|  | 

تاريح

قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى بولعان با؟

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

قىتاي قازاقتارىندا “ىستامبول” نەمەسە “تۇركيا” دەيتىن كىسى ەسىمدەرى بار. جانە بۇل ەسىمدەر 1905-1950 جىلدار اراسىندا تۋعان كىسىلەردە جيى كەزدەسەدى. بالا كۇنىمدە “مىسىر ءشارىسى” دەيتىندى شەشەمنىڭ اۋزىنان كوپ ەستيتىنمىن. شەشەمنىڭ ۇلى اكەسى تۇگەنشە دەگەن كىسى جالباعاي ۇكىردايدىڭ xاتشىسى بولىپ قوسىمشا شاۋەشەك كونسۋلىندا قىزمەتتە جۇرگەندە قاجىعا بارىپتى، سوندا ىستامبولداعى “مىسىر ءشارىسىن” ارالاپتى. دەمەك قىتايداعى قازاقتاردى ەڭ اۋەلدە وسىمانلىمەن بايلانىستىرعاندار- قاجىشىلار ەكەنى انىق ءبىلىنىپ تۇر. التايدا تۇڭعىش رەت ءمامي بەيسىنىڭ باس بولۋىمەن “اباقيا” اتتى زاماناۋي ءجاديتشى مەكتەپتىڭ اشىلۋىن مىسالعا كەلتىرسەك وندا وسىمانلىشا جانە فرانتسسۋزشا بىلەتىن بىراق كەلگەن تەگىن جاسىرىن ۇستايتىن اپەندىلەردىڭ بار ەكەنىن دەرەكتەن وقىپ بىلەمىز. ءتىپتى، ءبىزدىڭ اۋىلداعى يسا قاجىنىڭ مەدرەسەسىندەگى (1907-ج) قارا اپەندى اتانعان وسىمانلى ادامى دا ۇلكەن مىندەتەرمەن كەلگەنگە ۇقسايدى. جۋىردا قولىما ءبىر كىتاپ ءتۇستى. اۆتور وسىمانلى جاعىنان ارنايى شىعىس تۇركىستانعا جىبەرىلىپتى، سوسىن سەگىز جىلعى عۇمىرىن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا، قاشقاريادا جۇمساپ سوڭىندا شانxايدان (上海) بىراق شىعىپتى. ەندى سونىڭ كوزىمەن كورگەن جوعارداعى جەرلەر تۋرالى ەستەلىكتەرىن وقىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ 1900-جىلدار باسىنداعى قيلى تاريxىمىز تۋرالى باسقانىڭ كوزىمەن كەلتىرىلگەن تىڭ دەرەكتەر بار.

وسىمانلى سۇلتانى ەكىنشى ابدۇلقاميت قىتايدان كەلگەن وتىز قانشا قازاقتى جەكە قابىلداعانىن ەستىپ بە ەدىڭىز؟ ولار xان سارايىندا قانداي كەلسىمشارتتاردى اقىلداستى؟ ابدۇلقاميت قىتاي قازاقتارى ارقىلى نەنى كوزدەدى؟ بۇعان قاتىستى دەرەكتەر ارينە مۇراعاتتا جاتىر. ەكىنشى ابدۇلقاميت ارنايى قابىلداۋدان سوڭ قازاقتاردى ءوزىنىڭ ارنايى كەمەسىنە (ونى تابارىك نەمەسە حەديە دەپ اتايدى ەكەن) مىنگىزىپ حيجازعا (مەكە-مەدينەنىڭ تۇرعان وڭىرىنە) ات-كولىك امان جەتكىزىپتى. سوسىن ايتا كەتەيىن، مەكەدە (مەككە) قىتاي قازاقتارىن ارنايى كۇتىپ الاتىن تۇسەل (قونالقى جەر) اشىلعان. سۇلتان ەكىنشى ابدۇلقاميتتىڭ ارنايى قابىلداۋىندا بولۋ قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شىڭى دەۋگە بولادى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قىتاي قازاقتارى وسىمانلىمەن بايلانىسى تىپتەن قويۋلاي تۇسكەن. وسىمانلى مەملەكەتى بالقان سوعىسىمەن ابىگەر بولىپ جاتقاندا التايداعى جاكە بي وسيەت قالدىرىپ وسىمانلىنىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنا ارنايى كەرۋەنمەن كومەك جىبەرۋى شىنىمەن سيرەك كەزدەسەتىن تاريxي وقيعا سانالادى. بۇل ەكى جاق اۋىس-كۇيىسىنىڭ ءبىزدىڭ جادىمىزدا ساقتالعان فاكتىلەرى عانا. وسىمانلى مەملەكەتى جىبەرگەن استىرتىن اعارتۋشىلار توبى، تىڭشىلار، شارلاۋشىلار التاي مەن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا ءتۇرلى بۇركەنشىك اتپەن جۇمىس اتقارعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ پالەن اپەندى، تۇگەن اپەندى دەپ جۇرگەن مەدرەسە تالىمگەرلەرى نەمەسە كەلگەن تەگى بەلگىسىز عۇلامالار انە سولار. ەڭ قىزىعى ىستانبۇلعا كەپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى بولماق. قولىمداعى دەرەكتەر بويىنشا ىستانبۇلعا ءتۇرلى جولمەن كەلىپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى ءبىراز دەرەك بار. سونىڭ ەڭ قىزىق دەرەگىن ايتايىن، ىستانبۇل داريللمۇعالىمدە وقىعان (پەداكوگيكالىق مەكتەپ) ءبىر قىتاي قازاعى ىستانبۇلدىڭ فۋتبول قۇراماسىندا تەڭبىل دوپ ويناپ (فەنەرباxچە نەمەسە گالاتاساراي قۇراماسىندا) ەۋروپا ەلدەرىنە جارىسقا بارىپتى. بۇل سول ءداۋىر ءۇشىن تىڭ جاڭالىق. وقۋلارىن تامامداعان قازاق وقۋشىلارى قىتايعا قايتىپ ونداعى قازاقتارعا جاڭا زاماناۋي مەكتەپ پەن ءوندىرىس وشاعىن اشۋعا ۇمتىلىپتى، كەيبىرى ۇكىمەت قىزمەتىن اتقارۋعا تىرىسقان. بىراق، 20-عاسىر باسىنداعى ساياسي مۇمكىندىك اياعىنا تۇساۋ بولسا كەرەك، شىعىس تۇركىستانداعى وسىمانلى ماماندارىن جاپپاي ۇستاۋ، قۋدالاۋ كەزىندە ولار دا قوسا كەتىپ قيداي سىپىرىلعان ەكەن.
جالپى، قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى ءبىز ءۇشىن تىڭ تاقىرىپ ءارى قىزىق تاقىرىپ. قولداعى دەرەكتەر ارقىلى كەيىن عىلمي ساراپتاما جاساۋعا بولادى. قازىرشە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قايمانا جۇرتتىڭ پىكىر تالقىسىنا سالايىن دەدىم.

ەلدەس وردا 08.01.2018

Related Articles

  • قىتايداعى ەكونوميكالىق كرەزيس

      قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تاريحى ءبىزدىڭ ەرامىزدىڭ 138جىلى قىتاي ەلشىسى جاڭ تسيان باتىستا فەرعاناعا دەيىن كەلىپ قايتادى.بۇل كەزدە قىتايدىڭ حان يمپەرياسىمەن كوشپەندى عۇن يمپەرياسىنىڭ اراسىندا بىتپەس سوعىستار ەتەك العان بولاتىن.بۇل سوعىستا تەك قانا جەر تەريتوريا تالاسى عانا ەمەس ۇلكەن ەكونوميكالىق مۇددەلەردە جاتقانى انىق،ولاي دەيتىنىمىز ول زاماندا قىتاي حالقى نەگىزى ەگىنشىلىكپەن قوسىمشا توقىماشىلىق،ازداپ قولونەركاسىپپەن اينالىستى.باستى ءوندىرىس ءونىمى سانالاتىن فارفور مەن جىبەكتى ساتۋ ءۇشىن ۇلكەن بازار كەرەك ەدى.حان ۋدي پاتشانىڭ تۇسىنا دەيىنگى يمپەرياتورلار تۇسىنا دەيىن حالىقتان تەك1/30 سالىق جينالىپ تۇردىدا حالىقتىڭ ءال -اۋحاتى جاقساردى،بۇنى سول كەزدەگى دەرەكتەردە:«دالا مىڭعىرعان مالعا ،قامبالار استىققا تولىپ،قازىنا التىن،كۇمىس اقشالارعا تولىپ كەتتى،ءتىپتى سانىن الۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى»دەگەن دەرەكتەن كورۋگە بولادى.حان پاتشالىعى العاش قۇرىلعان كەزدەرى عۇنداردان ويسىراي جەڭىلىپ جىلىنا

  • الاش استاناسىنىڭ ۇكىمەت عيماراتتارى

    ورىنبوردا 1917 جىلى جەلتوقساننىڭ 5-ءى مەن 13-ءىنىڭ ارالىعىندا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق قۇرىلتايىنىڭ قاۋلىسىندا سەمەي قالاسى الاش اۋتونومياسىنىڭ استاناسى، الاش وردا حالىق كەڭەسىنىڭ ورناتىلاتىن جەرى بولىپ جاريالاندى. ناقتى ايتقاندا، الاش ۇكىمەتىنىڭ عيماراتتارى ەرتىستىڭ سول جاعاسىنداعى جاڭا سەمەيدە ورنالاسقان. جاڭا سەمەيدى ول كەزدە ورىسشا زارەچنايا سلوبودا دەپ اتاعان، ال قازاقشا حالىق ونى اتالمىش تاريحي وقيعالارىنا بايلانىستى الاش قالاسى دەپ جۇرگەن. سول كەزدەگى جاڭا سەمەي ءتىنىباي، تاراقتى جانە جولامان قالاشىقتارىنان قۇراستىرىلعان ەدى. ال مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنىڭ ەكىنشى تومىندا بەر جاق، باس جاتاق دەگەن اتاۋلارى دا كەزدەسەدى.         رەسەي يمپەرياسىنىڭ زامانىندا سەمەي ءىرى ءبىر ايماقتىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىەدى، سەمەي قالاسىنا قازىرگى شىعىس قازاقستان، پاۆلودار وبلىستارى، قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءبىر شەتى قاراعان. سونىمەن قاتار، قالا ءىرى

  • ساتباەۆ نەگە قۋعىندالدى؟

           قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.        قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا

  • حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ قاشقارياداعى ىزدەرى

    Eldeç Orda شامامەن ون جىلدىڭ الدىندا ۇرىمجىدە، قۇلجادا xريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايتىن ۇيىمدار بار ەكەن، ۇيىمعا قازاقتاردا قاتىسىپ ءجۇر ەكەن دەپ ەستىگەن ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە ۇرىمجىدەن “قۇداي ءسوزى” اتتى xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ توتە جازۋمەن شىعارعان قازاقشا كىتابىن تاۋىپ الدىم. ماعان كەز بولعانى “قۇداي ءسوزى” بولعانىمەن ولاردىڭ باسىپ شىعارعان باسقا مازمۇنداعى كىتاپ، ديسكى مەن جارنامالارى كوپ ۇقسايدى. اپتادا ءبىر كۇن جينالىپ “ۋاعىز” ايتادى ەكەن، جينالىسقا قاتىسىپ كورگەن قازاق-ۇيعىرلار دا كوپ ەكەن، كەيبىرى تۇلان تۇتىپ داۋعا بارىپتى دەپ بىردە ۇرىمجىدەن، بىردە قۇلجادان ەمىس-ەمىس ەستيتىن بولدىم. سول ءبىر ءداۋىر xريستيان ميسسيونەرلىگى تۋرالى داقپىرتتىڭ ءبىرشاما گۋلەگەن ءداۋىرى بولدى. سونداعى ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى تەرىپ جازۋ مۇمكىن ەمەس. وتە كوپ… جالپى، xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ ۇيعىر-قازاققا “اۋىز سالۋى” بۇل جولى عانا

  • گازەتتە قىتاي قازاقتارىنىڭ 1950-54 جج اراسىنداعى كۇردەلى ساياسي كەزەڭى بۇعىپ جاتىر…

    Eldeç Orda 1950-1951 جىلدار قىتاي قازاقتارى ءۇشىن وتە قىم-قۋىت جىل بولدى. وسپان-جانىمقان ۇستالىپ ارتىنان اتىلدى، ورازباي اكىم باستاعان (قۇتىبي اكىمى) قۇتىبي-ماناس-سانجى كوتەرىلىسى باستىقتىرىلدى، قورعانىس سالاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى زاكاريا باس قولباسشى ۋاڭ جىنمەن ەرەگەسىپ مەرت بولدى، ساۋان-ءۇرىمجى قازاقتارى قاليبەك-تاكىمان مەن قامزاعا ىلەسىپ كوكىلىكتى اسىپ، تيبەتتى باسىپ جەتى رەتكى قورشاۋدى بۇزىپ كاشميرگە تاقادى، ماناس بويىنداعى شارقي تۇركىستاننىڭ قازاق اسكەرلەرى ازاماتتىق سوعىس باستاپ سوڭى ىلەدە جالعاسىپ ءساتسىز كوتەرىلىس كەسىرىنەن قاراشارى اسىپ پاكىستان، اۋعانىستان اسپاق بولعاندا كوممۋنيست ارميا جاعىنان قورشاۋدا قاپ دەرلىكتەي جويىلادى. ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسار xاتشىسى ءسالىس امىرەلەر تيبەتتە قاستاندىقپەن ءولتىرىلدى. سىزدەرگە ءار وقيعانىڭ باسىن ءبىر شالىپ جىلت-جىلت شولىپ ءوتىپ وتىرعانىممەن جالپى ول داۋىردەگى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك xال-اxۋالى وتە كۇردەلى بولدى. ۇيەككە جىكتەلىپ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: