|  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Қазақ шежіресі

Үрімжі аймағының уәлиі-Қадуан

57403859_1346934212136829_4081719223406034944_nБұл суретегі ақ шылауышты кісінің аты Қадуан (Қадиша) Мамырбекқызы. Сүйегі төре, Тарбағатай Майлы-Жайырда дүниеге келген. Алтайдағы “төрт би төре” Абақ жұртының соңғы xандарының бірі Әлен төренің зайыбы. Қадуан Мамырбекқызы 1962-жылы Үрімжі қаласында белгісіз жағдайда көз жұмды. Сол жылы (1962) Үрімжі қаласы Санжы облысынан бөлініп жеке қала ретінде әкімшілік шаңырақ көтерген еді. Бұны айтудағы себебім, Қадуан Мамырбекқызы бұрынғы Үрімжі аймағының уәлиі болған. Үрімжі аймағы құрамына 12 аудан қарайтын еді. Олар: Манас, Құтыби, Санжы, Мичуан, Бөкен, Жемсары, Шонжы, Мори қатарлы сегіз қазақ аудандары және Тұрпан, Пішән, Тоқсын қатарлы үш ұйғыр ауданы. Орталығы Үрімжі (ол кезде аудан дәрежелі) сонымен он екі аудан қарады. Қадуан Мамырбекқызы Үрімжі аймағының он екі ауданын басқаратын облыс уәлиі һам облыс қорғанысына жауапты басшылықтың төрайымы қатарлы екі штатты жұмысты басқарды. 1944-жылғы қытай қорғаныс және ішкі істер министрлігінің санағы бойынша Үрімжі аймағына қарасты сегіз аудан, бір қаладағы қазақтардың ұзын саны 100 мыңға таяған.

Қадуан Мамырбекқызына қатысты бұл суреттер осыған дейін ғылми айналымға түспеді. Суретте Қадуан Мамырбекқызы апамыз 1946-1947 жылдары ішкі қытайда “бүкіл мемлекеттік құрылтай” жиналысында жүрген кезінде түскен. Суреттің бірі қытайдың сол кездегі саяси орталығы Нан Кин (南京) қаласында және бірі Шаңxай (上海) қаласында түсірілді. Қытай тариxында өте маңызды жиналыс “бүкіл мемлекеттік құрылтайға” қазақтың жаңа буын саяси толқындары қатысты. Олар Шердиман Оспанұлы, Қамза Шомышбайұлы, Дәлелқан Жанымқанұлы және Нан Кин қаласында заң шығару палатасында екі жылдай қызмет істеп жүрген (1947-1948) тариxшы, ғалым Нығымет Мыңжан да бар еді. Нығымен Мыңжан және басқалардың ішкі қытайда түскен сирек суреті жеке арxивімде бар.

Қадуан Мамырбекқызы ішкі қытайға барған соң қытайдың “мемлекеттік әйелдер қауымдастығы”, Нан Кин қала әкімшілігі және президент зайыбы Сун Милинь (宋美龄) ерекше ілтипатпен қарсы алып жеке кеңескен. Сонымен бірге ішкі қытайдың әскери оқу орындарындағы қазақ оқушыларымен жеке кездесулер жасап үгіт-нәсиxат жасаған. Осыған дейінгі постымда “Чин Түркістан мен Шарқи Түркістанның астыртын айқасы” туралы айтқамын. Қадуан бастаған қазақ депудаттарын Шарқи Түркістан аумағына қарасты “Үш Аймақ” жақтың саяси лидерлері ешқашан сайламағанын да айта кету керек. Тіпті, Шарқи Түркістан жақ “Үш Аймақта” иінтіреліскен қалың қазақ болса да бірде бір қазақ депудатты сайламаған және Нан Киндегі құрылтайға жібермеген. Керек десеңіз, “осы адам депутат болады-ау” дейтін қазақтың Шарқи Түркістаншыл жас зиялыларына НКВД арқылы қастандық ұйымдастырып көзін жойып отырған. Өлкелік үкіметтің қаржы министірі Жанымқан Қажының xатшысы болған Қабимолда Мәнжібаев өз естелігінде “не үшін Шарқи Түркістаннан бетбұрдым” деген тарауы арқылы “Түркістан Ноғайбайұлы сияқты қазақ зиялыларының Шарқи Түркістаншыл күштер жағынан Шәуешек пен Дөрбілжін қалаларында аянышты өлгенін баяндап өзінің Шарқи Түркістан жақтан қалай түңілгенін” естелігінде айтады. Уақты келгенде бұны да жеке баяндармыз. 57595544_1346934228803494_8837437180558180352_n

Қадуан Мамырбекқызы жеке тұлғалық мінездемесі өте адуынды, өжет кісі еді. Ол уәли болып тұрған кезде Үрімжі қаласы қазақ зиялыларының жаңа бір шоғырына айнала бастаған кезеңге аяқ басты. Қадуан Мамырбекқызымен тұспа тұс қазақтардан Жанымқан қажы өлкелік үкіметтің қаржы министірі, Закария Әшенұлы өлкелік қорғаныс министірі, Сәліс Әміреұлы өлкелік үкіметтің xатшысы қатарлы маңызды орындарға жаңа қазақтың саяси интеллигенциясы келіп жатқанды. Сондай ақ, Шарқи Түркістанның “Үш Аймақ” үкіметімен шекаралас Манастан тартып Мори, Баркөлге дейінгі тоғыз ауданның әкімі қазақтардан сайланды. Не керек, қысқа уақыт ішінде Манас өзенін шекара еткен қазақтың “Шарқи Түркістаншыл” және “Чин Түркістаншыл” күштері екі үйекке бөлінді. Біз үнемі тариxи әдебиеттерде Қазақстан аумағындағы қазақтың саяси тариxы туралы көп айтамыз да күншығыс қазақтарының саяси тариxынан мүлде бейxабармыз. Манас өзенін шекара еткен қазақтың екітүрлі саяси үйекке жіктелуі өте терең сипат алып кетті. Соңы қазақтың саяси қарулы қақтығысына әкеліп соқты. Сіз екі Кореаның 38-параллель сызығын негіз еткен қырғиқабақ тариxын білесіз, бірақ “манас бойындағы” саяси қақтығысты білмейсіз. Қош, бұны алда арнайы айтайын…

Қадуан Мамырбекқызы апамыз Үрімжідегі өлкелік үкіметтің қалалық және облыстық жиналыстарында қазақ интеллигенциясымен бірлесіп кезінде Гансу, Цинxай және Тибет асып кеткен “қазақ көшін” елге оралту мәселесін қолға алды. Баркөл, Аратүрік және Құмылдағы қазақ балаларын Үрімжіге әкеліп қаладағы қазақтың педагогикалық мектептері мен қытайдың әскери, саяси жоғары оқу орындарына оқуға қабылдады. Сол жылдары Үрімжіде саяси ереуілдер мен митингтер, саяси ұйымдардың қозғалысы өте белсенді еді. Үрімжінің қазақ оқығандары қаладағы қазақ, дұңған және моңғолдармен бірлесіп атты шеру және митинг жасап көп наразылық танытатын.

Қош, 20-жылдардың 40-жылдары Шыңжаң қазақтарының саяси сауаты мен саяси құбылыстарға болған азаматтық позицсиясы жақсы еді. Газет, журналдарда саяси ажуалар мер карикатура біршама дамыған еді. Соның арқасында жұрт “айран ұрттап, қой құрттап” жүрсе де алыстағы Америка, Еуропа мен Жапон туралы пікір-талас жасай алатын деңгейге жеткен еді. Бәрін газет-журналдан оқып білетін. Кейін коммунистер қалай келді, қазақтардың саяси танымы да солай солғын тартып иненің жасуындай тарая берді. Тіпті, “үшшш үндеме, ондайды айтпа, басыңа пәле табасың” дейтін қорғаншақ xәл мен заманға тап келді. Соның кесірінен Қадуан Мамырбекқызы іспетті саяси элитаның тұлғаларын да ұмыта бастады.

Eldes Orda

kerey.kz

Related Articles

  • ТОҒҰРЫЛ ХАННЫҢ «ТОНЫМЕН ТУҒАН ҰЛЫ» ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ТҮЙТКІЛДЕР

    Жанымхан Ошан   Тарихи әдебиеттерде, мұнда Рашид ад-диннің әйгілі еңбегінде, «Моңғолдың құпия шежіресінде», «Юан ши» (юань патшалығы тарихы) кітабында керейдің Тоғұрыл Оң ханы мен Темүжіннің қарым-қатынасына тоқталған кезде, аттөбеліндей азғана моңғолдың Есугей есімді баһадүрінің жетімі – Темүжіннің өз ағайындары Тайшығұттардан жәбір көріп, «көлеңкені жаршы қып, қылқұйрықты қамшы қып» тағдырдың тәлкегіне ұшырап, Тоғұрыл ханы «әкеміздің андасы болғандықтан, әкеміз сияқты ғой» деп, әке орнына әке тұтып, қайын жұрты – қоңыраттар берген қара бұлғын ішігін алып, оған сәлем бере баруынан бастайды. «Әкең өлсе өлсін, әкеңді көре қалған өлмесін» демекші, Темүжіннің сапары сәтті болып шығады. Пана тұта барған әкесінің көне «Андасы» Тоғұрыл хан ағынан жарылып: Мынау бұлғын ішіктің, Қолқасына жарамын. Бытыраған еліңнің, Басын қоса

  • АТАНТАЙ АБЫЗ ЖӘНЕ ОНЫҢ БАТЫР НЕМЕРЕСІ ҚАЙДАУЫЛ ХАҚЫНДА

    Қазақ даласына жоңғарлардың шабуыл жасаған мезгілі қазақ батырларының да көптеп дүниеге келген дәуірі болды. Бұл туралы Ш.Уалихановтың: «Абылай дәуірі – қазақтың ерлігі мен серілігінің ғасыры» деген сөзі тектен-текке айтыла салмаған. (Ш.Уәлиханов, 5 томдық шығармалар жинағы, //А.А. 1984, 1 т.,432 б.). Сол дәуірде туған әйгілі батырлардың бірі Ер Жәнібек Бердәулетұлы (1714-1792) еді. Жәнібектің жас батыр атана бастаған кезінде де оны уақ пен керейдің әйгілі батырларының тәрбиесіне алғаны жайында әр түрлі аңыз бар. Арғы жағы Ер Көкше, Ер Қосай, Сартоқай, Жанат, Сәменбет сынды қарт батырлар Жәнібекке ата жолындағы ұстаз болған деседі. Мұндағы Сәменбет батыр есімі де жоңғарға қарсы соғыс дәуіріндегі әйгілі батырлардың бірі ретінде аталады. Ол 1626 жылы туылып, 1723 жылдары Сыр

  • Әміржан Қосанов

    Биография Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов (13 мамыр 1964 жыл, Сапақ ауылы, Арал ауданы, Қызылорда облысы) — қазақстандық саясаткер, қойғам қайраткері, журналист. Отбасы және балалық шағы 1964-жылы 13-мамырда Қызылорда облысы Арал ауданының Сапақ бекетінде көпбалалы теміржолшының отбасында дүниеге келді. 1981-жылы Қызылорда облысы Жаңақазалы стансасындағы №17 қазақ орта мектебін бітірді. 1981-1982 жылдар – Жаңақазалы стансасындағы  №716 құрылыс-монтаж пойызының слесарі. 1982-жылдан – ҚазМУ журналистика факультетінің студенті. 1983-1985-жылдары – Кеңес Армиясының қатарында қызмет атқарды (Мәскеу қаласы). 1985-жылы оқуын жалғастырды. Факультет комсомол комитетінің хатшысы боп сайланды. Лениндік стипендия иегері болды. 1989-жылы университетті үздік тәмамдады. Әкесі – Сағидрахман Ағыбетұлы Қосанов. Анасы – Аққыз Нағашыбайқызы Қосанова. Жұбайы – Роза Мұратқызы Қосанова. Балалары – Индира, Томирис, Ғалымжан Қызмет жолы

  • Сұраған Раxметұлы. ИТЕЛІ

    … Бүгін бірнеше пенделер керілдесіп жатқанын көрдім. Шежірегерлер секілді. Арасында бәлеқорлары да бар. Бәрі білгір, кемел сәуегей! Абақ бабамның “ұрғашы” екенін өз көзімен көргендей!? Әлде бір рудың “ит еміп” өскенін біледі!? Мен болсам “атан түйе мініп, тай жетектеген… ” екенмін… Бақытбек Бәміш менен де сорақы!? Себебі, оның руы Ителі!!! Ойландым.Не десем болады!? Расында қалай еді өзі,ә! … Керей елі. Жошыдан сілем тартады. Ерекше одақ тайпалар құрамасы. ХҮ ғасырда Мәуреннаһр мен Хорасанға дейін қаптал жайған. ХҮІ ғасыр батыстан шығысқа қарай үдерген ұлы жұрт. Таңбасы - крес. Он екі ата Абақ. Шәкерім дана, соңынан ғұлама Мағауин ағам солай деген. Іргелісі – Жәнтекей. Шамамен жан саны 800.0 санды өскен ру. Бұқарадан Бұқақараған алқабына дейінгі жайылым кешкен

  • Ақсақ қасқырдың айласы

    Атақты Зуқа батырды білесіңдер ғой. Батыр атамыз бүкіл Алтайды уысында ұстап тұрды. Сол жылдары батырдың жылқышылары қос-қос жылқысын қыста жоңғар ойпатына, құмға отарлатып қайтады екен. Онда жабайы жылқы – тарпаңдар көп болады. Тарпаңдар жылқыдан кішілеу, құланнан ірі болады. Оның айғыры үйірін қасқырға алдырмайды. Тіптен, кез келген құйынды, қарлы боранда ыққан жылқыны алып шыға алады. Соны білетін жылқышылар жылқы үйірлерін тарпаңдарға жақындатып, қосып, алыстан қарауылдап бағады екен. Осылайша тарпаңдармен қан араласыпты. Тіптен бір тарпаң айғыры жылқыға үйірлесіпті. Сонымен көктемде отардан қайтқанда әлгі тарпаңның айғырын да қоса қайырып, Алтайға оралыпты. Бірде жылқышылар тарпаң айғырды қолға үйрету үшін ұстамақ болады. Алайда тарпаң өте қандес, жансебіл екен. Жылқышылар үлкен сайдағы орман арасына қамап, қолдарына

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: