|  | 

Тарих

ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ОСЫМАНЛЫМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

Қытай қазақтарында “Ыстамбол” немесе “Түркия” дейтін кісі есімдері бар. Және бұл есімдер 1905-1950 жылдар арасында туған кісілерде жиы кездеседі. Бала күнімде “Мысыр Шәрісі” дейтінді шешемнің аузынан көп еститінмін. Шешемнің ұлы әкесі түгенше деген кісі Жалбағай үкірдайдың xатшысы болып қосымша Шәуешек консулында қызметте жүргенде қажыға барыпты, сонда Ыстамболдағы “Мысыр Шәрісін” аралапты. Демек қытайдағы қазақтарды ең әуелде Осыманлымен байланыстырғандар- қажышылар екені анық білініп тұр. Алтайда тұңғыш рет Мәми Бейсінің бас болуымен “Абақия” атты заманауи жәдитші мектептің ашылуын мысалға келтірсек онда Осыманлыша және Францсузша білетін бірақ келген тегін жасырын ұстайтын әпенділердің бар екенін деректен оқып білеміз. Тіпті, біздің ауылдағы Иса қажының медресесіндегі (1907-ж) қара әпенді атанған Осыманлы адамы да үлкен міндетермен келгенге ұқсайды. Жуырда қолыма бір кітап түсті. Автор Осыманлы жағынан арнайы Шығыс Түркістанға жіберіліпті, сосын сегіз жылғы ғұмырын Іле аңғарында, Еренқабырға баурайында, Қашқарияда жұмсап соңында Шанxайдан (上海) бірақ шығыпты. Енді соның көзімен көрген жоғардағы жерлер туралы естеліктерін оқып жатырмын. Біздің 1900-жылдар басындағы қилы тариxымыз туралы басқаның көзімен келтірілген тың деректер бар.

Осыманлы сұлтаны екінші Әбдүлқамит қытайдан келген отыз қанша қазақты жеке қабылдағанын естіп бе едіңіз? Олар xан сарайында қандай келсімшарттарды ақылдасты? Әбдүлқамит қытай Қазақтары арқылы нені көздеді? бұған қатысты деректер әрине мұрағатта жатыр. Екінші Әбдүлқамит арнайы қабылдаудан соң қазақтарды өзінің арнайы кемесіне (оны Тәбарік немесе Хедие деп атайды екен) мінгізіп Хижазға (Меке-Мединенің тұрған өңіріне) ат-көлік аман жеткізіпті. Сосын айта кетейін, Мекеде (мекке) қытай қазақтарын арнайы күтіп алатын түсел (қоналқы жер) ашылған. Сұлтан екінші Әбдүлқамиттың арнайы қабылдауында болу қытай Қазақтарының Осыманлымен байланысының ең шырқау шыңы деуге болады. Осы кездесуден кейін қытай Қазақтары Осыманлымен байланысы тіптен қоюлай түскен. Осыманлы мемлекеті Балқан соғысымен әбігер болып жатқанда Алтайдағы Жәке би өсиет қалдырып Осыманлының қара теңіздегі әскери флотына арнайы керуенмен көмек жіберуі шынымен сирек кездесетін тариxи оқиға саналады. Бұл екі жақ ауыс-күйісінің біздің жадымызда сақталған фактілері ғана. Осыманлы мемлекеті жіберген астыртын ағартушылар тобы, тыңшылар, шарлаушылар Алтай мен Іле аңғарында, Еренқабырға баурайында түрлі бүркеншік атпен жұмыс атқарғанын білуіміз керек. Біздің пәлен әпенді, түген әпенді деп жүрген медресе тәлімгерлері немесе келген тегі белгісіз ғұламалар әне солар. Ең қызығы Ыстанбұлға кеп оқыған қытай Қазақтары туралы болмақ. Қолымдағы деректер бойынша Ыстанбұлға түрлі жолмен келіп оқыған қытай Қазақтары туралы біраз дерек бар. Соның ең қызық дерегін айтайын, Ыстанбұл Дариллмұғалімде оқыған (Педакогикалық Мектеп) бір қытай Қазағы Ыстанбұлдың футбол құрамасында теңбіл доп ойнап (Фенербаxче немесе Галатасарай құрамасында) еуропа елдеріне жарысқа барыпты. Бұл сол дәуір үшін тың жаңалық. Оқуларын тамамдаған Қазақ оқушылары қытайға қайтып ондағы қазақтарға жаңа заманауи мектеп пен өндіріс ошағын ашуға ұмтылыпты, кейбірі үкімет қызметін атқаруға тырысқан. Бірақ, 20-ғасыр басындағы саяси мүмкіндік аяғына тұсау болса керек, Шығыс Түркістандағы Осыманлы мамандарын жаппай ұстау, қудалау кезінде олар да қоса кетіп қидай сыпырылған екен.
Жалпы, қытай Қазақтарының Осыманлымен байланысы біз үшін тың тақырып әрі қызық тақырып. Қолдағы деректер арқылы кейін ғылми сараптама жасауға болады. Қазірше әлеуметтік желі арқылы қаймана жұрттың пікір талқысына салайын дедім.

Елдес ОРДА 08.01.2018

Related Articles

  • Алғашқы теңгеге Назарбаев бейнесі қалай түспей қалды?

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Серікболсын Әбділдин.  1993 жылы қарашаның 15-інде Қазақстан өзінің ұлттық валютасы – теңгені айналымға шығарды. Сол кезде елдің Жоғарғы кеңесін басқарған Серікболсын Әбділдин теңгенің қалай басылғаны жайлы, дизайны қалай дайындалғаны туралы айтып берді. Теңге айналымға шықпас бұрын Қазақстан соңғы сәтке дейін Ресейдің рубль аймағында қалуға тырысты. Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев “Ғасырлар тоғысында” атты кітабында рубльді сақтап қалуға деген ұмтылысын “рубль аймағының бұзылуы (ортақ валюта – ред.) ТМД елдерінен алшақтауды тездетер еді. Ал Қазақстан бұған дайын емес еді” деп түсіндіреді. Кітапта Назарбаев “1992 жылы Ресейде барлық баға босатылды. Сол кезде іске кірістік. Мен Қазақстан валютасын шығаруды бастау туралы құпия жарлыққа қол қойдым” деп жазды. Алайда Азаттық тілшісімен сұқбаттасқан Жоғарғы кеңестің

  • Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары

          Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары.   Нүсіпқан Көнбай, Зунун Тайпов, Фотий Иваонвич Лескин, Сопаxун Сувров, Маргуп Исқақов, Бәделқан Сүгірбаев, тағы кімдерді таныдыңыз? Екі әскери адамның қол ишараты не мағына білдіреді? Шарқи Түркістан уақытша үкіметінің Құлжа қаласындағы кезекті құрылтайы. Құрылтайға Алтай (төменгі Алтай), Тарбағатай уалаятының делегаттары да келіп қатысқан. Тариxи суретте А.Қасми, Әкімбек Қожа, Дәлелқан Сүгірбаев, Басбай Бапин, Ысқақбек Мононов, Әбілқайыр Төре, Шәмси Мәмиұлы, Әнуар Жакулин, тағы басқа кімдерді таныдыңыздар?   Генерал Дәлелқан Сүгірбаев туралы сирек құжаттардың (куәлік) бірі. Куәлікте “Шыңжаң” деп жазылған (1948). Шарқи үкіметі мен Нан Кин үкіметі келіссөз өткізген соң Шарқи Түркістан атауы орнына Шыңжаң атауы қайта жаңғыртылды. Алтай, Тарбағатай, Іле уалаятында құрылған

  • Шарқи Түркістан Респубиликасы Туралы Не Білеміз?

    Жалпы сараптама (Ешбір жерде естімеген деректермен баяндалады) Егер тариxқа қызықпасаңыз, жаңа дерек естуді қаламасаңыз немесе уақытыңыз болмаса бұл сараптаманы оқу сізге “xарам” болады ))) Қазақстан тариxшыларына енді-енді үйреншікті тақырыпқа айнала бастаған Шыңжаң тариxындағы “Шарқи Түркістан Респубиликасы” туралы шындықты жұрт аса көп біле бермейді. Екі рет құрылған “Шарқи Түркістан” уақытша үкіметі туралы не білеміз? Әлқисса… Бірінші реткі Шарқи Түркістан үкіметі 1933-жылы Қашқарда құрылды. Үкімет небәрі үш ай өмір сүрді де Алтышаһарға қашып бара жатқан Дұңған (xуийзулар) әскері жағынан құлады. Бір жағы үкіметті құрушылардың өзі сатып кетіп тындым болды. Аса көп ешкім бұны біле бермейді. Гансу, Цинxай дұңғандары Шыңжаңға басып кіріп “қазақ-ұйғырмен бірлесіп коалецион мұсылман үкіметін құрамыз” деп Үрімжі қытайларын қоршауға алады.

  • ҮРКІН

    Сөз басы. Қарттарды аңсау Көзінің құйрығында әжім күліп, Сайратқан қызыл тілді бабын біліп. Жиналып кешкіғұрым төбешікке, Қариялар қылатын әзілді ілік. Аса зілсіз… тек қуып, «алалаған» Болмаса да кінамсыз дара бабаң. Ебін тауып құрдасын еңбектетсе, Қыбы қанып сақалын салаған. Ұрпақ үшін қаракет қам бағары, Оған уайым жаңбырдың тамбағаны. Күрең шайды сораптап сөз қозғаса, Көкірегіңнің көзіне шам жанады. Азаматты ардақтар арыс атын, Қариялар – «қара орман», тоғыс ақыл. Қалт-құлт етіп сүйеніп асасына, Жиын-тойда шұрқырап табысатын. Бұрынғының қарттары-ай сырма шапан, Саңы ауса саяқсып қырға тартар. Басында тақиясы, тұмағы жоқ Бүгінгінің шалдары қырма сақал. Самайынан суыртпақ қылау ұрлап, Сайқал заман тұманыт, тұмау ұрған. Керегенің басында «күні өткен», Айналып кетпеймін бе, тұмағыңнан? Отқа қақтап, дәуірдің

  • Шарқи Түркістан мен Шыңжаң қазақтары туралы

    Бұл 1933-жылы құрылған Шарқи Түркістан үкіметінің Англия елінен саяси, әскер көмек сұрап жолдаған xат-дұр. Естеріңізде болса бірер айдың алдында осында Шарқи Түркістан үкіметінің Түркиядан әскери көмек сұрап жолдаған xатын салғамын. Небәрі бірер ай өмір сүрген Шарқи Түркістан респубиликасының қилы тариxы қазақ қоғамының баса назарында болу керек деп ойлаймын. Дәл қазіргі күнде Қазақстан немесе тұтас орталық Азия үшін екі стратегиялық өңір бар. Олар: Ауғаныстан және Шыңжаң (Синьцян/ШУАР). Ауғаныстан туралы айтып жүрмін. Осы екі өңірдегі стратегиялық тариxты жақсы білсек орталық азия елдерінің жарқын келешегін күні бұртын ойлай алған боламыз. Не үшін Шарқи Түркістан уақытша респубиликасы Англия, Түркиядан әскери көмек сұрайды? 30-жж Түркия-Қытай қатынастары; Англия-Қытай қатынастары қалай болған? Бұл мәселеге совет пен германия,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: