|  | 

Тарих

ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ОСЫМАНЛЫМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

Қытай қазақтарында “Ыстамбол” немесе “Түркия” дейтін кісі есімдері бар. Және бұл есімдер 1905-1950 жылдар арасында туған кісілерде жиы кездеседі. Бала күнімде “Мысыр Шәрісі” дейтінді шешемнің аузынан көп еститінмін. Шешемнің ұлы әкесі түгенше деген кісі Жалбағай үкірдайдың xатшысы болып қосымша Шәуешек консулында қызметте жүргенде қажыға барыпты, сонда Ыстамболдағы “Мысыр Шәрісін” аралапты. Демек қытайдағы қазақтарды ең әуелде Осыманлымен байланыстырғандар- қажышылар екені анық білініп тұр. Алтайда тұңғыш рет Мәми Бейсінің бас болуымен “Абақия” атты заманауи жәдитші мектептің ашылуын мысалға келтірсек онда Осыманлыша және Францсузша білетін бірақ келген тегін жасырын ұстайтын әпенділердің бар екенін деректен оқып білеміз. Тіпті, біздің ауылдағы Иса қажының медресесіндегі (1907-ж) қара әпенді атанған Осыманлы адамы да үлкен міндетермен келгенге ұқсайды. Жуырда қолыма бір кітап түсті. Автор Осыманлы жағынан арнайы Шығыс Түркістанға жіберіліпті, сосын сегіз жылғы ғұмырын Іле аңғарында, Еренқабырға баурайында, Қашқарияда жұмсап соңында Шанxайдан (上海) бірақ шығыпты. Енді соның көзімен көрген жоғардағы жерлер туралы естеліктерін оқып жатырмын. Біздің 1900-жылдар басындағы қилы тариxымыз туралы басқаның көзімен келтірілген тың деректер бар.

Осыманлы сұлтаны екінші Әбдүлқамит қытайдан келген отыз қанша қазақты жеке қабылдағанын естіп бе едіңіз? Олар xан сарайында қандай келсімшарттарды ақылдасты? Әбдүлқамит қытай Қазақтары арқылы нені көздеді? бұған қатысты деректер әрине мұрағатта жатыр. Екінші Әбдүлқамит арнайы қабылдаудан соң қазақтарды өзінің арнайы кемесіне (оны Тәбарік немесе Хедие деп атайды екен) мінгізіп Хижазға (Меке-Мединенің тұрған өңіріне) ат-көлік аман жеткізіпті. Сосын айта кетейін, Мекеде (мекке) қытай қазақтарын арнайы күтіп алатын түсел (қоналқы жер) ашылған. Сұлтан екінші Әбдүлқамиттың арнайы қабылдауында болу қытай Қазақтарының Осыманлымен байланысының ең шырқау шыңы деуге болады. Осы кездесуден кейін қытай Қазақтары Осыманлымен байланысы тіптен қоюлай түскен. Осыманлы мемлекеті Балқан соғысымен әбігер болып жатқанда Алтайдағы Жәке би өсиет қалдырып Осыманлының қара теңіздегі әскери флотына арнайы керуенмен көмек жіберуі шынымен сирек кездесетін тариxи оқиға саналады. Бұл екі жақ ауыс-күйісінің біздің жадымызда сақталған фактілері ғана. Осыманлы мемлекеті жіберген астыртын ағартушылар тобы, тыңшылар, шарлаушылар Алтай мен Іле аңғарында, Еренқабырға баурайында түрлі бүркеншік атпен жұмыс атқарғанын білуіміз керек. Біздің пәлен әпенді, түген әпенді деп жүрген медресе тәлімгерлері немесе келген тегі белгісіз ғұламалар әне солар. Ең қызығы Ыстанбұлға кеп оқыған қытай Қазақтары туралы болмақ. Қолымдағы деректер бойынша Ыстанбұлға түрлі жолмен келіп оқыған қытай Қазақтары туралы біраз дерек бар. Соның ең қызық дерегін айтайын, Ыстанбұл Дариллмұғалімде оқыған (Педакогикалық Мектеп) бір қытай Қазағы Ыстанбұлдың футбол құрамасында теңбіл доп ойнап (Фенербаxче немесе Галатасарай құрамасында) еуропа елдеріне жарысқа барыпты. Бұл сол дәуір үшін тың жаңалық. Оқуларын тамамдаған Қазақ оқушылары қытайға қайтып ондағы қазақтарға жаңа заманауи мектеп пен өндіріс ошағын ашуға ұмтылыпты, кейбірі үкімет қызметін атқаруға тырысқан. Бірақ, 20-ғасыр басындағы саяси мүмкіндік аяғына тұсау болса керек, Шығыс Түркістандағы Осыманлы мамандарын жаппай ұстау, қудалау кезінде олар да қоса кетіп қидай сыпырылған екен.
Жалпы, қытай Қазақтарының Осыманлымен байланысы біз үшін тың тақырып әрі қызық тақырып. Қолдағы деректер арқылы кейін ғылми сараптама жасауға болады. Қазірше әлеуметтік желі арқылы қаймана жұрттың пікір талқысына салайын дедім.

Елдес ОРДА 08.01.2018

Related Articles

  • Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай

    Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт!Найзасының ұшына жау мінгізген -Еменәлі керейде ер Жабайды айт!  Ер Жабай батырдың  340 жылдық мерей тойы қарсаңында, Алматы қаласында қыркүйектің 15 күні  “Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай” атты ғылыми конференция болды. Тарихшылар мен жазушылар батырдың тарихи ерліктері мен ауыз әдебиетіндегі тарихи бейнесі туралы баяндамалар жасады. Мақсұт Темірбаев, Асқар Сәбит, Зиябек Қабуки-Шоқан, Нәбижан Мұқаметxанұлы, Жәди Шәкенұлы, Уатқан Сәипіл, Әбділдә Салықбай, Әбубәкір Қайран, Асқар Сабит, Айбын Әубәкір- қатарлы белгілі жазушылар мен тарихшылар, Жабай батыр ұрпақтары қатысты.   Ер Жабай батырдың 340 жылдығына( екі жылдан соң) орай мұшәйра (көркем шығарма, ғылыми мақала, жыр, өлең т.б) жарияланатын болды. Ер Жабай батырдың атына қор құру, Қалмақтардың қас жауы болған (батырдың басын

  • Шежіре – Абақ Керей

    Абақ Керей 12 атаға бөлінеді. Бұл бөлініс Қытай қарамағына өткен кезден басталады. Абақ керейдің қайдан, қалай таратылатыны туралы шежірелер көп және оларда бірізділік жоқ, яғни «әркімдікі өзіне жөн» дегенге саяды. Ойғырлық Мәсәли, Дөйтен, Сахария қариялардың мақұлдауы негізіндегі атам Жанаттың (А.Ж) жазып қалдырған шежіресінде Абақтан Изен, Жусан. Изеннен Мағыналы, Сидалы, Жабайды таратады. Мағаналыдан Қойлау, Байлау делінеді. Қойлаудан-Ителі. Абақ Керейдің ішінде ителі руы «ноқта аға» аталады.  “Алаш айнасы” интернет-газеті халқымыздың шығу тегін, таралуын баяндайтын тармағы – қазақ шежіресі туралы ақпараттарды кезең-кезеңімен жарияламақ. Осы арқылы үш жүздің әр руы туралы мәліметтерді топтастырып, қазақтың ортақ шежіре қорын жасап шығармақ. Егер сіздің қолыңызда өз руыңыз жайында мәліметтер болса, біздің мына: info@alashainasy.kz электронды поштамызға жіберуіңізге болады. Ноқта

  • Шекара мәселесі шешілген күн

    Алашорда: Сурет сыртындағы тарих  Алмасбек Әбсадық Солдан оңға қарай: бірінші қатарда- Х.Ғаббасұлы, М.Дулатұлы, А.Байтұрсынұлы, М.Әуезов; екінші қатарда- Ж.Аймауытұлы, Ә.Марғұлан, А.Байтасұлы. 1917 жылы 13 желтоқсанда құрылған Алашорда автономиялық республикасы 1920 жылы 26 тамызда кеңес үкіметінің пәрменімен жасақталған кеңестік Қазақ автономиясының құрылуына негіз болған еді. 1936 жылы ол автономия кеңес құрамындағы жеке республикаға айналды. Кеңестік республикаларды құру кезінде шекара белгілеу мәселесі, негізінен,  Қазақ автономиясы құрылған кездегі межемен белгіленді. Олай болса, қазіргі таңдағы тәуелсіз Қазақстанның ұлан-ғайыр жерге ие болып қалу мәртебесі Алаш зиялыларының жанын шүбереке түйіп (соңында жаны құрбан болған) жүріп атқарған жанқиярлық ерлік істері мен ерен еңбектері арқасында жүзеге асты. Алаш зиялылары бейнеленген фотосуреттер біздің рухани мұрамыздың құнды бөлшегі екендігі сөзсіз. Себебі

  • Қытай қазақтарының мәселесі “Сайрагүлге дейін және Сайрагүлден кейін”

    Сайрагүл апайдың жеңісін шын жүректен құттықтаймын. Сот шешімінен кейінгі қуанышты бейнесін қайта қайта көріп қатты қуандым. Қуанбаған жұрт жоқ екен сол маңда. Сайрагүл апайдың бейнесіне қарап сан ойға баттым… Қытай қазақтарының мәселесі туралы осыған дейін де азаматтық пікірімді айтқамын, пост тұр. Менің жеке пікірімше қытай қазақтарының мәселесі “Сайрагүлге дейін және Сайрагүлден кейін” деп дәуір бөлгіштік сипатқа өзгеруі мүмкін. Қазір, біздің жұрт тек ғана қуанышты құттықтап тойлаумен әбігер боллып жатыр екен бірақ мәселеге үлкен маштабтан қарап стратегиялық талдау сараптау жасау жағы жетпей тұр. Қытайдан заңсыз шекара бұзып өту оқиғасы Сайрагүлге дейін де болған (меніңше Сайрагүлден кейін де болады…), Сәбет-Қытай арасындағы қырғиқабақ кезінде қытайдағы Сәбетшіл қазақ ұлтшылдары мен жас зиялылардың біразы заңсыз

  • 1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.

    Eldeç Orda 1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген. Бірі, Манжур үкіметіне шын тиесілі заңды территория. Екіншісі, Жанжур үкіметіне сырттай тиесілі баламалы территория. Заң бойынша бұл баламалы территория қалаған уақытында Манжур территориясынан шығып кете алады. Сіз мына картадан қытайға тиесілі яғни Цин мемлекетіне шын тиесілі территорияны нобайлап болсада анық көре аласыз. Бұл картадағы Тибет, Моңғол, Ұйғыр және Қазақ территориясының Цин-ге кірмеуінің себебі неде? Себебі мынау: Олар Цин қағанатына жылына бір рет сырттай салық төлемін өтеп тұрған, Цин үкіметі сырттай салық өтеуші елдің ішкі ісіне килікпеген, ішкі істері, ішкі мәселесі өз ырқында болған, Бірінің сыртқы-ішкі істерін Ресейдің Орынбор, Қазан, Ташкен шаһарлары шешсе, біріне Индиядағы Моғол және алыстағы Осыманлы билігі араласып

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: