|  | 

تاريح

قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى بولعان با؟

26197869_999838313513089_6214179676852570191_o

قىتاي قازاقتارىندا “ىستامبول” نەمەسە “تۇركيا” دەيتىن كىسى ەسىمدەرى بار. جانە بۇل ەسىمدەر 1905-1950 جىلدار اراسىندا تۋعان كىسىلەردە جيى كەزدەسەدى. بالا كۇنىمدە “مىسىر ءشارىسى” دەيتىندى شەشەمنىڭ اۋزىنان كوپ ەستيتىنمىن. شەشەمنىڭ ۇلى اكەسى تۇگەنشە دەگەن كىسى جالباعاي ۇكىردايدىڭ xاتشىسى بولىپ قوسىمشا شاۋەشەك كونسۋلىندا قىزمەتتە جۇرگەندە قاجىعا بارىپتى، سوندا ىستامبولداعى “مىسىر ءشارىسىن” ارالاپتى. دەمەك قىتايداعى قازاقتاردى ەڭ اۋەلدە وسىمانلىمەن بايلانىستىرعاندار- قاجىشىلار ەكەنى انىق ءبىلىنىپ تۇر. التايدا تۇڭعىش رەت ءمامي بەيسىنىڭ باس بولۋىمەن “اباقيا” اتتى زاماناۋي ءجاديتشى مەكتەپتىڭ اشىلۋىن مىسالعا كەلتىرسەك وندا وسىمانلىشا جانە فرانتسسۋزشا بىلەتىن بىراق كەلگەن تەگىن جاسىرىن ۇستايتىن اپەندىلەردىڭ بار ەكەنىن دەرەكتەن وقىپ بىلەمىز. ءتىپتى، ءبىزدىڭ اۋىلداعى يسا قاجىنىڭ مەدرەسەسىندەگى (1907-ج) قارا اپەندى اتانعان وسىمانلى ادامى دا ۇلكەن مىندەتەرمەن كەلگەنگە ۇقسايدى. جۋىردا قولىما ءبىر كىتاپ ءتۇستى. اۆتور وسىمانلى جاعىنان ارنايى شىعىس تۇركىستانعا جىبەرىلىپتى، سوسىن سەگىز جىلعى عۇمىرىن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا، قاشقاريادا جۇمساپ سوڭىندا شانxايدان (上海) بىراق شىعىپتى. ەندى سونىڭ كوزىمەن كورگەن جوعارداعى جەرلەر تۋرالى ەستەلىكتەرىن وقىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ 1900-جىلدار باسىنداعى قيلى تاريxىمىز تۋرالى باسقانىڭ كوزىمەن كەلتىرىلگەن تىڭ دەرەكتەر بار.

وسىمانلى سۇلتانى ەكىنشى ابدۇلقاميت قىتايدان كەلگەن وتىز قانشا قازاقتى جەكە قابىلداعانىن ەستىپ بە ەدىڭىز؟ ولار xان سارايىندا قانداي كەلسىمشارتتاردى اقىلداستى؟ ابدۇلقاميت قىتاي قازاقتارى ارقىلى نەنى كوزدەدى؟ بۇعان قاتىستى دەرەكتەر ارينە مۇراعاتتا جاتىر. ەكىنشى ابدۇلقاميت ارنايى قابىلداۋدان سوڭ قازاقتاردى ءوزىنىڭ ارنايى كەمەسىنە (ونى تابارىك نەمەسە حەديە دەپ اتايدى ەكەن) مىنگىزىپ حيجازعا (مەكە-مەدينەنىڭ تۇرعان وڭىرىنە) ات-كولىك امان جەتكىزىپتى. سوسىن ايتا كەتەيىن، مەكەدە (مەككە) قىتاي قازاقتارىن ارنايى كۇتىپ الاتىن تۇسەل (قونالقى جەر) اشىلعان. سۇلتان ەكىنشى ابدۇلقاميتتىڭ ارنايى قابىلداۋىندا بولۋ قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شىڭى دەۋگە بولادى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قىتاي قازاقتارى وسىمانلىمەن بايلانىسى تىپتەن قويۋلاي تۇسكەن. وسىمانلى مەملەكەتى بالقان سوعىسىمەن ابىگەر بولىپ جاتقاندا التايداعى جاكە بي وسيەت قالدىرىپ وسىمانلىنىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنا ارنايى كەرۋەنمەن كومەك جىبەرۋى شىنىمەن سيرەك كەزدەسەتىن تاريxي وقيعا سانالادى. بۇل ەكى جاق اۋىس-كۇيىسىنىڭ ءبىزدىڭ جادىمىزدا ساقتالعان فاكتىلەرى عانا. وسىمانلى مەملەكەتى جىبەرگەن استىرتىن اعارتۋشىلار توبى، تىڭشىلار، شارلاۋشىلار التاي مەن ىلە اڭعارىندا، ەرەنقابىرعا باۋرايىندا ءتۇرلى بۇركەنشىك اتپەن جۇمىس اتقارعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ پالەن اپەندى، تۇگەن اپەندى دەپ جۇرگەن مەدرەسە تالىمگەرلەرى نەمەسە كەلگەن تەگى بەلگىسىز عۇلامالار انە سولار. ەڭ قىزىعى ىستانبۇلعا كەپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى بولماق. قولىمداعى دەرەكتەر بويىنشا ىستانبۇلعا ءتۇرلى جولمەن كەلىپ وقىعان قىتاي قازاقتارى تۋرالى ءبىراز دەرەك بار. سونىڭ ەڭ قىزىق دەرەگىن ايتايىن، ىستانبۇل داريللمۇعالىمدە وقىعان (پەداكوگيكالىق مەكتەپ) ءبىر قىتاي قازاعى ىستانبۇلدىڭ فۋتبول قۇراماسىندا تەڭبىل دوپ ويناپ (فەنەرباxچە نەمەسە گالاتاساراي قۇراماسىندا) ەۋروپا ەلدەرىنە جارىسقا بارىپتى. بۇل سول ءداۋىر ءۇشىن تىڭ جاڭالىق. وقۋلارىن تامامداعان قازاق وقۋشىلارى قىتايعا قايتىپ ونداعى قازاقتارعا جاڭا زاماناۋي مەكتەپ پەن ءوندىرىس وشاعىن اشۋعا ۇمتىلىپتى، كەيبىرى ۇكىمەت قىزمەتىن اتقارۋعا تىرىسقان. بىراق، 20-عاسىر باسىنداعى ساياسي مۇمكىندىك اياعىنا تۇساۋ بولسا كەرەك، شىعىس تۇركىستانداعى وسىمانلى ماماندارىن جاپپاي ۇستاۋ، قۋدالاۋ كەزىندە ولار دا قوسا كەتىپ قيداي سىپىرىلعان ەكەن.
جالپى، قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى ءبىز ءۇشىن تىڭ تاقىرىپ ءارى قىزىق تاقىرىپ. قولداعى دەرەكتەر ارقىلى كەيىن عىلمي ساراپتاما جاساۋعا بولادى. قازىرشە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قايمانا جۇرتتىڭ پىكىر تالقىسىنا سالايىن دەدىم.

ەلدەس وردا 08.01.2018

Related Articles

  • كوشپەندىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسى جوڭعارلار قالاي جويىلدى؟

    العاشقى ويرات يمپەرياح ادامزات تاريحىنداعى كوشپەندىلەردىڭ ەڭ سوڭعى يمپەرياسىن ويراتتار قۇردى. شىڭعىس قاعاننىڭ العاشقى ورلەۋ داۋىرىندە ويراتتار بايقال كولىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى ورمان تايپالارى بولاتىن. ويرات، بۋريات، قىرى تۇمەت، بۇلاعاچين، كەرەمۋچين، اراسۋت، كۇشتەمي قاتارلى قيدان تىلدەس( بۇگىنشە ايتقاندا موڭعول تىلدەس) ورمان تايپالارى ءسىبىر ورماندارىندا اڭشىلىقپەن شۇعىلدانعان. ولار بۇل مەكەنگە 840 جىلدارى، ياعني، ۇيعۇر قاعاناتىن قۇلاتقان قارحاستار باستاعان ءسىبىر تۇركىلەرى ۇيعۇرلاردان قالعان يەن ساحاراعا قونىس اۋدارعاندا، ويراتتار ءسىبىر تۇركىلەرىنەن قالعان يەن دالالارعا قونىس اۋداردى دەپ تۇسپالداۋعا بولادى. 1209 ويرات قۇدۇقا بەك جوشىنىڭ اسكەرلەرىنە باعىنادى. دەرەكتەردە تۇمەن ءتۇتىن دەگەنىنە قاراعاندا سانى 50 مىڭ اينالاسىندا بولسا كەرەك. يۋان يمپەرياسىنداعى حالىقتار ىشىندە دە ويراتتار اتالادى. موعۇل (موڭعول) يمپەرياسى ءوز ىشىنەن بولشەكتەنە باستاعان كەزدە ويراتتار كۇشەيە

  • تۇرسىن جارقىنباەۆ كىم ەدى؟

      تۇرسىن جارقىنباەۆ كەڭەستىك ساياساتتىڭ پايىمىنشا –ۇلتشىل، اتامان اننەنكوۆتىڭ اسكەرى قۇرامىنداعى «الاش پولكىنىڭ» ساردارى، باي تۇقىمىنىڭ وكىلى. ال، كوممۋنيستىك قىتاي ۇكىمەتىنىڭ پايىمىنشا، «جاپون تىڭشىسى»، «توڭكەرىسكە قارسى ەلەمەنت». «ەرتىس ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 2009جىلعى، 5-تامىزداعى، №31 سانىندا ر.ءنۇسىپوۆتىڭ «الاش پولكىنىڭ اقيقاتى» اتتى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ، اتالمىش ماقالادا ايتىلعان ت.جارقىنباەۆتاي ابزال جان تۋرالى وقىرمانمەن وي بولىسسەم دەپ ەدىم. «ء…سويتىپ، ءۇزىلىپ قالعان ارمان ءجىبى قايتا جالعاندى. كەشىگىپ كەلگەن مەنى قالا مەكتەبىنە ەش قاعيداسىز-اق قابىلداپ، ءبىلىمنىڭ ۇزاق ساپارىنا ءوز قولىمەن قوسقان – بەلگىلى اعارتۋشى، الاشتىڭ اسىل ازاماتى تۇرسىن مۇستافين ەدى».(ق.ءجۇمادىلوۆ. تاڭعاجايىپ دۇنيە. 82-بەت، الماتى، «تامىر»، 1999ج.)بۇل زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ جۇرەكجاردى لەبىزى. الدە، تۇرسىن اعامىز بالا قابدەشتىڭ كەلبەتىنەن بولاشاق قازاق زيالىسىنىڭ بەينەسىن تانىعان شىعار-اۋ؟ بۇدان ءارى،

  • حان كەنەنىڭ قارۋى

    Beken Kayratuly Facebook پاراقشاسىنان الىندى ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن. ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل

  • قىتايلار عۇندارعا 80 جىل باعىنعان

    عۇنداردىڭ اسكەري مەمىلەكەتىنىڭ قۇرىلۋىبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 215 جىلى عۇنداردىڭ كوشپەندى-اسكەري مەملەكەتى قۇرىلدى. ۇلىستىڭ قاعانى تۇمەن بولدى. تۇمەننىڭ باقتۇع( مودون) اتتى تاح مۇراگەرى بولدى، تۇمەن ونى تاح مۇراگەرلىگىنەن قاعىپ كورشىلەس نۇكۇز(月氏)دەرگە اماناتقا جىبەردى، ارتىنان ەكى ەل جاۋلاسقاندا نۇكۇز حانى مودوندى ولتىرمەك بولدى، مودون نۇكۇزدەردىڭ ءبىر جۇيىرىك اتىن قولعا تۇسىردىدە ۇستاتپاي عۇندارعا قاشىپ كەلدى. تۇمەن تاڭىرقۇت وعان تۇمەن(10000) جاساقتى باسقارتتى، مودون ىسقىرما جەبەنى جاساپ شىعىپ جاساقتارىنا: «مەن جەبەنى قالاي اتسام سەندەردە سولاي اتاسىڭدار اتپاعانداردىڭ باسى كەسىلەدى !» دەپ ءامىر ەتتى. ءبىر جولى ءوزىنىڭ سايگۇلىگىنە قاراتا وق اتتى، وزىمەن قوسىلا اتپاعانداردى سول مايداندا شاۋىپ ءولتىردى. تاعى ءبىر جولى ءتىپتى ءوز بايبىشەسىنە قاراتىپ وق اتتى، قوسىلا اتپاعانداردى تاعى دا ءولتىردى. تۇمەن تاڭىرقۇتپەن بىرگە اڭعا

  • كوكتۇرىكتەن تاراعان قازاق رۋلارى

    ەرزات كارىباي كوكتۇرىك قاعاناتى ۇلى عۇن قاعاناتىنان كەيىنگى كوشپەندى-اسكەري جۇرتتاردىڭ قۇرعان يمپەرياسى. 552-742 جىلدارعا دەيىن 190 جىلداي داۋرەن ءسۇردى، بيلەۋشى تايپا اشينا تايپاسى. تەريتورياسى شىعىستا جاپون تەڭىزىنەن باتىستا قارا تەڭىزگە دەيىن; سولتۇستىكتە سىبەريا ورماندارىنان يران، قىتايعا دەيىن سوزىلعان ون ميلليون شارشى كيلومەتر اۋماقتى الىپ جاتتى. تۇركى اسىلىندە اشينا باستاعان ونداعان تايپالار وداعىنىڭ اتى بولاتىن. تەگى عۇندار مەن ساقتاردىڭ بىرىنەن، ەڭ العاشىندا نيونۋان قاعاناتىنا قاراستى تەمىرشىلەر بولاتىن، 545 جىلى بۋمىن قاعان تەرگلەكتەر(اربالىلار نەمەسە قاڭعارلار) نيونۋاندارعا اتتانعان جاساقتارىن توسقاۋىلداپ تالقانىن شىعاردىدا 50 مىڭ وتباسى تەرگلەكتەردى باعىندىرىپ الدىدا 546 جىلى نيونۋان قاعانى اناعايدى ويسىراتا جەڭدى، اناعاي ءوزىن-ءوزى ءولتىردى. وسىلايشا كوكتۇرىك قاعاناتى قۇرىلدى. قاعانات التاي تاۋىندا شاڭىراق كوتەردى دە كەيىن كوشپەندىلەردىڭ قاسيەتتى جۇرتى بولعان

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: