|  | 

Суреттер сөйлейді

Шыңжаңды Таныстыру

47355515_1249657935197791_2677080032156844032_n“Шыңжаңды Таныстыру” (新疆介绍) атты бұл кітап 1949-жылдың қазан айында жарық көрген екен. Кітапта Қазақтар мен Моңғолдарды баса таныстыруға мән беріпті. Кітапта Қазақтарды арнайы суретімен (атқа мінген, тымақ киген) беруін мен мынадай жағынан түсіндіремін:

Бірінші себеп, қазақтардың қолында жаппай дерлік қару болды; Мысалы, 1944-45 жж Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметіне қарасты 30 мыңнан астам Ұлттық Армияның кемінде 90 пайызы Қазақтарды құрады. Қазақ әскерлерін Қазақ ССР-дан құпия келген екінші дүние жүзілік майданда соғыс көрген офицерлер мен әскери мамандар арнайы әскери жаттығудан өткізген. Манас өзеніндегі келсімшарттан соң жүзден астам әскери мамандар Қазақ ССР-ға қайтып кетті. 47508840_1249658031864448_2997245384234893312_n

Екіншісі, 1944-жылы Құлжада Шарқи Түркістан үкіметі мен Ұлттық Армия құрылған соң уақытша үкімет құрамына кірмей қалған Қазақ уалаяты Нан Кин үкіметінің қорғаныс министірлігінен арнайы қаулы шығартып Тиян Шань баурайындағы тоғыз Қазақ аудан-окургі дербес Қазақ Полкьн құрады және Қазақ полкьнің Манас, Құтыби, Санжы, Ми Чуань, Бөкен (Фукаң), Жемсары, Шонжы, Мори қатарлы қазақ аудандарында әскери бөлімшелерін ашады. Қазақ Полкьне Нан Кинде (南京), Лань Жоуда (兰州) және Диxуа (Үрімжі) офицерлер колледжінде әскери, саяси білім алған жас қазақ мамандарын қояды. Бұл Полкьті Нан Киндегі қорғаныс миністірлігі қаржыландырады. Әскер құрамында мыңдаған қазақ жастары әскери қатаң тәлім алды. Өкініштісі, бұрынғы Әліп, Елісқан елі Баркөл, Құмыл өңірінің қазақтары Тибет асып кеткендіктен ол өңірлерде әскери қуат күштер белсенді болмады. Бұл қарулы әскерлер Құлжадағы Ұлттық Армиядан бөлек-ті. Біз осы күнге дейін Құлжадағы уақытша үкімет құрамындағы Қазақтар туралы айтып келдік де Тиян Шань өңіріндегі Қазақтың дербес полкь туралы аса көп мән бере алмай келдік.

Үшіншісі, Қазақтар 1939-жылдан бастап ұлт-азаттық көтеріліске кіріскендіктен, олардың қан майдандағы ОН ЖЫЛДЫҚ әскери тажірибесі барды. Он жыл бойы ат үстінде мылтық асынып, түйенің өркешін жастанып отшашар (Пулемет) шақылдатқандықтан әскери тактикасы біршама жоғары еді. Тіпті оқты үнемдеу үшін қатар келе қалған екі жауды бір оқпен атып үлгіретін. Бұның барлығы ОН ЖЫЛ бойы толассыз қан кешкен тағдырдың өзі силаған ерлік пен өнер-ді. Жоғардағы кітапта бұл фактілер ескерілгені дұйым жұртқа жасырын емес. 47166612_1249657998531118_4616974488968364032_n

Ұзын сөздің қысқасы 1949-жылы Қытай Шыңжаң өңірінде 500 мыңнан астам қазақтар өмір сүрді, оның 50 мыңдайы қолына қару алып ат үстінде соғыса алатын дайын тұрған әскер-ді. Және олардың қолындағы қару Советтің Еуропа майданынан қайтқан озық қарулары еді. Кей қарулар Нан Кин үкіметіне Ақш-тан енгізілді. Осыншама қарулы қазақтың ара-жігін ашу үшін xалықаралық ұйымдар ат төбеліндей аз қазақты күрделі саяси таңдау жасатып қысқа уақыттың ішінде жік-жікке бөлді. Соның кесірінен соншама қарулы қазақтар дербес әскери қуатынан, дербес саяси таңдау еркінен айрылды. 1949-жылғы Шыңжаң туралы кітап дәл сол тұстағы “Қазақ Қаупін” ескере отырып таныстырған іспетті. “қазақ деген осындай, атқа мінеді, тымақ киеді” деп суретімен көрсетіп тұрғандай. Өйткені кітапты жай адамдар емес Шыңжаңға жаңадан үкім етуші партияның әскери өндірістік дивизясының Шыңжаң аxуалын бақылап-басқарушы арнайы органы жағынан жинақталған. Демек олар Шыңжаңда нақты кімдер қауіпті екенін жақсы біледі деген сөз.

Eldes Orda

Related Articles

  • “ОСПАН БАТЫР ЖӘНЕ ІЛЕ ТАРАБЫ”

    Өлке Тариxы (2-бөлім), Болат Қадыри “ОСПАН БАТЫР ЖӘНЕ ІЛЕ ТАРАБЫ” “Масғұт Әпендінің Үкімет Басына Шығуы және Іле Тарапының Қарсылық Әрекеті (Қарекеті)” Eldes Orda Дереккөз Өлкелік үкімет жағынан шығарылатын “Шыңжаң” газетінің 48- жылғы бір санынан алынды. Газет қытай, ұйғыр және қазақ тілінде жарық көрген. Мақала газеттің ұйғыр тіліндегі нұсқасынан алынып отыр.  “Шыңжаң” газетінің іргетасы 1934-жылы “Тиян Шан” газеті деген атпен қаланды. Қазақша нұсқасы да сол жылы өлкелік үкіметтің министрі Баймолда Қарекеұлының атсалысуымен “Тәңір Тау” деген атпен жарық көрген. Бір жылдан соң 1935-жылы өлкелік үкімет төрағасы Шың Шысай (盛世才) жағынан “Шыңжаң” газеті деп өзгертілді. Газеттің қазақ бөлімінде (редакциясында) Ғазез Қалманов, Зият Шәкерім, Шаяқмет, Нәзір Омарұлы Шерубаев, Шәмси Мәмидер жұмыс жасады. Сол жылы

  • “Қазақ Елі” журналының 1946-жылғы саны

    Eldes Orda 1944-жылы құрылған Шарқи Түркістан Респубиликасының алды-артында Алматы мен Ташкен қалаларынан арғы беттегі қазақтар мен ұйғырлар үшін “Қазақ Елі” мен “Шығыс Ақиқаты” атты журналдары тараған еді. 1946-жылы Шарқи Түркістан Респубиликасы құлған соң журналдардың мазмұндық идеялогиясы да өзгеріске ұшырады. Бұл қиықтар “Қазақ Елі” журналының 1946-жылғы санынан алынды. Шамамен екі жылдың алдында “Шарқи Түркістан мен Чин Түркістанның Күресі” туралы бір мақала жазған едім. Алыстағы Нан Кин (南京) үкіметі Мәскеудің “Шарқи Түркістан Проектісін” идеялогиялық жақтан құрықтау үшін және ақпараттық күрес жүргізу үшін Шарқи Түркістан проектісіне қарсы “Чин Түркістан Проектісін” астыртын қолға алады және “Чин Түркістан Ауазы”, “Чин Түркістан” атты журналдар шығара бастайды. Сөйтіп коммунист қытай билігі келіп Минго (民国) үкіметі отставкаға кеткенге дейін

  • Алматыда көп балалы отбасыларға домбыра таратылды.

    Алматыда көп балалы отбасыларға домбыра таратылды. Қайырымдылық шарасы барысында қолдарына домбьра алған балалар ән-күйден шашу шашты. Рухани жаңғыру жобасы аясында ұлттық бұйымдарды насихаттап жүрген бастамашыл топ әр отбасына бір домбырадан сыйлауды жөн санапты. Алайда ынталы балалар көп болғанадықтан бір жанұяға екіден, үштен ұлттық аспап берілді. “Балалар телефон, теледидарға телмірмей, қоңыр домбырамен сырласса әлдеқайда пайдалы болмақ. Қазақ арман-тілегі, қайғы-мұңы мен қуанышын қос ішекке сыйдырған, қолына қоңыр домыра алса баланың арманы асқақ, ойы ұшқыр болады”, – деді игі іске ұйытқы болған ұлт жанашыры Салтанат Өмірәлі. Қазақтың көне мұраларын бүгінгі заманға сай ғып насихаттауды мұрат қылған Салтанат Өмірәлінің айтуынша бұндай шара әліде жалғасын табады. “Елбасымыз домбыра күнінде арнайы бекітіп берді. Домбыра күні қарсаңында

  • ХАН КЕНЕНІҢ ҚАРУЫ

    Beken Kayratuly Facebook парақшасынан алынды ЕлордағыҚазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери-тарихи музейінің ауыспалы экспозициялық жәдігерлер көрмесі орналасқан төменгі залында, қазақ халқы үшін құнды заттың бірі – Кенесары Қасымұлының мылтығы тұр. ХІХ ғасырдың ортасында Ұлы далада өрістеген ұлт-азаттық қозғалыстың көсемі, атақты Абылай ханның немересі Кенекең осы мылтықпен жау түсірген. Айталық, 1838 жылы Кенесары Ақмола бекінісін басып алып, орыс әскерін қуып шыққанын тарихтан жақсы білеміз. Осы оқиға туралы ел-жұрттың аузынан естіп, хатқа түсірген Мәшһүр-Жүсіп Көпеев өзінің «Қазақ шежіресі» атты жазбасында: «Қараөткелде аға сұлтан Қоңырқұлжа дуан басы болған. Кенесарыға қарсы тұрып соғыс салған. Қараөткелді (Ақмола бекінісін айтады) қамағанда Кенесары күлдірмамай деген мылтығымен Тайтөбенің басында тұрып, орыстың қарауылшы балсәйкесін (полицейін) атып мұрттай ұшырған» дейді (А.Смайыл

  • Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары

          Шарқи Түркістан уақытша респубиликасының бірбөлім әскери адамдары.   Нүсіпқан Көнбай, Зунун Тайпов, Фотий Иваонвич Лескин, Сопаxун Сувров, Маргуп Исқақов, Бәделқан Сүгірбаев, тағы кімдерді таныдыңыз? Екі әскери адамның қол ишараты не мағына білдіреді? Шарқи Түркістан уақытша үкіметінің Құлжа қаласындағы кезекті құрылтайы. Құрылтайға Алтай (төменгі Алтай), Тарбағатай уалаятының делегаттары да келіп қатысқан. Тариxи суретте А.Қасми, Әкімбек Қожа, Дәлелқан Сүгірбаев, Басбай Бапин, Ысқақбек Мононов, Әбілқайыр Төре, Шәмси Мәмиұлы, Әнуар Жакулин, тағы басқа кімдерді таныдыңыздар?   Генерал Дәлелқан Сүгірбаев туралы сирек құжаттардың (куәлік) бірі. Куәлікте “Шыңжаң” деп жазылған (1948). Шарқи үкіметі мен Нан Кин үкіметі келіссөз өткізген соң Шарқи Түркістан атауы орнына Шыңжаң атауы қайта жаңғыртылды. Алтай, Тарбағатай, Іле уалаятында құрылған

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: