|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАПОНИЯМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

Eldeç Orda суреті.

“Жапонияда білім алған Қытайлықтар” атты (中国人留学日本史) бұл кітапта 19-20 ғ аралығында Жапонияда әр салада білім алған қытайлық оқушылардың тариxын түгендепті. Жапония қытайдың саяси мәдениеті мен саяси өзгерісіне қозғаушы күш болған бірден бір ықпалды мемлекет екенін бүгінгі қытай билігі ашып жарып айтпаса да Қазақстандық төл қытайтанушылар айтабілуі тиіс деп есептеймін. Цин үкіметін аударып билікке демократиялық қытай элитасының келуіне Жапондардың тіке ықпалы бар. Жапон-қытай қырғиқабақтығы себебінен екі ел арасындағы тариxи саяси ықпалдастық туралы бүгінгі көменес қытай билігі (共产党) көбінше жумған аузын ашпайды. Осмынлы үкіметі үшін Францсиядан білім алғандар қаншалық ықпалды болса, Цин мемлекеті үшін де Жапониядан білім алған қытайлықтар да әне сондай ықпалды болған.
Цин-Жапон соғысынан (1894-1895 жж) кейін Жапония қытайдың терістік-шығыс өлкелері мен күншығыс теңіз жағалауларында еркін сауда айырбас зоналарын құрып Цин-нің ішкі экономикалық нарығын құрсаулап тастайды. Сонымен қатар орталық Цин үкіметімен ұлтаралық, дінаралық қақтығысы бар Моңғол, Тибет және Шығыс Түркістан аумағына астыртын шолғыншы барлау ұйымдарын жібереді. Тибет пен Қашқария аумағы Англияның шылауында болды. Ағылшын шарлаушылары Тарым ойпатын еркін шарлап ежелгі өркениет іздеріне қатысты мол деректі құжатқа түсірді. Eldeç Orda суреті.
Қазақтардың Жапоиямен байланысы екі түрлі жолмен жасалған: бірі, тіке Жапон шолғыншыларымен кездескен; екіншісі, Жапоиямен байланыста болғандармен байланыста болған; Жапон шолғыншыларының Қобда арқылы Алтай бетіне өтуі және одан ары жол тартып Шәуешек қаласына ат басын тірегені туралы тариxи деректер бар. ал, Құлжа қаласына барғаны туралы нақты дерек қазірше қолымда жоқ. Жапон шолғыншылары көбінше саудагер кейпіне еніп алатындықтан қаймана Қазақ қытайы қайсы, Жапоны қайсы аса ажыратып кете бермейтін болған. Сіз Шыңжаңдағы әрбір саяси оқиғаны Жапониясыз елестетіп жүрсеңіз мына қызықты датаға қараңыз: 1912-жылы Құлжада Цин үкіметін аударып демократиялы еркін үкімет құрамыз деген төңкерісті Жапонияда білім алған әскери офицерлер жасаған; Олар құрған 白话日报 (1912) газетіне (Қазақша Іле Уалаяты газеті дейді, 1912-жылы жарық көрген тұңғыш газет, жеке мұрағатымда 1912-жылғы төрт парағы бар. ) де Жапония қаржысы келген; 白话日报 газетінде Жапонша жаңа терминдер көп қолданылған сонымен қатар газет классик қытай иероглифінен көрі ықшам, қысқа иероглифті қолданып айналымға түсірген. Оны 白话 деп атайды; 1918- жылы Алтайды Қобдамен бірге Монғолияға қоспақ болған Торғауыт Палта да Жапониядан білім алған; 1933-жылы Жин Шурін (金树仁) билігін төңкеріп жаңа үкімет құрған Шың Дубан (盛世才) командасы да Жапониядан білім алғандар (Шың Дубан Жапонияда оқыған сабақтастарын жұмысқа шақырып алған). тағысын тағылар…Eldeç Orda суреті.
1922-1937 жылдар арасында Диxуада (Үрімжі), Нанкиңде (кейін Чуң Чинге көшкен南京/重庆) әскери тәлім-тәрбие алған Қазақтар Жапонияның әскери методикасымен білім алған. Олай дейтініміз қытайдың әскери-саяси мектебін қалыптастыруда Жапонияның ықпалы ұшан-теңіз болды. Гоминдаң (国民党) үкіметі әр жылы арнайы неше жүз қытай оқушыларды мемлекет грантымен Жапонияға оқуға жіберетін еді. Олар Жапониядан саяси сауат (政治学) пен заманауи ғылым тетіктерін үйреніп қана қоймай мәдени, әдеби әм нарықтық экономикаға қатысты неше мың Жапон иероглифін (日本术语) қытай тіліне әкеліп ғылми айналымға енгізеді. Нанкиңде заманауи деңгейдегі әскери мектеп ашылып қытайдың әр қаласында бөлімшелері құрылған-ды. Сондай бөлімше Диxуада (Үрімжіде) да біреу болған. 1922-жылы Үрімжідегі әйгілі Монғол-Қазақ мектебін (Мың-Ха шуетаң/蒙哈学堂) бітірген Қазақтардың біразы сол әскери мектепке қабылданып кейін оны үздік бітірген біқаншасы Нанкиңге жөткелге еді. Нанкиңнен (南京) ары Жапония мен Англияға оқуға аттанғалы тұрған жерінен 1937-жылы қытай-жапон соғысы бұрқ ете түсіп бара алмай қалған Қазақ әскери оқушыларын көбіміз біле бермейміз. 1937-1944 арасы қытайда кең көлемді “Жапон тазалау” науқаны жүргізілген. Науқан кезінде Жапонияда білім алғандар мен Жапонға еліктеп, Жапоннан үйренуді үгіттеп газет-журналдыа мақала, үндеу жасағандардың көбі “Жапон тыңшысы” деген атпен көзі жойылған. 1937-жылдан бастап Шың Дубан (盛世才) өзінің Жапонияда бірге білім алған сабақтастарын шетінен тұтқындап түрмеге жапты. 1938-39 жылдары “үшұлт құрылтайы” деген атпен (қазақ-моңғол-қырғыз) неше мың Қазақтар Үрімжіге тергеуге ұшырап абақтыға тоғытылғанын білеміз.Eldeç Orda суреті.

1916-1918 жылдары Қобда асып Алтайға келген Жапон шолғыншылары нақты кімдермен кездесіп кеңес өткізгені туралы анық дерек қолда жоқ. Бірақ, 1939-41 жылдары Үрімжі абақтысында Баймолда Қареке мен Шәріпқан Гөгедайға “Жапонмен қандай байланыс орнаттың” деп 1916-18 жылдардан бастап Жапонның Қобда асып Алтайға жеткен Он бес шолғыншыларын тізіп берген. 1918-жылдары Шәуешекке жеткен Жапон шолғыншылары ондағы бай татар саудагерлері мен ақтар армиясына “сіздер неше мыңдап Жапон азаматтығына өтсеңіздер, біз Үрімжіден сіздерді қорғауға алатын Жапон консулын құрамыз” деп ұсыныс жасаған. Сонымен қатар Шәуешек пен Құлжада совет қызыл үкіметіне қарсы саяси блок құруға көмектесіп Қазақтардың ақтар әскерімен бірге қызылдарға қайтарма соққы жасауына қаржылай демеу береміз деген. Шәуешектегі төрт үкірдай елдің төбе биі Қызыр төренің ауылында уақытша жасырынып бала оқытып жүрген Райымжан Мәрсековтың Жапондармен байланысы болды ма ол әлі ашылмаған дерек. Бірақ, “жапон тыңшысы” деп ең ерте ұсталушы Мәрсеков екенін білуіміз керек. Баймолда мен Шәріпқан тергеу құжаттарында Жапон шолғыншыларымен Қобда арқылы байланысып тұрғанын, кейде Жапон шолғыншыларын Шәуешектегі Қызыр төре ауылындағы Райымжан Мәрсековке және Шәуешекке жол көрсетіп жібергенін айтады. Тергеушілер олардың осы сөзіне байланысты астар іздеп астыртын саяси ұйым құрып Қытай үкіметін аудармақшы болған деп зорлықпен қол қойдырып алады.

************************************Eldeç Orda суреті.

Сун Ятсен (孙中山) көсемнің 150 жылдық мерейтойына байланысты (негізі Алаш көсемі Ә.Бөкейxанов екеуі бір жылда дүниеге келген) қытай тариxшылары деректі филм жасаймыз деп Жапонияға да жол тартқан көрінеді. Қызық болғанда құжатты филімге тариxи дерек іздеуге барған тариxшы топ өкілдері “қытайдың терістік-шығыс үш провинцсиясы (Манжурия) Жапонға беріледі” деп жазылған білдей Сун Ятсен көсемнің қолтаңбасы бар құжатты тауып алады. Сонымен бұл мәселені олар “жылы” жауып қояды. Осыған байланысты Юан Шікайдың (袁世凯) немересі “Юан Шікай отан сатқыны ма әлде Сун Ятсен бе?” атты сын мақала жазған көрінеді. Демек, Сун Ятсеннің Манжурияны Жапонға не себепті береді? Цин әулетін төңкеруде Жапония Сун Ятсенге қандай материялдық әм моралдық көмек көрсетті? Сун Ятсен Цин үкіметін Жапон күшімен құлатып яжапон қарызын өтеу үшін Манжурияны беріп отыр ма әлде басқа ма? 1912-жылы Пекиндегі президент сайлауында Қазақ депудаттары (Зәкәрия төре мен Баймолда Қареке) неге Сун Ятсенге дауыс береміз дегенде Юан Шікай (袁世凯) зорлықпен өзіне дауыс билетін тастатады? Сун Ятсен неге Алтай, Боғда мен Тарбағатайдан біртоп Қазақ жастарын шақыртып жеке қабылдау жасап Нанкиң әскери мекте сан ажыратып Қазақ оқушыларын тұрақты қабылдайды? (Сун Ятсен қабылдаған Қазақтардың атв-жөні бар, кейін тарқатып айтармыз) Бұндай “масқара” сұрақ көп. Осы аталмыш сұрақтың жауабын іздеу барысында Қытай Қазақтары туралы ғылми зерттеу көбейе берсе екен деп тілеймін.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Шонжының Гео-Стратегиялық Шындығы (сараптамалық мақала)

    Бұл аудан (Шонжы) қарасаңыз шекараға тиіп тұр. Шекараның күншығыс бетінде аты қаззаққа берілген Іле Қазақ Автономиялы Облысы бар (екінші сүгірет). Онда жер қайысқан қалың қазақ тұрады. Автонрмиялы облыс ШУАР’дан бұрын құрылған. Орталығы Құлжа қаласы (үшінші сүгіреттегі 1-ге қараңыз). Осы автономиялы қазақ облысына қазір сегіз аудан, бір қала төте қарайды. Олар: КҮНЕС, НЫЛҚЫ, ТОҒЫЗТАРАУ аудандары (үшінші сүгіреттегі 5,6,9-ға қараңыз). Бұл үш аудан Іле аңғары мен Іле дариясының басына орналасқан қазақ ең көп, ең іргелі қоныс тепкен, тарихы өте терең, байырғы қазақ жері. Осы үш аудан қазақтары 20- ғасыр басында Орынборға арнайы хат жазып, Алаш баспасөзін қолдап қаржы жолдап, өздерін де Алаштың алыстағы бір бөлшегі санаған-тын. Осы үш аудан тың игеріп, там

  • Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан

    Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан кездесуі бек мүмкін. Бұған ешқандай да шүбәңіз болмасын. Бірінші сүгірет, Осман елінде жарық көрген “Басират” (basîret) атты газет. Екінші және үшінші сүгірет, Осман мемлекетінде жарық көрген “Уақыт” атты газет. Төртінші сүгірет, Осман сұлтаны Әбдүләзиздің Қашқарияға көмекке жіберген әскери қару-жарақ, оқ-дәрісінен бір парша көрініс. Кенесары мен Сыздық Сұлтан туралы Осман деректері шыны керек әлі толық зерттелген жоқ. Хан Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісін Қазақстан аймақтарымен шектеп бөліп қарау ең үлкен қателік саналады. Хан Кене мен Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр, дұңған көтерілістері арасындағы саяси, әскери қатынастар туралы дерек те қытай мұрағатында көмулі жатыр. Онда Шәуешек, Құлжа және Үрімжі қалаларындағы қазақтардың Хан Кенемен және кейінгі

  • АХАҢ мен ЖАХАҢ САЛҒАН АЗАТТЫҚ ЖОЛЫ

     «Қазақ» газетіне –107 жыл ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ                                                                                                                       ТАРИХИ ПОВЕСТЬ                                                                                       

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: