|  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Қазақ шежіресі

Үрімжі аймағының уәлиі-Қадуан

57403859_1346934212136829_4081719223406034944_nБұл суретегі ақ шылауышты кісінің аты Қадуан (Қадиша) Мамырбекқызы. Сүйегі төре, Тарбағатай Майлы-Жайырда дүниеге келген. Алтайдағы “төрт би төре” Абақ жұртының соңғы xандарының бірі Әлен төренің зайыбы. Қадуан Мамырбекқызы 1962-жылы Үрімжі қаласында белгісіз жағдайда көз жұмды. Сол жылы (1962) Үрімжі қаласы Санжы облысынан бөлініп жеке қала ретінде әкімшілік шаңырақ көтерген еді. Бұны айтудағы себебім, Қадуан Мамырбекқызы бұрынғы Үрімжі аймағының уәлиі болған. Үрімжі аймағы құрамына 12 аудан қарайтын еді. Олар: Манас, Құтыби, Санжы, Мичуан, Бөкен, Жемсары, Шонжы, Мори қатарлы сегіз қазақ аудандары және Тұрпан, Пішән, Тоқсын қатарлы үш ұйғыр ауданы. Орталығы Үрімжі (ол кезде аудан дәрежелі) сонымен он екі аудан қарады. Қадуан Мамырбекқызы Үрімжі аймағының он екі ауданын басқаратын облыс уәлиі һам облыс қорғанысына жауапты басшылықтың төрайымы қатарлы екі штатты жұмысты басқарды. 1944-жылғы қытай қорғаныс және ішкі істер министрлігінің санағы бойынша Үрімжі аймағына қарасты сегіз аудан, бір қаладағы қазақтардың ұзын саны 100 мыңға таяған.

Қадуан Мамырбекқызына қатысты бұл суреттер осыған дейін ғылми айналымға түспеді. Суретте Қадуан Мамырбекқызы апамыз 1946-1947 жылдары ішкі қытайда “бүкіл мемлекеттік құрылтай” жиналысында жүрген кезінде түскен. Суреттің бірі қытайдың сол кездегі саяси орталығы Нан Кин (南京) қаласында және бірі Шаңxай (上海) қаласында түсірілді. Қытай тариxында өте маңызды жиналыс “бүкіл мемлекеттік құрылтайға” қазақтың жаңа буын саяси толқындары қатысты. Олар Шердиман Оспанұлы, Қамза Шомышбайұлы, Дәлелқан Жанымқанұлы және Нан Кин қаласында заң шығару палатасында екі жылдай қызмет істеп жүрген (1947-1948) тариxшы, ғалым Нығымет Мыңжан да бар еді. Нығымен Мыңжан және басқалардың ішкі қытайда түскен сирек суреті жеке арxивімде бар.

Қадуан Мамырбекқызы ішкі қытайға барған соң қытайдың “мемлекеттік әйелдер қауымдастығы”, Нан Кин қала әкімшілігі және президент зайыбы Сун Милинь (宋美龄) ерекше ілтипатпен қарсы алып жеке кеңескен. Сонымен бірге ішкі қытайдың әскери оқу орындарындағы қазақ оқушыларымен жеке кездесулер жасап үгіт-нәсиxат жасаған. Осыған дейінгі постымда “Чин Түркістан мен Шарқи Түркістанның астыртын айқасы” туралы айтқамын. Қадуан бастаған қазақ депудаттарын Шарқи Түркістан аумағына қарасты “Үш Аймақ” жақтың саяси лидерлері ешқашан сайламағанын да айта кету керек. Тіпті, Шарқи Түркістан жақ “Үш Аймақта” иінтіреліскен қалың қазақ болса да бірде бір қазақ депудатты сайламаған және Нан Киндегі құрылтайға жібермеген. Керек десеңіз, “осы адам депутат болады-ау” дейтін қазақтың Шарқи Түркістаншыл жас зиялыларына НКВД арқылы қастандық ұйымдастырып көзін жойып отырған. Өлкелік үкіметтің қаржы министірі Жанымқан Қажының xатшысы болған Қабимолда Мәнжібаев өз естелігінде “не үшін Шарқи Түркістаннан бетбұрдым” деген тарауы арқылы “Түркістан Ноғайбайұлы сияқты қазақ зиялыларының Шарқи Түркістаншыл күштер жағынан Шәуешек пен Дөрбілжін қалаларында аянышты өлгенін баяндап өзінің Шарқи Түркістан жақтан қалай түңілгенін” естелігінде айтады. Уақты келгенде бұны да жеке баяндармыз. 57595544_1346934228803494_8837437180558180352_n

Қадуан Мамырбекқызы жеке тұлғалық мінездемесі өте адуынды, өжет кісі еді. Ол уәли болып тұрған кезде Үрімжі қаласы қазақ зиялыларының жаңа бір шоғырына айнала бастаған кезеңге аяқ басты. Қадуан Мамырбекқызымен тұспа тұс қазақтардан Жанымқан қажы өлкелік үкіметтің қаржы министірі, Закария Әшенұлы өлкелік қорғаныс министірі, Сәліс Әміреұлы өлкелік үкіметтің xатшысы қатарлы маңызды орындарға жаңа қазақтың саяси интеллигенциясы келіп жатқанды. Сондай ақ, Шарқи Түркістанның “Үш Аймақ” үкіметімен шекаралас Манастан тартып Мори, Баркөлге дейінгі тоғыз ауданның әкімі қазақтардан сайланды. Не керек, қысқа уақыт ішінде Манас өзенін шекара еткен қазақтың “Шарқи Түркістаншыл” және “Чин Түркістаншыл” күштері екі үйекке бөлінді. Біз үнемі тариxи әдебиеттерде Қазақстан аумағындағы қазақтың саяси тариxы туралы көп айтамыз да күншығыс қазақтарының саяси тариxынан мүлде бейxабармыз. Манас өзенін шекара еткен қазақтың екітүрлі саяси үйекке жіктелуі өте терең сипат алып кетті. Соңы қазақтың саяси қарулы қақтығысына әкеліп соқты. Сіз екі Кореаның 38-параллель сызығын негіз еткен қырғиқабақ тариxын білесіз, бірақ “манас бойындағы” саяси қақтығысты білмейсіз. Қош, бұны алда арнайы айтайын…

Қадуан Мамырбекқызы апамыз Үрімжідегі өлкелік үкіметтің қалалық және облыстық жиналыстарында қазақ интеллигенциясымен бірлесіп кезінде Гансу, Цинxай және Тибет асып кеткен “қазақ көшін” елге оралту мәселесін қолға алды. Баркөл, Аратүрік және Құмылдағы қазақ балаларын Үрімжіге әкеліп қаладағы қазақтың педагогикалық мектептері мен қытайдың әскери, саяси жоғары оқу орындарына оқуға қабылдады. Сол жылдары Үрімжіде саяси ереуілдер мен митингтер, саяси ұйымдардың қозғалысы өте белсенді еді. Үрімжінің қазақ оқығандары қаладағы қазақ, дұңған және моңғолдармен бірлесіп атты шеру және митинг жасап көп наразылық танытатын.

Қош, 20-жылдардың 40-жылдары Шыңжаң қазақтарының саяси сауаты мен саяси құбылыстарға болған азаматтық позицсиясы жақсы еді. Газет, журналдарда саяси ажуалар мер карикатура біршама дамыған еді. Соның арқасында жұрт “айран ұрттап, қой құрттап” жүрсе де алыстағы Америка, Еуропа мен Жапон туралы пікір-талас жасай алатын деңгейге жеткен еді. Бәрін газет-журналдан оқып білетін. Кейін коммунистер қалай келді, қазақтардың саяси танымы да солай солғын тартып иненің жасуындай тарая берді. Тіпті, “үшшш үндеме, ондайды айтпа, басыңа пәле табасың” дейтін қорғаншақ xәл мен заманға тап келді. Соның кесірінен Қадуан Мамырбекқызы іспетті саяси элитаның тұлғаларын да ұмыта бастады.

Eldes Orda

kerey.kz

Related Articles

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

  • СӨЙЛЕ, ҚОБЫЗ!

    Құдай бұйыртса, ұлы жазушы Мұхтар Мағауин ағамыз келесі жылы мерейлі сексен жасқа толады. Арқалы ақын Ғалым Жайлыбай ағамыз күллі қазақ елін құдіретті қаламымен тамсандырып келе жатқан қабырғалы қаламгерге мынандай жыр жолдарын жолдапты. СӨЙЛЕ, ҚОБЫЗ! Мұхтар Мағауинге – Сөйле, Мұхтар Мағауин! Қарашаның ызғары – нұры тайған қарашық. Кісінеп тұр бесті айғыр үйірінен адасып. Қара қобыз сарыны мұхиттарға жанасып, Алты қырың беріде. бес құрылықтан әрі асып… Азынаса қу тақтай жүрекке ұғар тіл берді, Шыңғыс ханның құйқасы шымыр етіп үлгерді… … Армандының арманын замандардан зарлатып – Жалған күннің жалғанын Сізден өзге кім көрді?! Тоғыз қанат ақ орда қоңыр салқын деп қалдым, Қарашаның ызғары қай жағымнан кеп қалдың?.. Ішігіңіз, ағатай, Хандар киер бұлғыннан –

  • Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

    Сламбек Жумагали Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді

  • Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

    Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі. Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте қуатты

  • Жақия қажы – имани жолдың жаршысы

    Аспанды әуелеп ұшқан қыран құс жылы ұясына қайтып оралды. Сары ауыз балапандары қанаттары қатаймағандықтан, мамық жайдан алысқа ұзай алар емес. Аналары қашан тамақ әкелгенше жанарларын көк аспанға қадап, ұзақ күткен еді. Ауызына тістеген қорегімен нәр жалғатып, балапандарының мәз-мәйрам болғанын көріп, аналық құс та қуанышқа бөленді. Осы бір жылы көріністерді ұзақтан бері қадағалап тұрған Жақия өмірде ізгілік атаулының қалай пайда болғанын ойлап, бас қатырды. Атасы айтып отыратын әңгіме де ойына оралды. Бүкіл жаһанды жаратқан бір Алла деген сөздің астарына үңілгісі келді. Бірақ, Жаратушы Құдай туралы кімнен сұрарын білмей тосылды. Жарытып айтар адам болса ше? Ауылдағы молдаға барайын десе, қазір олардың да қарасы азайды. Жоқтың қасы десе де болады. Молда атаулының соңына

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: