|  | 

تاريح

قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى بولعان با؟

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

قىتاي قازاقتارىندا “ىستامبول” نەمەسە “تۇركيا” دەيتىن كىسى ەسىمدەرى بار. جانە بۇل ەسىمدەر 1905-1950 جىلدار اراسىندا تۋعان كىسىلەردە جيى كەزدەسەدى. بالا كۇنىمدە “مىسىر ءشارىسى” دەيتىندى شەشەمنىڭ اۋزىنان كوپ ەستيتىنمىن. شەشەمنىڭ ۇلى اكەسى تۇگەنشە دەگەن كىسى جالباعاي ۇكىردايدىڭ xاتشىسى بولىپ قوسىمشا شاۋەشەك كونسۋلىندا قىزمەتتە جۇرگەندە قاجىعا بارىپتى، سوندا ىستامبولداعى “مىسىر ءشارىسىن” ارالاپتى. دەمەك قىتايداعى قازاقتاردى ەڭ اۋەلدە وسىمانلىمەن بايلانىستىرعاندار- قاجىشىلار ەكەنى انىق ءبىلىنىپ تۇر. التايدا تۇڭعىش رەت ءمامي بەيسىنىڭ باس بولۋىمەن “اباقيا” اتتى زاماناۋي ءجاديتشى مەكتەپتىڭ اشىلۋىن مىسالعا كەلتىرسەك وندا وسىمانلىشا جانە فرانتسسۋزشا بىلەتىن بىراق كەلگەن تەگىن جاسىرىن ۇستايتىن اپەندىلەردىڭ بار ەكەنىن دەرەكتەن وقىپ بىلەمىز. ءتىپتى، ءبىزدىڭ اۋىلداعى يسا قاجىنىڭ مەدرەسەسىندەگى (1907-ج) قارا اپەندى اتانعان وسىمانلى ادامى دا ۇلكەن مىندەتەرمەن كەلگەنگە ۇقسايدى. جۋىردا قولىما ءبىر كىتاپ ءتۇستى. اۆتور وسىمانلى جاعىنان ارنايى شىعىس تۇركىستانعا جىبەرىلىپتى، سوسىن سەگىز جىلعى عۇمىرىن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا، قاشقاريادا جۇمساپ سوڭىندا شانxايدان (上海) بىراق شىعىپتى. ەندى سونىڭ كوزىمەن كورگەن جوعارداعى جەرلەر تۋرالى ەستەلىكتەرىن وقىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ 1900-جىلدار باسىنداعى قيلى تاريxىمىز تۋرالى باسقانىڭ كوزىمەن كەلتىرىلگەن تىڭ دەرەكتەر بار.

وسىمانلى سۇلتانى ەكىنشى ابدۇلقاميت قىتايدان كەلگەن وتىز قانشا قازاقتى جەكە قابىلداعانىن ەستىپ بە ەدىڭىز؟ ولار xان سارايىندا قانداي كەلسىمشارتتاردى اقىلداستى؟ ابدۇلقاميت قىتاي قازاقتارى ارقىلى نەنى كوزدەدى؟ بۇعان قاتىستى دەرەكتەر ارينە مۇراعاتتا جاتىر. ەكىنشى ابدۇلقاميت ارنايى قابىلداۋدان سوڭ قازاقتاردى ءوزىنىڭ ارنايى كەمەسىنە (ونى تابارىك نەمەسە حەديە دەپ اتايدى ەكەن) مىنگىزىپ حيجازعا (مەكە-مەدينەنىڭ تۇرعان وڭىرىنە) ات-كولىك امان جەتكىزىپتى. سوسىن ايتا كەتەيىن، مەكەدە (مەككە) قىتاي قازاقتارىن ارنايى كۇتىپ الاتىن تۇسەل (قونالقى جەر) اشىلعان. سۇلتان ەكىنشى ابدۇلقاميتتىڭ ارنايى قابىلداۋىندا بولۋ قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شىڭى دەۋگە بولادى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قىتاي قازاقتارى وسىمانلىمەن بايلانىسى تىپتەن قويۋلاي تۇسكەن. وسىمانلى مەملەكەتى بالقان سوعىسىمەن ابىگەر بولىپ جاتقاندا التايداعى جاكە بي وسيەت قالدىرىپ وسىمانلىنىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنا ارنايى كەرۋەنمەن كومەك جىبەرۋى شىنىمەن سيرەك كەزدەسەتىن تاريxي وقيعا سانالادى. بۇل ەكى جاق اۋىس-كۇيىسىنىڭ ءبىزدىڭ جادىمىزدا ساقتالعان فاكتىلەرى عانا. وسىمانلى مەملەكەتى جىبەرگەن استىرتىن اعارتۋشىلار توبى، تىڭشىلار، شارلاۋشىلار التاي مەن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا ءتۇرلى بۇركەنشىك اتپەن جۇمىس اتقارعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ پالەن اپەندى، تۇگەن اپەندى دەپ جۇرگەن مەدرەسە تالىمگەرلەرى نەمەسە كەلگەن تەگى بەلگىسىز عۇلامالار انە سولار. ەڭ قىزىعى ىستانبۇلعا كەپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى بولماق. قولىمداعى دەرەكتەر بويىنشا ىستانبۇلعا ءتۇرلى جولمەن كەلىپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى ءبىراز دەرەك بار. سونىڭ ەڭ قىزىق دەرەگىن ايتايىن، ىستانبۇل داريللمۇعالىمدە وقىعان (پەداكوگيكالىق مەكتەپ) ءبىر قىتاي قازاعى ىستانبۇلدىڭ فۋتبول قۇراماسىندا تەڭبىل دوپ ويناپ (فەنەرباxچە نەمەسە گالاتاساراي قۇراماسىندا) ەۋروپا ەلدەرىنە جارىسقا بارىپتى. بۇل سول ءداۋىر ءۇشىن تىڭ جاڭالىق. وقۋلارىن تامامداعان قازاق وقۋشىلارى قىتايعا قايتىپ ونداعى قازاقتارعا جاڭا زاماناۋي مەكتەپ پەن ءوندىرىس وشاعىن اشۋعا ۇمتىلىپتى، كەيبىرى ۇكىمەت قىزمەتىن اتقارۋعا تىرىسقان. بىراق، 20-عاسىر باسىنداعى ساياسي مۇمكىندىك اياعىنا تۇساۋ بولسا كەرەك، شىعىس تۇركىستانداعى وسىمانلى ماماندارىن جاپپاي ۇستاۋ، قۋدالاۋ كەزىندە ولار دا قوسا كەتىپ قيداي سىپىرىلعان ەكەن.
جالپى، قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى ءبىز ءۇشىن تىڭ تاقىرىپ ءارى قىزىق تاقىرىپ. قولداعى دەرەكتەر ارقىلى كەيىن عىلمي ساراپتاما جاساۋعا بولادى. قازىرشە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قايمانا جۇرتتىڭ پىكىر تالقىسىنا سالايىن دەدىم.

ەلدەس وردا 08.01.2018

Related Articles

  • قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتتارى تۋرالى

    قىتاي قازاقتارى شۋار-دىڭ بەس ۇلكەن ايماعىنا شوعىرلى قونىستانعان. جالپى، شىڭجاڭدا ون ءىرى ايماق بولسا، سونىڭ بەس ۇلكەن ايماعىندا قازاقتار جيى قونىستانعان. قازاقتار قونىس تەپكەن بەس ۇلكەن ايماق مىنالار: ىلە، تارباعاتاي، التاي، سانجى جانە قۇمىل. بۇل بەس ايماقتىڭ ىشىندە تەك ۇشەۋى (ىلە، تارباعاتاي، التاي) عانا قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىر. قالعان ەكى ايماق ءبولىنىپ، بولشەكتەلىپ قازاق قۇرامىنا ەنبەي قالدى. سونىمەن شۋارداعى قازاقتاردىڭ بايىرعى قونىسى اتانعان قازاق ايماقتارىنا جەكە جەكە تالداۋ جاسايمىز. 1. ىلە ۋالاياتى (كارتاداعى 1) جان سانى ەڭ تىعىز ءوڭىر. ورتالىعى بۇرىن كۇرە قالاسى ەدى، كەيىن قۇلجا قالاسى بولدى. 1871-جىلى پاتشالىق رەسەي قۇرامىنا كىرىپ 1881-جىلعا دەيىن ون جىل جەتىسۋ، الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان. 1881′دەن 1914-جىلعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەسى قۇرامىنا

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

  • نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟

    جاپون قاعاناتى 20-عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ شىعىس جانە تۇستىك ازيانىڭ كوپ جەرىن باسىپ الدادى. سونىڭ ءبىرى، قىتاي. جاپون ۇكىمەتىنىڭ قولىنا وتكەن اۋماقتاردا بارلىق ءبىلىم بەرۋ تەك جاپون تىلىندە جۇرىلگەندىكتەن قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ء“بىزدىڭ وتانىمىز جاپونيا، ءبىز ۇلى جاپون حالقىنىڭ پەرەزەنتتەرىمىز!” نەمەسە “جاپونيامەن ماقتانامىن، جاپونيا كوزىمىزدى اشتى!” دەيتىن ساناداعى جاڭا بۋىن ۇرپاق پايدا بولعان. ءتىپتى، قىتاي تاريحىن قاراپ وتىرساڭىز “قىتاي ءوز تاعدىرىن جاپونياسىز شەشە المايدى، جاپونياعا باعىنىشتى بولا وتىرىپ قىتايدى وركەنيەتكە جەتەلەيىك” دەيتىن ساياسي تۇلعالار دا پايدا بولعان. بۇل جەردە ساياسي تاڭداۋ كەلەشەگىن جاپونياسىز ەلەستەتە الماعان تۇلعالاردى كەيىن تامان تىلگە الارمىن، ماعان قىزىعى، نە سەبەپتى قىتايلار قىسقا ۋاقىتتا ء“بىز ۇلى جاپونيانىڭ باقىتتى پەرەزەنتىمىز!” دەپ شىعا كەلەدى؟ بۇعان ءۇش سەبەپ بار: ءبىرىنشىسى، 30-جىلدارى قىتايدا

  • سۋن يات سەنگە داۋىس بەرەمىز بە، الدە يۋان شيكايعا ما؟

    Eldeç Orda بۇل سۇراق 1912-1913 جىلدارى پەكين ورتالىق قۇرىلتايىنا جول الىپ بارا جاتقان قازاق دەپۋداتتارىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراق ەدى. ءتىپتى، تۇتاس قازاق حالقىنىڭ كوكەيىندەگى سۇراق-تى. اسىرەسە، جەر-سۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي ابدەن جاۋىر بولعان سول ءداۋىردىڭ ەڭ وزەكتى شارۋاسى ەدى. پەكينگە اتتانعان قازاق دەپۋداتى تۋرالى دا الاش ءباسپاسوزى قۇر جىبەرمەدى، پەكينگە اتتانعان قازاق دەپۋداتتارىنىڭ جەر-سۋ ءىسىن ءساتتى شەگۋىنە دەم بەرىپ، جىلت ەتكەن جاڭالىعىن گازەتكە باسىپ حالىققا قۇلاعدار عىپ تۇردى. قازاق دەپۋداتتارى باستاپتا نە سەبەپتى سۋن يات سەنگە داۋىس بەرمەكشى بولادى؟ نەگە يۋان شيكاي زورلىقپەن وزىنە داۋىس بەرگىزتەدى؟ قازاق دەپۋداتتارىن كىمدەر سايلادى؟ شەندەرى قانداي؟ ولار جەكە جەكە يۋان شيكاي مەن سۋن يات سەنگە كەزدەسكەنى راس پا؟ قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلدى جانە ءبىر قىزىعى

  • پرەمەر تەرەششەنكونى “وستاۆكاعا” قالاي جىبەردىم

    1992 جىل. قازاق راديوسىنىڭ پارلامەتتىك ءتىلشىسىمىن. وفيس الماتىداعى جەلتوقسان كوشەسىنىڭ 177 ۇيىندە. 3-ءشى قاباتتا راديو قىزمەتكەرلەرى. ال، 4-ءشى قاباتتا ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قازاق مەملەكەتتىك تەلەراديوحابار تاراتۋ كومپانياسىنىڭ توراعاسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ جانە كومپانيا باسشىلارى. توراعامەن باسپالداقتا، ليفتىدە كۇن ارا كەزدەسىپ قالامىز. ءجۇزى جىلى جان. قازاق رەداكتسياسىنداعى جاستار تولىق باسپاناسىز. ول كەزدە ايىنا ءبىر-ەكى رەت كومانديروۆكاعا شىعۋ مىندەت. ساپارلاتىپ ەلگە ءجيى قاتىنايمىز. قوناق ءۇي اقشاسى جابىلماي قارىزبەن قايتامىز. سودان، وتىز مەتر جەردەگى توراعانىڭ قابىلداۋ بولمەسىندەگى اپايدىڭ شىعىپ كەتكەنىن اڭدىپ تۇرىپ، عادىلبەك اعاعا توتەسىنەن باسىپ كىرەمىز. ونداعىمىز ءىسساپاردا قوناق ۇيگە بەرىلگەن قارجىنى جاباتىن قۇجاتىمىز بولماي، بۋحگالتەرياعا قارىزىمىزدى قايتارماۋعا “رۇقسات” دەگەن قولىن الىپ شىعۋ. ول توراعانىڭ عانا قۇزىرىندا.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: