|  |  | 

Саясат Сұхбаттар

Профессор Коллинс: “Шыңжаң – Тибет емес”


Пекинде жүрген ер адамдар. Көрнекі сурет.

Пекинде жүрген ер адамдар. Көрнекі сурет.

Қытайдың Шыңжаң қазақтарын саяси тәрбиелеу орталықтарына қамау науқаны мен осы аймақтан Қазақстанға көшкен этникалық қазақтардың зейнетақы мәселесі соңғы айларда әлеуметтік желілерде жиі талқыланып жатыр. Азаттық Астанадағы Назарбаев университетінің саясаттанушысы, Қытайдың саясатын зерттеп жүрген профессор Нил Коллинспен синофобияның себебі және Шыңжаңдағы мәселені шешу жолдары туралы сұхбаттасты.

Азаттық: Қазақстанда синофобияның күшейгені байқалады. Шыңжаңдағы этникалық қазақтарды саяси тәрбие орталықтарына жаппай қамау мен Астананың қытайлық азаматтарға 72 сағаттық визасыз кіру рұқсатын беруі әлеуметтік желілерде қызу талқыланып жатыр. Қытайдың “экономикалық және саяси экспансиясы” туралы алаңдауға қаншалықты негіз бар?

Нил Коллинс: Бұқаралық деңгеймен салыстырғанда жоғарғы деңгейде алаңдау мен синофобия аз. Бұқаралық деңгейде бұған Қытайдың инвестициясы, зауыттары мен инфрақұрылым жобаларымен ұшырасқан жеке адамдардың тәжірибесі түрткі болып тұр. Бұл жағынан қарағанда Қазақстан басқа көптеген елден өзгеше де емес. Қытайдың көптеген дамушы елдердегі, Африкадағы инвестициясына қарасаңыз, осыған ұқсас реакция байқайсыз. Қытай шет елге мамандарын, инженерлерін топтап жібереді, жергілікті жұмыс күшін пайдаланбайды. Бұл еріксіз бөлінушілік тудырады. Бұл – шекаралас Қазақстанға ғана қатысты мәселе емес. Қытайдың жұмыс істеу тәсілі – осы. Бұл тәсіл жергілікті халықты жиі шамдандырады. Қазақстанның жағдайында [Шыңжаңдағы] этникалық қазақтардың мәселесі бұған қабаттаса түсті.

Нил Коллинс, саясаттанушы

Нил Коллинс, саясаттанушы

Азаттық: Пекинге барған соңғы ресми сапары кезінде президент Нұрсұлтан Назарбаев “трансшекаралық симпатия танытты, патриотизмнен айныды, діни экстремизмге ұрынды” деген сияқты айыптар тағылып жатқан Батыс Қытайдағы қазақтардың мәселесін көтермеді. Шыңжаңдағы бұл ахуал қайтіп өзгеруі мүмкін және бұл мәселенің шешімі бар ма?

Саяси тәрбиелеу орталықтарына келсек, қамаудың бір түрі ғой, мұндай саясат ешбір елде ұзаққа созылмаған. Қысқа мерзімді шара. Қытайдың билік өкілдері бұл тәсілді Тибетте сәтімен қолдандық деп ойлады.

Нил Коллинс: Кейбір адамдардың бұл мәселеге қатысты президент Нұрсұлтан Назарбаевтың қолынан көбірек нәрсе келер еді ғой деп сұрауы мүмкін. Оның [Пекиндегі келіссөзде] нақты не айтқанын анық білмейміз де. Білетініміз – [Қазақстанның] сыртқы істер министрлігі белсенді бола бастады. Кәсіби дипломаттарға сай түрде сақ, дипломатиялық мәнерде мәлімдемелер жасап жатыр. Бірақ мәлімдеме жариялап жатқаны, комментарий беріп жатқаны – факт… Саяси тәрбиелеу орталықтарына келсек, қамаудың бір түрі ғой, мұндай саясат ешбір елде ұзаққа созылмаған. Қысқа мерзімді шара. Қытайдың билік өкілдері бұл тәсілді Тибетте сәтімен қолдандық деп ойлады. Тибетті басқарған өкіл Шыңжаңға жіберілді. Бұл – соңғы үш жылдағы өзгерістің бір себебі. Мәселені шешудің жақсырақ, оңайырақ жолдары бар екенін енді түсінуі мүмкін. “Бір белдеу – бір жол” бастамасының аясында қарасаңыз, Шыңжаң – Тибет емес. Бұл жерде ары-бері қозғалыс бар, шекара ашыла түспек. Қазақстан үкіметіне алаң білдіру керек, өйткені бұрынғымен салыстырғанда қазір позициясы жақсырақ.

 

Азаттық: Қазақстан үшін Қытаймен тығыз экономикалық байланыс орнатудың пайдасы мен зияны не болмақ?

Нил Коллинс: Басқаша жасайтындай балама бар ма? Экономика жақсы болғанымен мұнай мен газ сияқты шикізат өндіруге негізделген. Бұл ахуал ұзаққа созылмайды. Әртараптану – Қазақстан үшін қисынды саясат. Қытай сияқты жуырда әлемнің ең ірі экономикасына айналғалы тұрған алып елге көрші болып отырған Қазақстан бұл факторды елеусіз қалдыра алмайды. [Қытаймен тығыз байланыстың] ең үлкен зияны – Қазақстан Қытай мен Еуропа арасындағы тауар тасымалы кезінде транзит аймақ болып қала беруі мүмкін. Қазақстанның Еуразия экономика одағының мүшесі ретіндегі тиімді тарифтерін пайдаланып, Қытай көрші территориямен пойыздарын жүргізе бермек. Темір жолға қатысты инфрақұрылымдық жағынан оңалғанымен Қазақстан пайда көрмеуі ықтимал. Басқа елдердің тәжірибесін зерттеу керек. Австралия мен АҚШ сияқты темір жол инфрақұрылымы ұқсас елдер бар. Мысалы, Калифорния мен Шығыс жағалауды, Перт пен Мельбурнды жалғап тұрған алып инфрақұрылымның бойындағы кейбір аймақ не себепті гүлденді, неге кейбірі елеусіз қалды? Бұл құпияны ашса, Қазақстан [Қытайдың] инвестициясынан көбірек пайда түсірер еді. Ал Қытай қоршаған ортаны ластайтын индустрияларын жіберетін болса, ең қиын жағдай тууы мүмкін.

 

Азаттық: Қытайдың сыртқы саясатындағы Қазақстанның орны қандай?

Нил Коллинс: Дүние жүзінің картасына қарасаңыз, Қытайдың минерал мен азық-түлік тасымалдау жолдары АҚШ пен оның одақтастары үстем тұрған теңіз маршруттарымен өтеді. Қытай бұл тараптан кетіп, құрлық маршрутын дамытса, позициясы күшейеді деп ойлайды. Жалпы Қытай Қазақстан туралы көп біле бермеуі мүмкін. Бірақ Орталық Азияның оларға маңызы зор. Бұл аймақты қарастырғанда инфрақұрылымын қайда салуы мүмкін? Осындай бақуатты, тұрақты елде ме? Әлде мұндай артықшылығы жоқ Орталық Азияның қалған төрт елінде ме?

Қытай өткен тарихына үңіліп, әркез ғаламдық деңгейде держава болғанын есте ұстайды. Олардың көзқарасына сәйкес, соңғы екі ғасырда еуропалықтар әскери технологиясын жетілдіріп, алға шықты. Мұның соңы Қытайда ұзаққа созылған тұрақсыз кезең – “қорлану ғасырына” ұласты. Ал қазір өздерін қайта жігерлендіру жағдайында тұр. Қытай өз ойындағы Қытай, яғни “әлемнің кіндігі” болуы тиіспіз деп ойлайды. “Бір белдеу – бір жол” бастамасы – осы саясаттың бір бөлігі. Қазақстанның бұл саясатта орны бар. Екі елдің арасында аздап сенбеушілік болса да, прагматикалық қарым-қатынас орнаған. Кеңірек, ғаламдық ауқымда қараса, Қазақстан бұл қатынастан пайда түсіре алады.

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • АҚШ Ауғанстаннан 2000 сарбазын әкетпек. Салдары не болмақ?

    Азаттық радиосы Ауғанстанның үкімет күштерін жаттықтыратын орталықта жүрген АҚШ сарбаздары. Герат, Ауғанстан, 2 ақпан 2019 жыл. Көрнекі сурет. Вашингтонның Ауғанстаннан екі мың сарбазын алып кету туралы шешімі қарама-қайшы пікір тудырды. Бірі әскер санының бұлай азаюы экстремистік топтарды жігерлендіреді десе, бірі шиеленісті шешуге оң әсер береді дейді. АҚШ әскерінің әкетілуі туралы жаңалық 16 қарашада тарады. Сол күні баспасөз құралдары АҚШ президенті Дональд Трамптың санаулы күн ішінде Ауғанстан мен Ирактағы АҚШ әскерінің санын одан әрі азайту туралы шешімін жариялайтынын хабарлады. Келесі күні АҚШ қорғаныс министрінің міндетін атқарушы Кристофер Миллер жаңалықты растап, америкалық сарбаздарды еліне қайтару келесі жылы 15 қаңтарда, Трамптың Ақ үйден кетуіне бес күн қалғанда аяқталатынын айтты. 18 қараша күні “Талибан”

  • Байденнің президенттігі Қазақстан, ОА және Шыңжаңға қалай әсер етпек?

    Мәншүк АСАУТАЙ USA-ELECTION/BIDEN АҚШ-тың 46-президенті болып сайланған демократ Джо Байден сайлау алдында әлемде “демократияны күшейтетінін, авторитаризммен күресетінін” айтқан. Халықаралық есептерде әлсіз демократия мен авторитаризм үшін жиі сыналатын Орталық Азия елдеріне Байденнің ұстанатын саясаты қандай болмақ? Байден әкімшілігі Қытайдың Шыңжаңдағы мұсылмандарға қысым мәселесін көтеруді жалғастыра ма? Қазір Орталық Азиядағы бес ел – Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан және АҚШ арасында 2015 жылдан бері “С5+1″ форматы жұмыс істеп келеді. Содан бері Орталық Азиядағы бес елдің сыртқы істер министрлері мен АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы жиі кездесіп, ОА мен Вашингтонның қарым-қатынасын талқылайды. “С5+1″ форматы демократ Барак Обама президент болып тұрғанда құрылған. Бұл формат Трамп президент кезінде де сақталды және биыл ақпанда АҚШ мемлекеттік департаменті Вашингтонның

  • АҚШ үкіметі “террорлық ұйым”арқылы Орталық Азияға қандайда бір стратегиялық жаңа жоспар құра ма?

    2001- жылғы 11- қыркүйек оқиғасынан кейін ресми түрде террорлық ұйым деп танылып келген Шығыс Түркістан Ислам Партиясы (东突厥斯坦伊斯兰党/东伊运) қозғалысын 20- қазан күні АҚШ сыртқы істер министрі Майк Помпео “террорлық ұйым” тізімінен босатып шығарды. Бұл туралы нақты ақпарат 5- қараша күні ғана жария болды. Аталмыш ислам харекет ұйымы 80- жылдың аяғында құрылған. ШУАР, Ауған, Пакістан және басқа да бірқатар елдерде белсенді қимыл жасап келген ұйымды “11- қыркүйек” оқиғасынан кейін АҚШ үкіметі қара тізімге алып, іс-әрекетін заңсыз деп таныған еді. 2017- жылы Түркия сыртқы істер министрі Меулүт Чауышоғлы қытай сапары кезінде Түркия жақтың да аталмыш партияны “террорлық ұйым” деп танитынын жариялаған-ды. АҚШ үкіметінің аталмыш ұйымды араға 19 жыл салып қара тізімнен босатып

  • Саясатта 50 жыл жүрген тұлға. АҚШ президенттігіне сайланған Джо Байден кім?

    Азаттық радиосы Джо Байден АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті, сенатор Джо Байден президент сайлауында елдің қазір басшысы Дональд Трампты жеңетін дауыс жинады. Бұл – Байденнің елу жылдық саяси карьерасындағы президент болуға жасаған үшінші талпынысы. Енді 2021 жылдың қаңтарында Ақ үйдегі қызметіне кірісетін жаңа президентке бөлініп-жарылған америкалық қоғамның мәселелерін шешуге тура келеді. Джо Байден қызу тартысқа толы бәсекеде Дональд Трампты жеңіп, отыз жыл бойы армандаған лауазымына қол жеткізді. Демократиялық партияның кандидаты Трамптың коронавируспен күресіне толмаған, президенттің қоғам алдында өзін агрессивті ұстайтынынан әбден шаршаған халықтың жаппай наразылығын пайдалануға тырысты. Байден 538 сайлаушылар алқасы даусының кемінде 273 даусын жинады. Президент сайлауында жеңіске жету үшін кемі 270 электордың даусы керек. “АМЕРИКАНЫ ҚАЙТА БІРІКТІРЕТІН КЕЗ КЕЛДІ” Пенсильвания

  • «Көкесі» мен «Жәкесі»: Жамбыл облысында 60 мың гектар жер мемлекет меншігіне қайтарылды

    «Мықтылар» мемлекеттік жерді де меншіктеп алған Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа жағдайдағы Қа¬зақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Жолдауында жердің шетелдіктерге сатыл¬майтынын, алайда барынша тиімді пайдаланылуы қажеттігін баса айт¬қаны белгілі. Бұған қатысты Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев әкімдікте өткен жиында «жер ешкімнің әкесінен қал¬ған мұра емес» деп нақты ұстанымын білдірген болатын. Аймақ басшысы тіпті игеру¬сіз жатқан жерлердің иесі кім болса да мем¬ле¬кетке кері қайтаруды құ¬зырлы мамандарға тап¬сырған. Мұндай та¬лапты тапсырма бай-манап¬тардың қабырғасына батып, жон терісіне шоқ басқандай болғаны даусыз. Жамбыл облысы әкім¬дігінің Жерлерді пайдалану және қорғалуын бақылау бас-қармасының басшысы Әбіл¬хайыр Тамабектің айтуынша, жыл басынан бері жүргізілген тексерістер талай сұмдық пен қулықтың бетін ашқан екен. «Жамбыл облысының әкі¬мі Бердібек Сапарбаевтың тап¬сырмасына орай, биыл

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: