قىتاي قازاقتارىنىڭ جاپونيامەن بايلانىسى بولعان با؟
kerey.kz
“جاپونيادا ءبىلىم العان قىتايلىقتار” اتتى (中国人留学日本史) بۇل كىتاپتا 19-20 ع ارالىعىندا جاپونيادا ءار سالادا ءبىلىم العان قىتايلىق وقۋشىلاردىڭ تاريxىن تۇگەندەپتى. جاپونيا قىتايدىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن ساياسي وزگەرىسىنە قوزعاۋشى كۇش بولعان بىردەن ءبىر ىقپالدى مەملەكەت ەكەنىن بۇگىنگى قىتاي بيلىگى اشىپ جارىپ ايتپاسا دا قازاقستاندىق ءتول قىتايتانۋشىلار ءايتابىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. تسين ۇكىمەتىن اۋدارىپ بيلىككە دەموكراتيالىق قىتاي ەليتاسىنىڭ كەلۋىنە جاپونداردىڭ تىكە ىقپالى بار. جاپون-قىتاي قىرعيقاباقتىعى سەبەبىنەن ەكى ەل اراسىنداعى تاريxي ساياسي ىقپالداستىق تۋرالى بۇگىنگى كومەنەس قىتاي بيلىگى (共产党) كوبىنشە جۋمعان اۋزىن اشپايدى. وسمىنلى ۇكىمەتى ءۇشىن فرانتسسيادان ءبىلىم العاندار قانشالىق ىقپالدى بولسا، تسين مەملەكەتى ءۇشىن دە جاپونيادان ءبىلىم العان قىتايلىقتار دا انە سونداي ىقپالدى بولعان.
تسين-جاپون سوعىسىنان (1894-1895 جج) كەيىن جاپونيا قىتايدىڭ تەرىستىك-شىعىس ولكەلەرى مەن كۇنشىعىس تەڭىز جاعالاۋلارىندا ەركىن ساۋدا ايىرباس زونالارىن قۇرىپ تسين-ءنىڭ ىشكى ەكونوميكالىق نارىعىن قۇرساۋلاپ تاستايدى. سونىمەن قاتار ورتالىق تسين ۇكىمەتىمەن ۇلتارالىق، دىنارالىق قاقتىعىسى بار موڭعول، تيبەت جانە شىعىس تۇركىستان اۋماعىنا استىرتىن شولعىنشى بارلاۋ ۇيىمدارىن جىبەرەدى. تيبەت پەن قاشقاريا اۋماعى انگليانىڭ شىلاۋىندا بولدى. اعىلشىن شارلاۋشىلارى تارىم ويپاتىن ەركىن شارلاپ ەجەلگى وركەنيەت ىزدەرىنە قاتىستى مول دەرەكتى قۇجاتقا ءتۇسىردى. 
قازاقتاردىڭ جاپويامەن بايلانىسى ەكى ءتۇرلى جولمەن جاسالعان: ءبىرى، تىكە جاپون شولعىنشىلارىمەن كەزدەسكەن; ەكىنشىسى، جاپويامەن بايلانىستا بولعاندارمەن بايلانىستا بولعان; جاپون شولعىنشىلارىنىڭ قوبدا ارقىلى التاي بەتىنە ءوتۋى جانە ودان ارى جول تارتىپ شاۋەشەك قالاسىنا ات باسىن تىرەگەنى تۋرالى تاريxي دەرەكتەر بار. ال، قۇلجا قالاسىنا بارعانى تۋرالى ناقتى دەرەك قازىرشە قولىمدا جوق. جاپون شولعىنشىلارى كوبىنشە ساۋداگەر كەيپىنە ەنىپ الاتىندىقتان قايمانا قازاق قىتايى قايسى، جاپونى قايسى اسا اجىراتىپ كەتە بەرمەيتىن بولعان. ءسىز شىڭجاڭداعى ءاربىر ساياسي وقيعانى جاپونياسىز ەلەستەتىپ جۇرسەڭىز مىنا قىزىقتى داتاعا قاراڭىز: 1912-جىلى قۇلجادا تسين ۇكىمەتىن اۋدارىپ دەموكراتيالى ەركىن ۇكىمەت قۇرامىز دەگەن توڭكەرىستى جاپونيادا ءبىلىم العان اسكەري وفيتسەرلەر جاساعان; ولار قۇرعان 白话日报 (1912) گازەتىنە (قازاقشا ىلە ۋالاياتى گازەتى دەيدى، 1912-جىلى جارىق كورگەن تۇڭعىش گازەت، جەكە مۇراعاتىمدا 1912-جىلعى ءتورت پاراعى بار. ) دە جاپونيا قارجىسى كەلگەن; 白话日报 گازەتىندە جاپونشا جاڭا تەرميندەر كوپ قولدانىلعان سونىمەن قاتار گازەت كلاسسيك قىتاي يەروگليفىنەن كورى ىقشام، قىسقا يەروگليفتى قولدانىپ اينالىمعا تۇسىرگەن. ونى 白话 دەپ اتايدى; 1918- جىلى التايدى قوبدامەن بىرگە مونعولياعا قوسپاق بولعان تورعاۋىت پالتا دا جاپونيادان ءبىلىم العان; 1933-جىلى جين ءشۋرىن (金树仁) بيلىگىن توڭكەرىپ جاڭا ۇكىمەت قۇرعان شىڭ دۋبان (盛世才) كومانداسى دا جاپونيادان ءبىلىم العاندار (شىڭ دۋبان جاپونيادا وقىعان ساباقتاستارىن جۇمىسقا شاقىرىپ العان). تاعىسىن تاعىلار…
1922-1937 جىلدار اراسىندا ديxۋادا ء(ۇرىمجى), نانكيڭدە (كەيىن چۋڭ چينگە كوشكەن南京/重庆) اسكەري ءتالىم-تاربيە العان قازاقتار جاپونيانىڭ اسكەري مەتوديكاسىمەن ءبىلىم العان. ولاي دەيتىنىمىز قىتايدىڭ اسكەري-ساياسي مەكتەبىن قالىپتاستىرۋدا جاپونيانىڭ ىقپالى ۇشان-تەڭىز بولدى. گومينداڭ (国民党) ۇكىمەتى ءار جىلى ارنايى نەشە ءجۇز قىتاي وقۋشىلاردى مەملەكەت گرانتىمەن جاپونياعا وقۋعا جىبەرەتىن ەدى. ولار جاپونيادان ساياسي ساۋات (政治学) پەن زاماناۋي عىلىم تەتىكتەرىن ۇيرەنىپ قانا قويماي مادەني، ادەبي ءام نارىقتىق ەكونوميكاعا قاتىستى نەشە مىڭ جاپون يەروگليفىن (日本术语) قىتاي تىلىنە اكەلىپ عىلمي اينالىمعا ەنگىزەدى. نانكيڭدە زاماناۋي دەڭگەيدەگى اسكەري مەكتەپ اشىلىپ قىتايدىڭ ءار قالاسىندا بولىمشەلەرى قۇرىلعان-دى. سونداي بولىمشە ديxۋادا (ۇرىمجىدە) دا بىرەۋ بولعان. 1922-جىلى ۇرىمجىدەگى ايگىلى مونعول-قازاق مەكتەبىن (مىڭ-حا شۋەتاڭ/蒙哈学堂) بىتىرگەن قازاقتاردىڭ ءبىرازى سول اسكەري مەكتەپكە قابىلدانىپ كەيىن ونى ۇزدىك بىتىرگەن بىقانشاسى نانكيڭگە جوتكەلگە ەدى. نانكيڭنەن (南京) ارى جاپونيا مەن انگلياعا وقۋعا اتتانعالى تۇرعان جەرىنەن 1937-جىلى قىتاي-جاپون سوعىسى بۇرق ەتە ءتۇسىپ بارا الماي قالعان قازاق اسكەري وقۋشىلارىن كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز. 1937-1944 اراسى قىتايدا كەڭ كولەمدى “جاپون تازالاۋ” ناۋقانى جۇرگىزىلگەن. ناۋقان كەزىندە جاپونيادا ءبىلىم العاندار مەن جاپونعا ەلىكتەپ، جاپوننان ۇيرەنۋدى ۇگىتتەپ گازەت-جۋرنالدىا ماقالا، ۇندەۋ جاساعانداردىڭ كوبى “جاپون تىڭشىسى” دەگەن اتپەن كوزى جويىلعان. 1937-جىلدان باستاپ شىڭ دۋبان (盛世才) ءوزىنىڭ جاپونيادا بىرگە ءبىلىم العان ساباقتاستارىن شەتىنەن تۇتقىنداپ تۇرمەگە جاپتى. 1938-39 جىلدارى ء“ۇشۇلت قۇرىلتايى” دەگەن اتپەن (قازاق-موڭعول-قىرعىز) نەشە مىڭ قازاقتار ۇرىمجىگە تەرگەۋگە ۇشىراپ اباقتىعا توعىتىلعانىن بىلەمىز.
1916-1918 جىلدارى قوبدا اسىپ التايعا كەلگەن جاپون شولعىنشىلارى ناقتى كىمدەرمەن كەزدەسىپ كەڭەس وتكىزگەنى تۋرالى انىق دەرەك قولدا جوق. بىراق، 1939-41 جىلدارى ءۇرىمجى اباقتىسىندا بايمولدا قارەكە مەن شارىپقان گوگەدايعا “جاپونمەن قانداي بايلانىس ورناتتىڭ” دەپ 1916-18 جىلداردان باستاپ جاپوننىڭ قوبدا اسىپ التايعا جەتكەن ون بەس شولعىنشىلارىن ءتىزىپ بەرگەن. 1918-جىلدارى شاۋەشەككە جەتكەن جاپون شولعىنشىلارى ونداعى باي تاتار ساۋداگەرلەرى مەن اقتار ارمياسىنا “سىزدەر نەشە مىڭداپ جاپون ازاماتتىعىنا وتسەڭىزدەر، ءبىز ۇرىمجىدەن سىزدەردى قورعاۋعا الاتىن جاپون كونسۋلىن قۇرامىز” دەپ ۇسىنىس جاساعان. سونىمەن قاتار شاۋەشەك پەن قۇلجادا سوۆەت قىزىل ۇكىمەتىنە قارسى ساياسي بلوك قۇرۋعا كومەكتەسىپ قازاقتاردىڭ اقتار اسكەرىمەن بىرگە قىزىلدارعا قايتارما سوققى جاساۋىنا قارجىلاي دەمەۋ بەرەمىز دەگەن. شاۋەشەكتەگى ءتورت ۇكىرداي ەلدىڭ توبە ءبيى قىزىر تورەنىڭ اۋىلىندا ۋاقىتشا جاسىرىنىپ بالا وقىتىپ جۇرگەن رايىمجان مارسەكوۆتىڭ جاپوندارمەن بايلانىسى بولدى ما ول ءالى اشىلماعان دەرەك. بىراق، “جاپون تىڭشىسى” دەپ ەڭ ەرتە ۇستالۋشى مارسەكوۆ ەكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. بايمولدا مەن شارىپقان تەرگەۋ قۇجاتتارىندا جاپون شولعىنشىلارىمەن قوبدا ارقىلى بايلانىسىپ تۇرعانىن، كەيدە جاپون شولعىنشىلارىن شاۋەشەكتەگى قىزىر تورە اۋىلىنداعى رايىمجان مارسەكوۆكە جانە شاۋەشەككە جول كورسەتىپ جىبەرگەنىن ايتادى. تەرگەۋشىلەر ولاردىڭ وسى سوزىنە بايلانىستى استار ىزدەپ استىرتىن ساياسي ۇيىم قۇرىپ قىتاي ۇكىمەتىن اۋدارماقشى بولعان دەپ زورلىقپەن قول قويدىرىپ الادى.
************************************
سۋن ياتسەن (孙中山) كوسەمنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى (نەگىزى الاش كوسەمى ءا.بوكەيxانوۆ ەكەۋى ءبىر جىلدا دۇنيەگە كەلگەن) قىتاي تاريxشىلارى دەرەكتى فيلم جاسايمىز دەپ جاپونياعا دا جول تارتقان كورىنەدى. قىزىق بولعاندا قۇجاتتى فيلىمگە تاريxي دەرەك ىزدەۋگە بارعان تاريxشى توپ وكىلدەرى “قىتايدىڭ تەرىستىك-شىعىس ءۇش پروۆينتسسياسى (مانجۋريا) جاپونعا بەرىلەدى” دەپ جازىلعان بىلدەي سۋن ياتسەن كوسەمنىڭ قولتاڭباسى بار قۇجاتتى تاۋىپ الادى. سونىمەن بۇل ماسەلەنى ولار “جىلى” جاۋىپ قويادى. وسىعان بايلانىستى يۋان شىكايدىڭ (袁世凯) نەمەرەسى “يۋان شىكاي وتان ساتقىنى ما الدە سۋن ياتسەن بە؟” اتتى سىن ماقالا جازعان كورىنەدى. دەمەك، سۋن ياتسەننىڭ مانجۋريانى جاپونعا نە سەبەپتى بەرەدى؟ تسين اۋلەتىن توڭكەرۋدە جاپونيا سۋن ياتسەنگە قانداي ماتەريالدىق ءام مورالدىق كومەك كورسەتتى؟ سۋن ياتسەن تسين ۇكىمەتىن جاپون كۇشىمەن قۇلاتىپ ياجاپون قارىزىن وتەۋ ءۇشىن مانجۋريانى بەرىپ وتىر ما الدە باسقا ما؟ 1912-جىلى پەكيندەگى پرەزيدەنت سايلاۋىندا قازاق دەپۋداتتارى (زاكاريا تورە مەن بايمولدا قارەكە) نەگە سۋن ياتسەنگە داۋىس بەرەمىز دەگەندە يۋان شىكاي (袁世凯) زورلىقپەن وزىنە داۋىس بيلەتىن تاستاتادى؟ سۋن ياتسەن نەگە التاي، بوعدا مەن تارباعاتايدان ءبىرتوپ قازاق جاستارىن شاقىرتىپ جەكە قابىلداۋ جاساپ نانكيڭ اسكەري مەكتە سان اجىراتىپ قازاق وقۋشىلارىن تۇراقتى قابىلدايدى؟ (سۋن ياتسەن قابىلداعان قازاقتاردىڭ اتۆ-ءجونى بار، كەيىن تارقاتىپ ايتارمىز) بۇنداي “ماسقارا” سۇراق كوپ. وسى اتالمىش سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋ بارىسىندا قىتاي قازاقتارى تۋرالى عىلمي زەرتتەۋ كوبەيە بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىن.
پىكىر قالدىرۋ