім сезінсекте бағаламайтын шығармыз, немесе қызғаныштың қызыл мысығы кеудесін тырмалаған көр соқыр кереңдер олардың ұлылығын бағалауға кедергі келтіріп жүрген шығар. Бәлкім бұл жәй түсінбестік болса бір сәрі ғой, түсініп, біліп тұрып әдейі түсінбестік, білместікке салыну бүгігі қоғам мен адамдардың ортақ дертіне айналып отыр. Бұрынғы өткен заманда адамдар шынайы түсінбестіктен ұлылардың қадырын жете бағалай әлмәді. Дүниедегі бірінші нөмірі ұлы адам, қасиетті Пайғмбармыз мұхаммед (с. Ғ. С) да алғаш ислам дінін тарқатқанда адамдар одан ат бойын ала қашты, көрмеген қорлықтарды көрсетті, оған қарсы дау айтар біздің хақымыз жоқ, өйткені сол кездегі адамдардың сана, түсінгі соншалық дәрежеде ғана еді, адамдардың сана, түсінгі жоғарлағаннан кейін жаһан жұртшылығы пайғмбармызды (с. Ғ. С) мойындауға тура келді, алланың құдыретымен ол өзін мойындатты да.
Озымыздың ұлы абай да солай болды. Қалың елім қазағым деп мыңмен жалғыз алысты, сол заманның кемшілігін жете түсініп, ойындағысын өлмес өлең жолдарымен өрнектеп, көркем жыр тізбелері арқылы қалқына жеткізді, бірақ оны түсінер жан да, өлеңін тыңдар құлақ та болмады.
《жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла,
Соқтықпасыз, соқпасыз жерде туып,
Мыңмен жалғыз алыстым кінә қойма》-деп аط ұрып, қапырық атпады ма?
Ұлы дала бұлбұлы Біржан сал Қожағұл ұлының да заманында қадырне жетпеді ешкім, оның сал-серілік құрып, дарқан қазақ даласына адамның бұлбұл боп Сайрап, Руханпай азықпен сусынын қандырғанда былайғы жұрт құптай қойғаны жоқ. Оны құтырды, жынданды деп өз тустары бастаған жұрт ұрып-соғып, арқасына қамшы ойнатып, қол-аяғын байлап киіз үйге қамап қоиюы да сол қара түнек заманының түсінбестігінен туған адамға айтқысыз ашшы шындығы еді.
Кешегі ақ иық ақын Мұқағали дың қадырыне кім жетті?
Қырық жыл бойы қазақ аспанын асқақ әнмен әуелеткен валис пірі шәмші Қалдаяқов басқасын былай қойғанда екінің бірі болып жатқан композиторлар одағына мүше бола алмай кетпеппе еді.
Быз қазір ешкімнің қолы жете бермеген берекелі де, мерекелі бейбіт, баяшат заманда және күрмеуі көп қыйын заманда өмір кешіп жатырмыз.
Берекелі де, мерекелі, баяшат заман дегенімізді оқырман өзі түсіне жатар, ал күрделі де, күрмеуі көп заман деуміздің себебі: қазір ғылым-техника ұшқан құстай дамыған електірөндық заманда жақсылық пен жамандықтың қатар жүретіні сияқты адамның ойына кіріп шықпайтын, не бір сұмдық, сорқиялықтар қоғамда белең бере бастады, жолдан тайдың астың заңғар, шыңрауға Құлайсыңда кетесің, бұның барлығын біліп тұрып әдейі істейді, мүмкін ол содан ләззәт алатын шығар.
Быр-бірне қастық сайлау, жауласу, етектен тарту т. Б дң барлығы бүгінгіні қоғамның, бүгінғы заманның ортақ қайшылғына айналып отыр.
Аш бала мен тоқ бала ойнамайды, біреудің иіні кимге жарымай, бір үзім нан, бір ұрттам суға зар болып тоңып секірсе, ал енді біреулер байлықты белшесінен басыып, тоқтығына тоят таппай ойына келгенін істеп Ойран салуда, біреу ақшасына сеніп айбарланса, енді біреу көкесіне сеніп көкірек кереді, жаратушы бір аллаға сеніп ақырын алладан күтетіндер тым аз. Ақшаның күшімен, мансаптың буымен кейбіреулер жоқ адамды бар етіп қолдан тарих жасады, езді ер қылып сомдады, атақсыз ата-бабасын өтірік атақты қылып, хан дәрежесіне дейін көтерді, ол-олма? асқынған әумесірлік өлілерді былай қойып, ортамызда тік басып, тірі жүрген ұлы тұлғалармызға да тіс-тырнағын батырып, шындықтың шырай шытынатып, ақтың бетін күйелейтінді тапты.
Заманымыздың заңғар ақыны, батыры, жалғандықты қиып түсер алдаспан қылштай, бір туар дарынды дарабоз ағамыз мұхтар Шаханов ағамызға қолдан әдейі жасалып жүрген кедергі, кербақпа жол тосушыларға, азамат тұрғысынан араша түсіп, азда болса әділдікті жақтаған айғаймызды айта кетуді жөн көрдік.
Мұхтар Шаханов заңғар ақын ғана емес, халқымыздың ержүрек батыры, ұлыт Руханиятының жоқтаушысы, қыйн-қыстау кезеңдерде ұлтының қасынан табылатын сүйсінерге жарайтын сүйкті ұлымыз, басқасын айтпағанда оның қылышынан қан тамып тұрған Совет империясының тұсында1989-жылы қазақ халқының жоғын жоқтап, Горбарчов пен депутәттәр алдына әсіре ұлтшылдық деп бір жақты бағаланған 1986-жылғы желтоқсан көтерлісне әділдік сұрап мінбеде айғайлауы нағыз ұлтын шын жүрегімен сүйетіндігінің айқын айғағы. Ол кезде мұндай қадамға бару Арстанның аузына өзін төсегенмен бірдей ғой. Бұл тек Мұхаңдай батырдың қолнан келетін тірлік.
Ер жігіттің сөзі мен әрекеті бір жерден шыққанда ғана ол нағыз ер азамат болып саналады. Мұхаң мұны да баяғда дәлелдеп қойған.
Созымыз дәлелді болу үшін оның сонау жастық шағында жазған《жалын》-атты өлеңінен үзінді келтірейін:
Өтудесің, өтесің замандарым,
Құпиям көп ұқпаған, түсінбеген.
Менің әкем жек көрген адамдарын,
Жалыны жоқ байқұс деп мүсіркеген.
Алдан іңкәр үміттің жолын көрем,
Жолын көрем жанымнан жалын көрем.
Тағыдр мені ешкімге мүсіркетпе,
Мүсіркеген адамның қолында өлем.
Міне бұл мұхтар ағамыздың нағыз азаматтық пәлсәпәсі. Ол ешкімге жалынып жантайған жоқ, ешкімге мүсіркеткенде жоқ.
Совет одағы тұсында қызыл билік компартияны барлық ақын жарса жырлағанда, мұхтар ағамыз партияға бір шумақ өлең жазбауы да үлкен ерлікке бара бар.
Дей алмаймын өмірден бос қамалам,
Бос қамалсам жанымды жасқа малам.
Абай ақын бір басқа, мұхтар басқа,
Менде досым ендеше басқа болам.
Жол іздеймін ешкім әлі бастамаған,
Өзіме шақ көгілдір аспан алам.
Мені осынау сенімен айырма отан,
Қастарыма күшімді пайымдатам.
Озым қанша мықтыны мойындадым,
Енді өзіме соларды мойындатам-деп жырлағанындай Мұхаң өзін бүгін де ақындығымен, азаматтығымен жалпақ жаһанға танытты, мойындатты.
Мұхтар ағамыз қазақ халқына қарыздар емес ол ұлыт басына қара бұлыт үйрілген қин-қыстау кезеңдердің бәрінде ұлтының қасынан табылаы, жақсылққа қолдаушы, жамандықтан қорғаушы бөлді, ұлытының ыстғна күйіп, суығна тоңа білді, қайта қазақ қалқы Мұхаңа қарыздар.
Осындай ұлы ақынға, даңқты батырға тіл тійгізу, өтірік қара жабу, жолына кедергі қоию бәр-бары ұлытқа жасалған қиянат, Руханияттң тамырна шаблған балта болып табылады.
Айналайын қара орман қазағым, ештен кеш жақсы дей бермей, алтынның қолда барында қадырне жет, қолдан шығып кеткенен соң өкіне бермей. Ұлылардың ұлылығын уақтында түсініп бағалайық, бағамдайық, қадырлейык. Бұл әдәмгершіліктің, имандылқтың айнасы болып табылады.
Шаһидолла Самұрат ұлы Бөкеев kerey.kz
Пікір қалдыру