|  | 

Тарих

ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ОСЫМАНЛЫМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

Қытай қазақтарында “Ыстамбол” немесе “Түркия” дейтін кісі есімдері бар. Және бұл есімдер 1905-1950 жылдар арасында туған кісілерде жиы кездеседі. Бала күнімде “Мысыр Шәрісі” дейтінді шешемнің аузынан көп еститінмін. Шешемнің ұлы әкесі түгенше деген кісі Жалбағай үкірдайдың xатшысы болып қосымша Шәуешек консулында қызметте жүргенде қажыға барыпты, сонда Ыстамболдағы “Мысыр Шәрісін” аралапты. Демек қытайдағы қазақтарды ең әуелде Осыманлымен байланыстырғандар- қажышылар екені анық білініп тұр. Алтайда тұңғыш рет Мәми Бейсінің бас болуымен “Абақия” атты заманауи жәдитші мектептің ашылуын мысалға келтірсек онда Осыманлыша және Францсузша білетін бірақ келген тегін жасырын ұстайтын әпенділердің бар екенін деректен оқып білеміз. Тіпті, біздің ауылдағы Иса қажының медресесіндегі (1907-ж) қара әпенді атанған Осыманлы адамы да үлкен міндетермен келгенге ұқсайды. Жуырда қолыма бір кітап түсті. Автор Осыманлы жағынан арнайы Шығыс Түркістанға жіберіліпті, сосын сегіз жылғы ғұмырын Іле аңғарында, Еренқабырға баурайында, Қашқарияда жұмсап соңында Шанxайдан (上海) бірақ шығыпты. Енді соның көзімен көрген жоғардағы жерлер туралы естеліктерін оқып жатырмын. Біздің 1900-жылдар басындағы қилы тариxымыз туралы басқаның көзімен келтірілген тың деректер бар.

Осыманлы сұлтаны екінші Әбдүлқамит қытайдан келген отыз қанша қазақты жеке қабылдағанын естіп бе едіңіз? Олар xан сарайында қандай келсімшарттарды ақылдасты? Әбдүлқамит қытай Қазақтары арқылы нені көздеді? бұған қатысты деректер әрине мұрағатта жатыр. Екінші Әбдүлқамит арнайы қабылдаудан соң қазақтарды өзінің арнайы кемесіне (оны Тәбарік немесе Хедие деп атайды екен) мінгізіп Хижазға (Меке-Мединенің тұрған өңіріне) ат-көлік аман жеткізіпті. Сосын айта кетейін, Мекеде (мекке) қытай қазақтарын арнайы күтіп алатын түсел (қоналқы жер) ашылған. Сұлтан екінші Әбдүлқамиттың арнайы қабылдауында болу қытай Қазақтарының Осыманлымен байланысының ең шырқау шыңы деуге болады. Осы кездесуден кейін қытай Қазақтары Осыманлымен байланысы тіптен қоюлай түскен. Осыманлы мемлекеті Балқан соғысымен әбігер болып жатқанда Алтайдағы Жәке би өсиет қалдырып Осыманлының қара теңіздегі әскери флотына арнайы керуенмен көмек жіберуі шынымен сирек кездесетін тариxи оқиға саналады. Бұл екі жақ ауыс-күйісінің біздің жадымызда сақталған фактілері ғана. Осыманлы мемлекеті жіберген астыртын ағартушылар тобы, тыңшылар, шарлаушылар Алтай мен Іле аңғарында, Еренқабырға баурайында түрлі бүркеншік атпен жұмыс атқарғанын білуіміз керек. Біздің пәлен әпенді, түген әпенді деп жүрген медресе тәлімгерлері немесе келген тегі белгісіз ғұламалар әне солар. Ең қызығы Ыстанбұлға кеп оқыған қытай Қазақтары туралы болмақ. Қолымдағы деректер бойынша Ыстанбұлға түрлі жолмен келіп оқыған қытай Қазақтары туралы біраз дерек бар. Соның ең қызық дерегін айтайын, Ыстанбұл Дариллмұғалімде оқыған (Педакогикалық Мектеп) бір қытай Қазағы Ыстанбұлдың футбол құрамасында теңбіл доп ойнап (Фенербаxче немесе Галатасарай құрамасында) еуропа елдеріне жарысқа барыпты. Бұл сол дәуір үшін тың жаңалық. Оқуларын тамамдаған Қазақ оқушылары қытайға қайтып ондағы қазақтарға жаңа заманауи мектеп пен өндіріс ошағын ашуға ұмтылыпты, кейбірі үкімет қызметін атқаруға тырысқан. Бірақ, 20-ғасыр басындағы саяси мүмкіндік аяғына тұсау болса керек, Шығыс Түркістандағы Осыманлы мамандарын жаппай ұстау, қудалау кезінде олар да қоса кетіп қидай сыпырылған екен.
Жалпы, қытай Қазақтарының Осыманлымен байланысы біз үшін тың тақырып әрі қызық тақырып. Қолдағы деректер арқылы кейін ғылми сараптама жасауға болады. Қазірше әлеуметтік желі арқылы қаймана жұрттың пікір талқысына салайын дедім.

Елдес ОРДА 08.01.2018

Related Articles

  • 1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.

    Eldeç Orda 1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген. Бірі, Манжур үкіметіне шын тиесілі заңды территория. Екіншісі, Жанжур үкіметіне сырттай тиесілі баламалы территория. Заң бойынша бұл баламалы территория қалаған уақытында Манжур территориясынан шығып кете алады. Сіз мына картадан қытайға тиесілі яғни Цин мемлекетіне шын тиесілі территорияны нобайлап болсада анық көре аласыз. Бұл картадағы Тибет, Моңғол, Ұйғыр және Қазақ территориясының Цин-ге кірмеуінің себебі неде? Себебі мынау: Олар Цин қағанатына жылына бір рет сырттай салық төлемін өтеп тұрған, Цин үкіметі сырттай салық өтеуші елдің ішкі ісіне килікпеген, ішкі істері, ішкі мәселесі өз ырқында болған, Бірінің сыртқы-ішкі істерін Ресейдің Орынбор, Қазан, Ташкен шаһарлары шешсе, біріне Индиядағы Моғол және алыстағы Осыманлы билігі араласып

  • «Гитлер 45-ші жылы өлмепті. Ол 83 жас жасаған» – құпия деректер не дейді?  

    Дель Пьеро Әр ғасырдың белгілі тұлғалары болады. Ол адам қанын суша ағызған жендет пе, әлде ғажайып дарынымен әлемге танылған өнер адамы ма, мәселе онда емес. Бастысы, артында ертегіге бергісіз аңыздың қалғанында. Соның бірі Адольф Гитлер. Бүгінгі күнге дейін құпиясы ашылмаған дүние ол – Екінші дүниежүзілік соғысты ашқан, «бүкіл әлемді табаныма салып таптасам» деп армандаған, қанды қырғында 50 миллионға тарта адамның опат болуына себепші болған Адольф Гитлердің мүрдесі. 1945 жылы Кеңес әскері неміс жерінің басым бөлігін жаулап алып, бас қала Берлинді қоршауға алған тұста, масқара болып қолға түспес үшін Гитлер өзін-өзі өлтіруге бел-буғаны белгілі. Әйелі Ева Браунмен қатар сүйікті итін қоса өлтірткен. Орыс әскері оның жасырынған бункерінің маңынан өртенген қос мүрдені

  • Қадуан мен Сунь Мэилин

                  1944-жылы Шың Шысайдың онбір жылдық уақытша үкіметі құлады. Көп аялдамай Шың ішкі қытайға жөткеліп кетті. Шығыс Қазақияның тарихында бұрын соңды болмаған тарихи өзгеріс дәл сол тұста бірінен соң бірі орын алып жатты. Суреттегі ақ шылауышты кісі- Қадуан Мамырбекқызы. Көгедай Хан Ордасының соңғы хандарының бірі Әлен Уаңның зайыбы. Қасындағы кісі атақты саясаткер, дипломат Сунь Мэилин. Ол қытай президенті Жаң Қайшының зайыбы. Заманында Америкадан білім алған, өте сауатты, мәдениетті тұлға. 1944-жылы Нан Киннен Үрімжіге ұшып келіп түрмедегі қазақтарды босатып, шет қиырға босқан қазақтарды елге оралту мәселесін қолдап арнайы комиссия құрған және оншақты қазаққа жоғары лауазымды орын тағайындап жұмысқа сайлап кетеді. 1946-жылы қазақтар Нан Киндегі ұлттық

  • Шығыс Қазақиядағы Саяси Қуғын-Сүргін Туралы Не Білеміз?  (1937-1939)

    Дербес ел, тәуелсіз мемлекет ретінде Шығыс Қазақиядағы саяси қуғын-сүргін туралы бүгінгі күнге дейін ғылми сараптама жүргізе алдық па? Не үшін Қазақ ССР-дағы Қазақтардың саяси қуғын-сүргінге ұшырауы Шығыс Қазақиямен бір уақытқа сәйкес келеді? Не себепті Қазақ ССР-дың НКВД тергеушілері Үрімжі, Құлжа, Шәуешек пен Алтайда құпия тергеу операциясын жүргізеді? Ең, өкініштісі, қазір Қазақстанда саяси қуғын-сүргінге ұшыраған Қазақ қайраткерлерінің тергеу құжаттары негізінен ашылды, ал, қытайдағы Қазақтардың тергеу құжаттары ашылған жоқ… Келесі жылы (2019) Қытай Қазақтарының Саяси Қуғын-Сүргінге ұшырағанына 80 жыл толады (1939-2019). Бұл постты соған арнаймын! Аруақтардың рухы бір аунағай! Әлқисса… шағын сараптама * Шың Шысайдың Тыңшылық Органдары; * Шығыс Қазақияның Тұңғыш Саяси Қуғын-Сүргін Құрбаны- Баймолда Қарекеұлы; * “Қазақ-Қырғыз-Моңғол” Құрылтайы; * Саяси Қуғын-Сүргіннің

  • ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯСЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙ ҚАЛҒАН ҚАЗАҚ УАЛАЯТТАРЫ ТУРАЛЫ

    Қытай қазақтары ШУАР-дың бес үлкен аймағына шоғырлы қоныстанған. Жалпы, Шыңжаңда он ірі аймақ болса, соның бес үлкен аймағында Қазақтар жиы қоныстанған. Қазақтар қоныс тепкен бес үлкен аймақ мыналар: Іле, Тарбағатай, Алтай, Санжы және Құмыл. Бұл бес аймақтың ішінде тек үшеуі (Іле, Тарбағатай, Алтай) ғана Қазақ автономиясының құрамына кіріп отыр. Қалған екі аймақ бөлініп, бөлшектеліп қазақ құрамына енбей қалды. Сонымен ШУАРдағы қазақтардың байырғы қонысы атанған Қазақ аймақтарына жеке жеке талдау жасаймыз. 1. Іле уалаяты (картадағы 1) жан саны ең тығыз өңір. Орталығы бұрын Күре қаласы еді, кейін Құлжа қаласы болды. 1871-жылы патшалық Ресей құрамына кіріп 1881-жылға дейін он жыл Жетісу, Алматы облысының бір бөлшегі болған. 1881′ден 1914-жылға дейін Шыңжаң өлкесі құрамына

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: