|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАПОНИЯМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

Eldeç Orda суреті.

“Жапонияда білім алған Қытайлықтар” атты (中国人留学日本史) бұл кітапта 19-20 ғ аралығында Жапонияда әр салада білім алған қытайлық оқушылардың тариxын түгендепті. Жапония қытайдың саяси мәдениеті мен саяси өзгерісіне қозғаушы күш болған бірден бір ықпалды мемлекет екенін бүгінгі қытай билігі ашып жарып айтпаса да Қазақстандық төл қытайтанушылар айтабілуі тиіс деп есептеймін. Цин үкіметін аударып билікке демократиялық қытай элитасының келуіне Жапондардың тіке ықпалы бар. Жапон-қытай қырғиқабақтығы себебінен екі ел арасындағы тариxи саяси ықпалдастық туралы бүгінгі көменес қытай билігі (共产党) көбінше жумған аузын ашпайды. Осмынлы үкіметі үшін Францсиядан білім алғандар қаншалық ықпалды болса, Цин мемлекеті үшін де Жапониядан білім алған қытайлықтар да әне сондай ықпалды болған.
Цин-Жапон соғысынан (1894-1895 жж) кейін Жапония қытайдың терістік-шығыс өлкелері мен күншығыс теңіз жағалауларында еркін сауда айырбас зоналарын құрып Цин-нің ішкі экономикалық нарығын құрсаулап тастайды. Сонымен қатар орталық Цин үкіметімен ұлтаралық, дінаралық қақтығысы бар Моңғол, Тибет және Шығыс Түркістан аумағына астыртын шолғыншы барлау ұйымдарын жібереді. Тибет пен Қашқария аумағы Англияның шылауында болды. Ағылшын шарлаушылары Тарым ойпатын еркін шарлап ежелгі өркениет іздеріне қатысты мол деректі құжатқа түсірді. Eldeç Orda суреті.
Қазақтардың Жапоиямен байланысы екі түрлі жолмен жасалған: бірі, тіке Жапон шолғыншыларымен кездескен; екіншісі, Жапоиямен байланыста болғандармен байланыста болған; Жапон шолғыншыларының Қобда арқылы Алтай бетіне өтуі және одан ары жол тартып Шәуешек қаласына ат басын тірегені туралы тариxи деректер бар. ал, Құлжа қаласына барғаны туралы нақты дерек қазірше қолымда жоқ. Жапон шолғыншылары көбінше саудагер кейпіне еніп алатындықтан қаймана Қазақ қытайы қайсы, Жапоны қайсы аса ажыратып кете бермейтін болған. Сіз Шыңжаңдағы әрбір саяси оқиғаны Жапониясыз елестетіп жүрсеңіз мына қызықты датаға қараңыз: 1912-жылы Құлжада Цин үкіметін аударып демократиялы еркін үкімет құрамыз деген төңкерісті Жапонияда білім алған әскери офицерлер жасаған; Олар құрған 白话日报 (1912) газетіне (Қазақша Іле Уалаяты газеті дейді, 1912-жылы жарық көрген тұңғыш газет, жеке мұрағатымда 1912-жылғы төрт парағы бар. ) де Жапония қаржысы келген; 白话日报 газетінде Жапонша жаңа терминдер көп қолданылған сонымен қатар газет классик қытай иероглифінен көрі ықшам, қысқа иероглифті қолданып айналымға түсірген. Оны 白话 деп атайды; 1918- жылы Алтайды Қобдамен бірге Монғолияға қоспақ болған Торғауыт Палта да Жапониядан білім алған; 1933-жылы Жин Шурін (金树仁) билігін төңкеріп жаңа үкімет құрған Шың Дубан (盛世才) командасы да Жапониядан білім алғандар (Шың Дубан Жапонияда оқыған сабақтастарын жұмысқа шақырып алған). тағысын тағылар…Eldeç Orda суреті.
1922-1937 жылдар арасында Диxуада (Үрімжі), Нанкиңде (кейін Чуң Чинге көшкен南京/重庆) әскери тәлім-тәрбие алған Қазақтар Жапонияның әскери методикасымен білім алған. Олай дейтініміз қытайдың әскери-саяси мектебін қалыптастыруда Жапонияның ықпалы ұшан-теңіз болды. Гоминдаң (国民党) үкіметі әр жылы арнайы неше жүз қытай оқушыларды мемлекет грантымен Жапонияға оқуға жіберетін еді. Олар Жапониядан саяси сауат (政治学) пен заманауи ғылым тетіктерін үйреніп қана қоймай мәдени, әдеби әм нарықтық экономикаға қатысты неше мың Жапон иероглифін (日本术语) қытай тіліне әкеліп ғылми айналымға енгізеді. Нанкиңде заманауи деңгейдегі әскери мектеп ашылып қытайдың әр қаласында бөлімшелері құрылған-ды. Сондай бөлімше Диxуада (Үрімжіде) да біреу болған. 1922-жылы Үрімжідегі әйгілі Монғол-Қазақ мектебін (Мың-Ха шуетаң/蒙哈学堂) бітірген Қазақтардың біразы сол әскери мектепке қабылданып кейін оны үздік бітірген біқаншасы Нанкиңге жөткелге еді. Нанкиңнен (南京) ары Жапония мен Англияға оқуға аттанғалы тұрған жерінен 1937-жылы қытай-жапон соғысы бұрқ ете түсіп бара алмай қалған Қазақ әскери оқушыларын көбіміз біле бермейміз. 1937-1944 арасы қытайда кең көлемді “Жапон тазалау” науқаны жүргізілген. Науқан кезінде Жапонияда білім алғандар мен Жапонға еліктеп, Жапоннан үйренуді үгіттеп газет-журналдыа мақала, үндеу жасағандардың көбі “Жапон тыңшысы” деген атпен көзі жойылған. 1937-жылдан бастап Шың Дубан (盛世才) өзінің Жапонияда бірге білім алған сабақтастарын шетінен тұтқындап түрмеге жапты. 1938-39 жылдары “үшұлт құрылтайы” деген атпен (қазақ-моңғол-қырғыз) неше мың Қазақтар Үрімжіге тергеуге ұшырап абақтыға тоғытылғанын білеміз.Eldeç Orda суреті.

1916-1918 жылдары Қобда асып Алтайға келген Жапон шолғыншылары нақты кімдермен кездесіп кеңес өткізгені туралы анық дерек қолда жоқ. Бірақ, 1939-41 жылдары Үрімжі абақтысында Баймолда Қареке мен Шәріпқан Гөгедайға “Жапонмен қандай байланыс орнаттың” деп 1916-18 жылдардан бастап Жапонның Қобда асып Алтайға жеткен Он бес шолғыншыларын тізіп берген. 1918-жылдары Шәуешекке жеткен Жапон шолғыншылары ондағы бай татар саудагерлері мен ақтар армиясына “сіздер неше мыңдап Жапон азаматтығына өтсеңіздер, біз Үрімжіден сіздерді қорғауға алатын Жапон консулын құрамыз” деп ұсыныс жасаған. Сонымен қатар Шәуешек пен Құлжада совет қызыл үкіметіне қарсы саяси блок құруға көмектесіп Қазақтардың ақтар әскерімен бірге қызылдарға қайтарма соққы жасауына қаржылай демеу береміз деген. Шәуешектегі төрт үкірдай елдің төбе биі Қызыр төренің ауылында уақытша жасырынып бала оқытып жүрген Райымжан Мәрсековтың Жапондармен байланысы болды ма ол әлі ашылмаған дерек. Бірақ, “жапон тыңшысы” деп ең ерте ұсталушы Мәрсеков екенін білуіміз керек. Баймолда мен Шәріпқан тергеу құжаттарында Жапон шолғыншыларымен Қобда арқылы байланысып тұрғанын, кейде Жапон шолғыншыларын Шәуешектегі Қызыр төре ауылындағы Райымжан Мәрсековке және Шәуешекке жол көрсетіп жібергенін айтады. Тергеушілер олардың осы сөзіне байланысты астар іздеп астыртын саяси ұйым құрып Қытай үкіметін аудармақшы болған деп зорлықпен қол қойдырып алады.

************************************Eldeç Orda суреті.

Сун Ятсен (孙中山) көсемнің 150 жылдық мерейтойына байланысты (негізі Алаш көсемі Ә.Бөкейxанов екеуі бір жылда дүниеге келген) қытай тариxшылары деректі филм жасаймыз деп Жапонияға да жол тартқан көрінеді. Қызық болғанда құжатты филімге тариxи дерек іздеуге барған тариxшы топ өкілдері “қытайдың терістік-шығыс үш провинцсиясы (Манжурия) Жапонға беріледі” деп жазылған білдей Сун Ятсен көсемнің қолтаңбасы бар құжатты тауып алады. Сонымен бұл мәселені олар “жылы” жауып қояды. Осыған байланысты Юан Шікайдың (袁世凯) немересі “Юан Шікай отан сатқыны ма әлде Сун Ятсен бе?” атты сын мақала жазған көрінеді. Демек, Сун Ятсеннің Манжурияны Жапонға не себепті береді? Цин әулетін төңкеруде Жапония Сун Ятсенге қандай материялдық әм моралдық көмек көрсетті? Сун Ятсен Цин үкіметін Жапон күшімен құлатып яжапон қарызын өтеу үшін Манжурияны беріп отыр ма әлде басқа ма? 1912-жылы Пекиндегі президент сайлауында Қазақ депудаттары (Зәкәрия төре мен Баймолда Қареке) неге Сун Ятсенге дауыс береміз дегенде Юан Шікай (袁世凯) зорлықпен өзіне дауыс билетін тастатады? Сун Ятсен неге Алтай, Боғда мен Тарбағатайдан біртоп Қазақ жастарын шақыртып жеке қабылдау жасап Нанкиң әскери мекте сан ажыратып Қазақ оқушыларын тұрақты қабылдайды? (Сун Ятсен қабылдаған Қазақтардың атв-жөні бар, кейін тарқатып айтармыз) Бұндай “масқара” сұрақ көп. Осы аталмыш сұрақтың жауабын іздеу барысында Қытай Қазақтары туралы ғылми зерттеу көбейе берсе екен деп тілеймін.

Eldeç Orda

Related Articles

  • ТОҒҰРЫЛ ХАННЫҢ «ТОНЫМЕН ТУҒАН ҰЛЫ» ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ТҮЙТКІЛДЕР

    Жанымхан Ошан   Тарихи әдебиеттерде, мұнда Рашид ад-диннің әйгілі еңбегінде, «Моңғолдың құпия шежіресінде», «Юан ши» (юань патшалығы тарихы) кітабында керейдің Тоғұрыл Оң ханы мен Темүжіннің қарым-қатынасына тоқталған кезде, аттөбеліндей азғана моңғолдың Есугей есімді баһадүрінің жетімі – Темүжіннің өз ағайындары Тайшығұттардан жәбір көріп, «көлеңкені жаршы қып, қылқұйрықты қамшы қып» тағдырдың тәлкегіне ұшырап, Тоғұрыл ханы «әкеміздің андасы болғандықтан, әкеміз сияқты ғой» деп, әке орнына әке тұтып, қайын жұрты – қоңыраттар берген қара бұлғын ішігін алып, оған сәлем бере баруынан бастайды. «Әкең өлсе өлсін, әкеңді көре қалған өлмесін» демекші, Темүжіннің сапары сәтті болып шығады. Пана тұта барған әкесінің көне «Андасы» Тоғұрыл хан ағынан жарылып: Мынау бұлғын ішіктің, Қолқасына жарамын. Бытыраған еліңнің, Басын қоса

  • Сұраған Раxметұлы. ИТЕЛІ

    … Бүгін бірнеше пенделер керілдесіп жатқанын көрдім. Шежірегерлер секілді. Арасында бәлеқорлары да бар. Бәрі білгір, кемел сәуегей! Абақ бабамның “ұрғашы” екенін өз көзімен көргендей!? Әлде бір рудың “ит еміп” өскенін біледі!? Мен болсам “атан түйе мініп, тай жетектеген… ” екенмін… Бақытбек Бәміш менен де сорақы!? Себебі, оның руы Ителі!!! Ойландым.Не десем болады!? Расында қалай еді өзі,ә! … Керей елі. Жошыдан сілем тартады. Ерекше одақ тайпалар құрамасы. ХҮ ғасырда Мәуреннаһр мен Хорасанға дейін қаптал жайған. ХҮІ ғасыр батыстан шығысқа қарай үдерген ұлы жұрт. Таңбасы - крес. Он екі ата Абақ. Шәкерім дана, соңынан ғұлама Мағауин ағам солай деген. Іргелісі – Жәнтекей. Шамамен жан саны 800.0 санды өскен ру. Бұқарадан Бұқақараған алқабына дейінгі жайылым кешкен

  • Алтай қазақтарының төңкерістік үкіметі

    (Оспан батырдың туғанының 120 жылдық мерей тойына арналады) Ерзат Кәрібай     Қытайдағы қазақтар тарихында жане Шыңжаң тарихында «үш аймақ төңкерісі» не дұрыс тарихи баға беріліп Шыңжаң жерліе тарихынан орын берілген, әрине аталған үш аймақта (Алтай ,Тарбағатай, Іле) қазақтар басым бола тұра, төңкерістеде жетекші рол ойнағанына қарамастан оны Ұйғұрдың еншісіне меншіктеп берді, халқарадада осылай таным қалыптасқан. Оған негіз 1944 жылы12 құрылған үкіметте басшылықта қазақтар болмады, үкімет тілі ұйғұр тілі болды, тарихи суреттерімен хұжаттарыда дерлік солай болды! Демек екінші шығыс түркістан жерлік халық сайламаған заңсыз үкімет еді! Егер заңды үкімет болса тұтас үш аймақтағы 720 мың халықтың 53% ін ұстайтын қазақ билікте болған болар еді! Кейінгі аталмыш үкімет қазақ мүддесіне саятында

  • 2-Жаһан Соғысына Қатысқан Қытай Қазақтары Туралы

    Біреу білсе біреу білмес, 2- жаһан соғысына қатысқа қытай қазақтары да болған. Соғысқа қатысуының тариxи себебі былай болды. 1933-жылы Шыңжаң өлкелік үкімет басына Шың Шысай келді. Шың билікке келе салысымен Совет-Шыңжаң қарым-қатынасын жаңа деңгейге көтерді. Советтің әуе күштер қорғаныс армия базасы шығыс Шыңжаңның Құмыл қаласына орналасып ішкі қытаймен ресми байланыс үзілгенді. Тағы Советтен екі жүзге тарта әр саланың мамандары Үрімжі, Алтай, Құмыл, Құлжа, Шәуешек тб қалаларға келіп қызмет жасады. 1934-35 жылдан бастап Мәскеу, Ташкен, Алматы, Қазан қалаларына арт-артынан үш дүркін оқушы жіберді. 1934-1939 жылдар арасында Советтер одағында оқып білім алған Шыңжаңдық оқушылардың саны 300′ден асты. Мұның дені қазақтар еді. 1939-жылы 2-жаһан соғысы тұтанып Шыңжаң өлкелік үкіметі сол жылы Советке жібермекші

  • “Алғашқы және соңғы демократиялық сайлау”

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Алаш Орда ұлттық-территориялық автономиясы үкіметінің мүшелері Алаш қаласына (Заречная Слободка, Семей) көшіп келіп қоныстанған 1918 жылы. Қазақстан билігі биыл маусымда тағы бір кезектен тыс президент сайлауын өткізгелі жатыр. Постсоветтік елдегі бұған дейінгі сайлаулардың ешбірін халықаралық ұйымдар «еркін» деп таныған емес. Осы тұста Азаттық советтік кезеңге дейінгі Қазақстанда өткен алғашқы және соңғы ашық сайлаудың тарихына үңіліп көрді. 1917 жылы желтоқсан айында «қазақ-қырғыз билігін қолына алғанын» мәлімдеген Алаш Орда үкіметі – Ұлт кеңесінің төрағасын сайлады. Көпшілік дауыс алған Әлихан Бөкейхан үкімет пен кеңес төрағасы болып сайланды. Азаттық тілшісімен сөйлескен зерттеушілердің айтуынша бұл сайлау «бұрынғы хандық дәстүрге сүйенбеген, патшалық Ресейдің ескі заңдарынан құтылған, қазақ халқына сайлау құқығын беріп, демократиялық дәстүрмен өткізген

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: