|  | 

Тұлғалар

Өзі де «алтын адам» еді

Қазақ тілінде сөйлеуге еркіміз болмаған кезеңде Жазушылар одағы мен КазГУ-дың филология факультетіндегі қазақ тілінде сөйлейтіндер бақытты көрінетін. Көрнекті ғалым Тұрсынбек Кәкішевті жете танымайтынмын. Бірақ сыртынан қатты сыйлайтынмын. «Алтын адамға» қатысты 30 жыл бойы үздіксіз айналысып жүріп ашқан жаңалығымды ең бірінші Тұрсынбек аға жүрген ортаға барып айтқым келді. Сөйтіп, кафедрасына бардым. Бұл 2003 жылдың ерте көктемі еді. Тұрсынбек аға әңгімемді бар пейілмен тыңдады да, «Сонша жыл бойы ешкімге айтпай, қалай жасырып келдің? Жария етіп, елді қуанту керек емес пе? Мұны енді халыққа тезірек жеткізу жағын ойластырайық», – деді. Осылайша Тұрсынбек Кәкішевтің алдынан қуанып шықтым. Көңілім көтеріліп үйге жеттім де, «Алтын адам» мәселесімен айналысатын комиссия құрып, оны үкіметке бекіттіру жағын ойластырдым. Құрамында еліміздің бірталай зиялы азаматтары, журналистер бар, 35 адамнан тұратын комиссия тізімін жасадым. Төрағасы Тұрсынбек Кәкішев екенін көрсетіп, парламентке, сол кездегі үкімет басшысы Даниал Ахметовке де «Алтын адамның» мәселесін айтып хат жаздық. Бірақ жауап болған жоқ.
«Алтын адамның» құпиясын ашуға мен физика маманы және соның ішінде радиацияның қатты денеге әсерін ұзақ зерттеген ғалым ретінде қызыға кіріскен едім. Жер бетіндегілерге осы кезге дейін белгісіз болып келген радиацияның шынайы болмысын осы «Алтын адам» жазуы арқылы ашуға болатын шығар деп үміттенгенмін. Ол үміт шынымен де ақталды. Бүкіл фундаменталды ғылым саласына «Алтын адамның» берері өте көп. Ол тіпті жерасты қазба байлықтары туралы да талай құпияны ашып тұр. Мұнай өңдеу зауытының «Алтын адам» «ұсынған» моделі бар. Сызба түрінде емес, сөзбен айтылған модель. Қағазға өзің түсіруің керек…
Металлургияның жер бетіндегі тұңғыш ошағы болған да осы қазақ жері екен. Оның экспонаттары да тиісті орында сақтаулы. Алтынның құпиясы – өзінше дара әңгіме… Отыз жыл бойы тозақ отына өз еркіммен түсіп, толассыз зерттеп ашқан «Алтын адам» құпиясы бүгінгі Қазақстанды бес құрлықтың алдында заңғар биікке бір-ақ шығаратындай. Осының бәрін жан-тәнімен сезінген жалғыз тұлға Тұрсынбек аға еді. Дархан көңіл тұлғаның «Алтын адам» жаңалығының елге жетіп, қуантқан күнін көрмей кеткеніне өкінемін.
Қазақстан бүкіл сала бойынша әлемді аузына қаратар держава болары сөзсіз. «Алтын адам» өзінің байлығымен осыған кепілдік беріп тұр. Фундаменталды ғылым саласынан лек-легімен ашылар таңғаларлық жаңалықтар тосып тұр. Тіпті шешілмеске айналған Арал мен Балқаштың мәселесі де «Алтын адамның» күміс зереншедегі жазуында бедерленген. Аралдың осындай күйге ұшырау себебін білгіңіз келсе, ағайын, күміс зереншедегі 26 таңбаның шифрын ашып, сонда көрсетілген сілтеме бойынша мәліметтер жинаңыз. Алайда «Алтын адамның», жер-жердегі сақ қорғандарының құпиясын ашатын оқымыстыны Еуропадан іздемеңіз. Қазақтың бұдан бес ғасыр бұрынғы тілін әлі ұмыта қоймаған қойшы баласынан іздеңіз. Сақ қорғаны атаулының барлық құпиясы біздің жерде сақтаулы. Жер бетіндегі географиялық атаулардың коды тек қана қазақ тілінде ашылады. Онда да дыбысталуы бұрмаланған бүгінгі емес, бұдан бес ғасыр ілгерідегі қазақ тілінде. Егер де біз қазақтың байырғы тілін білмесек, күміс зереншедегі жазудың шифрын аша алмас едік. Әрине, бұл жолда алуан түрлі математикалық операциялар қолданылды. Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» жазуын оқу үшін астрономиядан бастап, ғылыми-техникалық прогрестің бар жетістігінен түгелдей хабардар болуың керек.
«Алтын адамның» болашақ ұрпақ үшін сақтап келген қазынасы сан-салалы. Ең болмаса соның әдебиетке, музыкаға, сурет өнеріне қатыстысын ашайық. ҚазҰУ-дың филология факультетінде академик Тұрсынбек Кәкішев атындағы зерттеу орталығы құрылсын. Қабілетті жастарды ізденушілік жұмыспен қамтамасыз ету осыдан басталсын. Бұл іске студенттер қауымы да қызыға тартылар еді.
«Алтын адамның» өнер саласындағы туындылары жер бетінде шашылып жатыр. Соның бәрін біз өз жазуындағы тізімнен алып, атап береміз. Ал енді «Алтын адамның» фундаменталды ғылымдағы еңбектері мен газ, мұнай, көміртегіне байланысты мәліметтері жеке-жеке, дара күйде. Соның бәрімен айналысатын мамандар қажет. Біздің мемлекет адамзатты қызықтыратын ғылыми-техникалық прогрес ошағына айналғалы тұр. Бұған «Алтын адам» кепілдік береді.
Тұрсынбек аға осыны жанымен түсінген асыл жан еді. Академик Тұрсынбек Кәкішев атындағы, «Алтын адамды» зерттеу орталығын ғалым өзі қызмет еткен кафедра аясында ұйымдастырсақ дұрыс болар еді. Гуманитарлық салада қазақ ғалымдарынан асқан озық ойлыны басқа еш жерден таппайсыз. Бардың қадірін білейік, ағайын!

Мағрипа ЖЫЛҚЫБАЕВА, физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент

zhasalash.kz

Related Articles

  • Күлтегін жыры

    Күлтегін Құтлық (Елтеріс) қағанның екінші ұлы, Білге қағанның (Могилян) туған інісі. Шешесі Елбілге қатұн. Жеті жасында әкесі Құтлық (680-692 жж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның інісі Қапаған (692-716 жж.) отырады. Күлтегін мен Білге, Қапағанның інісі Бөгүні (716ж.) тақтан тайдырып, қағандық билікті Білге қолына (716-734жж.) алады. Тарихи деректерге қарағанда, Күлтегіннің он жасында ер атанып, алғаш көзге түскен соғысы – 694 жылғы Жау жыу және Дин жыу аймақтарында болған соғыс. Қапаған осы соғыста 90 мың тұтқынды қолға түсірген. Міне, осыдан былай Күлтегіннің ерлік жолы басталады. Тарихи деректер сол кездегі ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолында болған қырғын соғыстардың бірде-біреуінің Күлтегінсіз өтпегенін аңғартады. Батыр 47 жасқа жетіп, қаза тапқанда, төрткүл дүниеден түгел

  • Ғалым Жайлыбай:Сарсүмбе, Қаракөпір

    Осы көпірдің оң босағасына жауыздар Зуқа батырдың басын бірнеше күн іліп қойған деседі   Боздайды ботасы өлген ғасыр – інген, Сен менің алшы түскен асығым ба ең! Сұлтаным ұлтан болған сонау жылы Зуқаның бұл көпірге басын ілген. Бас мұнда… қайда қалған жансыз дене?! айналса опат дей бер нар сүлдеге. Қартайдым қара көпір саған жетіп Алтайдың алқасындай Сарсүмбеде. Сарысүмбе, Сен не дейсің, Қыран өзен? Сауалға жауап таппай жылады өзен. Жасында жазмышымның тамшысы бар – басыңда тұрса қандай мына кезең. Сарғайған сағым күнге санам өкіл, Қайысып қайғы ойламас қала нөпір. Ғаламның ғазауатын сенен көрдім Бабамның басы ілінген, Қаракөпір! Жартасы, жағалауы жасыл орман, Әр тасы өр Алтайдың асыл арман. Ақынның осы өлкеде шерлі

  • Қырғыз тарихшысы Б.Солтоноевтың Кенесары хан туралы жазбалары

    Азкен Алтай Түгелдей дерлік, тарихшы-зертеушілер, өз еңбектерінде Қырғыз тарихшысы Белек Солтоноевтың (1878-1938) еңбектерін пайдаланып, сілтемелер жасайды. Осы белгігілі тұлғаның, Кенесары хан туралы жазбаларына тоқтала кетсек. Белек Солтоноев – Қырғыздың атақты тарихшы, әдебиетшісі. Қырғыз тарихына арнап жазған белгілі еңбегін араб әріпімен 1895 жылдан бастап, 1934 жылы (40 жылдай уақыт) аяқтаған екен. Өзі, 1938 жылы қуғын-сүргінге ұшырап, атылып кеткен, 1955-жылы ақталған. Б.Солтоноев Еңбегі басында «Қырғыз-қазақ тарихы» деп аталынып, кейіннен, «Қызыл Кыргыз тарыхы» болып өзгертілген. Осыдан-ақ, бұл атақты ғалым адамның еңбегі тура сол күйінде жетті ме; түпнұсқасы бар ма; кейбір жерлерінде қоспалар, қысқартулар бар екендігі неліктен анық көрінетіндей; еңбек араб графикасынан тура сол күйінде осы әріптерге көшірілді ме немесе бұрмаланды ма (себебі, біраз

  • Алаш арысы Райымжан Марсектің ата-тегі жөнінде.

          Ресей империясының отарлық езгісіне қарсы тұрып, одан кейінгі коммунистік-шовинистік кезеңде ұлт мүддесін қорғап, ұлттық саяси партия құрып, қазақтың мемлекеттілігін қайта жаңғыртуға талпынған қазақ зиялылары мен оқымыстыларының  жарық жұлдыздарының, ірі қайраткерлерінің бірі найман-терістаңбалыдан шыққан Райымжан Марсек еді.  Райымжан Марсектің өмірі, қазасы жөнінде бірталай зерттеулер жүргізіліп, кітаптар да жазылған.  Алаш арысының артында қалған ұрпақтары жөнінде, Раймыжанның туған інісі Шериязданның қызы Тұрдықан апайымыздың «Кешулер» атты кітәбінде толығымен айтылған.  Осы апайымыздың жазған кітәбі мен  тарих ғылымдарының докторы Әбжановтың жауапты редакторлығымен жазылған Райымжан Марсек туралы «Қазақ қайда бара жатыр?» атты кітәптерде айтылмаған  бірер деректерді келтіруді жөн көрдім.    Төңкерістен кейін Райымжан Марсектің контрреволюцияшыл аталғаны белгілі. Былтыр жазда байжігіттің атақты шежіресі болған, Дәулетбай батырдың егізі Есенгелді

  • ЖҮЗ ҮШ ЖЫЛҒА СОЗЫЛҒАН ҚУҒЫН

    (немесе, Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсыновтың отбасы мен өзінің қиын қыстауда өткен тағдыры туралы тарихи хикаят) Жұмат ӘНЕСҰЛЫ 1885-жыл, Қарғалы. Бұл Тосын болысының тоғайлы, сулы, көрікті жерінің бірі еді.Тосын болысы  өзеннің жағасы мен жиде тоғайының арасына  ылғи аппақ ақ щаңқан киіз үйлер тіккен. Болыс сайлауы өтіп, ояз бастығы қатысқан үлкен жиын болып,оған қарасты Торғай бекетінің, Ақкөл, Аққұм,Шөптікөл ауылдарының өкілдері қатысқан. Сайлау қорытындысына наразылық білдіріп, іштен тынып тұрған негізінен Ақкөл, Аққұмнан келгендер еді. Бұ жақтағы белсенді, белді, ел арасында беделділері -үмбетейліктер, оның ішінде Шошақ балалары Ақтас, Байтұрсын, Сабалақтың жүріс тұрыстары, сөздері де ірі еді. Жиналған жұрт сайлаудың қорытындысына көңілдері толмай, іштей тынғанмен, Ақтастай ірі қимылды ағасына сүйенді ме, Байтұрсын ортадағы онекі қанатты

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: