|  | 

تاريح

قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى بولعان با؟

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

قىتاي قازاقتارىندا “ىستامبول” نەمەسە “تۇركيا” دەيتىن كىسى ەسىمدەرى بار. جانە بۇل ەسىمدەر 1905-1950 جىلدار اراسىندا تۋعان كىسىلەردە جيى كەزدەسەدى. بالا كۇنىمدە “مىسىر ءشارىسى” دەيتىندى شەشەمنىڭ اۋزىنان كوپ ەستيتىنمىن. شەشەمنىڭ ۇلى اكەسى تۇگەنشە دەگەن كىسى جالباعاي ۇكىردايدىڭ xاتشىسى بولىپ قوسىمشا شاۋەشەك كونسۋلىندا قىزمەتتە جۇرگەندە قاجىعا بارىپتى، سوندا ىستامبولداعى “مىسىر ءشارىسىن” ارالاپتى. دەمەك قىتايداعى قازاقتاردى ەڭ اۋەلدە وسىمانلىمەن بايلانىستىرعاندار- قاجىشىلار ەكەنى انىق ءبىلىنىپ تۇر. التايدا تۇڭعىش رەت ءمامي بەيسىنىڭ باس بولۋىمەن “اباقيا” اتتى زاماناۋي ءجاديتشى مەكتەپتىڭ اشىلۋىن مىسالعا كەلتىرسەك وندا وسىمانلىشا جانە فرانتسسۋزشا بىلەتىن بىراق كەلگەن تەگىن جاسىرىن ۇستايتىن اپەندىلەردىڭ بار ەكەنىن دەرەكتەن وقىپ بىلەمىز. ءتىپتى، ءبىزدىڭ اۋىلداعى يسا قاجىنىڭ مەدرەسەسىندەگى (1907-ج) قارا اپەندى اتانعان وسىمانلى ادامى دا ۇلكەن مىندەتەرمەن كەلگەنگە ۇقسايدى. جۋىردا قولىما ءبىر كىتاپ ءتۇستى. اۆتور وسىمانلى جاعىنان ارنايى شىعىس تۇركىستانعا جىبەرىلىپتى، سوسىن سەگىز جىلعى عۇمىرىن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا، قاشقاريادا جۇمساپ سوڭىندا شانxايدان (上海) بىراق شىعىپتى. ەندى سونىڭ كوزىمەن كورگەن جوعارداعى جەرلەر تۋرالى ەستەلىكتەرىن وقىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ 1900-جىلدار باسىنداعى قيلى تاريxىمىز تۋرالى باسقانىڭ كوزىمەن كەلتىرىلگەن تىڭ دەرەكتەر بار.

وسىمانلى سۇلتانى ەكىنشى ابدۇلقاميت قىتايدان كەلگەن وتىز قانشا قازاقتى جەكە قابىلداعانىن ەستىپ بە ەدىڭىز؟ ولار xان سارايىندا قانداي كەلسىمشارتتاردى اقىلداستى؟ ابدۇلقاميت قىتاي قازاقتارى ارقىلى نەنى كوزدەدى؟ بۇعان قاتىستى دەرەكتەر ارينە مۇراعاتتا جاتىر. ەكىنشى ابدۇلقاميت ارنايى قابىلداۋدان سوڭ قازاقتاردى ءوزىنىڭ ارنايى كەمەسىنە (ونى تابارىك نەمەسە حەديە دەپ اتايدى ەكەن) مىنگىزىپ حيجازعا (مەكە-مەدينەنىڭ تۇرعان وڭىرىنە) ات-كولىك امان جەتكىزىپتى. سوسىن ايتا كەتەيىن، مەكەدە (مەككە) قىتاي قازاقتارىن ارنايى كۇتىپ الاتىن تۇسەل (قونالقى جەر) اشىلعان. سۇلتان ەكىنشى ابدۇلقاميتتىڭ ارنايى قابىلداۋىندا بولۋ قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شىڭى دەۋگە بولادى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قىتاي قازاقتارى وسىمانلىمەن بايلانىسى تىپتەن قويۋلاي تۇسكەن. وسىمانلى مەملەكەتى بالقان سوعىسىمەن ابىگەر بولىپ جاتقاندا التايداعى جاكە بي وسيەت قالدىرىپ وسىمانلىنىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنا ارنايى كەرۋەنمەن كومەك جىبەرۋى شىنىمەن سيرەك كەزدەسەتىن تاريxي وقيعا سانالادى. بۇل ەكى جاق اۋىس-كۇيىسىنىڭ ءبىزدىڭ جادىمىزدا ساقتالعان فاكتىلەرى عانا. وسىمانلى مەملەكەتى جىبەرگەن استىرتىن اعارتۋشىلار توبى، تىڭشىلار، شارلاۋشىلار التاي مەن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا ءتۇرلى بۇركەنشىك اتپەن جۇمىس اتقارعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ پالەن اپەندى، تۇگەن اپەندى دەپ جۇرگەن مەدرەسە تالىمگەرلەرى نەمەسە كەلگەن تەگى بەلگىسىز عۇلامالار انە سولار. ەڭ قىزىعى ىستانبۇلعا كەپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى بولماق. قولىمداعى دەرەكتەر بويىنشا ىستانبۇلعا ءتۇرلى جولمەن كەلىپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى ءبىراز دەرەك بار. سونىڭ ەڭ قىزىق دەرەگىن ايتايىن، ىستانبۇل داريللمۇعالىمدە وقىعان (پەداكوگيكالىق مەكتەپ) ءبىر قىتاي قازاعى ىستانبۇلدىڭ فۋتبول قۇراماسىندا تەڭبىل دوپ ويناپ (فەنەرباxچە نەمەسە گالاتاساراي قۇراماسىندا) ەۋروپا ەلدەرىنە جارىسقا بارىپتى. بۇل سول ءداۋىر ءۇشىن تىڭ جاڭالىق. وقۋلارىن تامامداعان قازاق وقۋشىلارى قىتايعا قايتىپ ونداعى قازاقتارعا جاڭا زاماناۋي مەكتەپ پەن ءوندىرىس وشاعىن اشۋعا ۇمتىلىپتى، كەيبىرى ۇكىمەت قىزمەتىن اتقارۋعا تىرىسقان. بىراق، 20-عاسىر باسىنداعى ساياسي مۇمكىندىك اياعىنا تۇساۋ بولسا كەرەك، شىعىس تۇركىستانداعى وسىمانلى ماماندارىن جاپپاي ۇستاۋ، قۋدالاۋ كەزىندە ولار دا قوسا كەتىپ قيداي سىپىرىلعان ەكەن.
جالپى، قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى ءبىز ءۇشىن تىڭ تاقىرىپ ءارى قىزىق تاقىرىپ. قولداعى دەرەكتەر ارقىلى كەيىن عىلمي ساراپتاما جاساۋعا بولادى. قازىرشە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قايمانا جۇرتتىڭ پىكىر تالقىسىنا سالايىن دەدىم.

ەلدەس وردا 08.01.2018

Related Articles

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

  • 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

    Eldeç Orda 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن. ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا. ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى. ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ: ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ

  • «گيتلەر 45-ءشى جىلى ولمەپتى. ول 83 جاس جاساعان» – قۇپيا دەرەكتەر نە دەيدى؟  

    دەل پەرو ءار عاسىردىڭ بەلگىلى تۇلعالارى بولادى. ول ادام قانىن سۋشا اعىزعان جەندەت پە، الدە عاجايىپ دارىنىمەن الەمگە تانىلعان ونەر ادامى ما، ماسەلە وندا ەمەس. باستىسى، ارتىندا ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىزدىڭ قالعانىندا. سونىڭ ءبىرى ادولف گيتلەر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇپياسى اشىلماعان دۇنيە ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اشقان، «بۇكىل الەمدى تابانىما سالىپ تاپتاسام» دەپ ارمانداعان، قاندى قىرعىندا 50 ميلليونعا تارتا ادامنىڭ وپات بولۋىنا سەبەپشى بولعان ادولف گيتلەردىڭ مۇردەسى. 1945 جىلى كەڭەس اسكەرى نەمىس جەرىنىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ الىپ، باس قالا بەرليندى قورشاۋعا العان تۇستا، ماسقارا بولىپ قولعا تۇسپەس ءۇشىن گيتلەر ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە بەل-بۋعانى بەلگىلى. ايەلى ەۆا براۋنمەن قاتار سۇيىكتى ءيتىن قوسا ولتىرتكەن. ورىس اسكەرى ونىڭ جاسىرىنعان بۋنكەرىنىڭ ماڭىنان ورتەنگەن قوس مۇردەنى

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

    دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي! القيسسا… شاعىن ساراپتاما * شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى; * شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى; * “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى; * ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: