Tölke Qarağwl tayşı qızı (1592-1670)
kerey.kz
Tölke Qarağwlqızı – süyegi oyrattıñ şoras taypasınan şıqqan qalmaq noyanı Qarağwl tayşınıñ qızı. Köşpendi Joñğar memleketiniñ negizin qalağan Erden batırdıñ (Batır hontayşı) tuğan qarındası. Bir mıñ bes jüz toqsan ekinşi jılı tuğan – bir mıñ altı jüz jetpisinşi jılı jetpis segiz jasında qazirgi Ombı oblısı Tarı qalasınıñ aumağında dünieden ötken. Erden batırdan jeti jas kişi qarındası. Sarı (Sarğatbek) Esbolwlınıñ bäybişesi. Sarı Esbolwlı 1578 tuıp 1671 jılı toqsan üş jasında bäybişesi Tölkeniñ asın bergennen keyin köp wzamay baqilıq bolğan.
Dünieden öter aldında – Tüsime Atekem (äkesi Esboldan müşel jas ülken ağası Esenäli) jarıqtıq ayan berdi. Ayaq – qolıñdı jina, tırnaqtarıñdı aldır, aldağı särsenbi-beysenbiniñ sätinde wzaq saparğa attanasıñ. Qaytıp oraluıñ ekitalay. Jol jürudiñ qamın oyla – dedi. Biıl aqıldıñ kenişi bolğan, ağayınnıñ ırısı bolğan atekemniñ kemel jası toqsan üşke kelippin. Atekemniñ aqılın tıñdap jolın qudım. Qırıq jıldan asuımen at üstinde jürip üzeñgiden ayağım bosamasa, otız jılday ğwmırımdı bir allağa qwlşılıq etuge bağıştappın. Esenäli – Esbol aynalasına aytarım jwmılğan jwdırıqtarıñ jazılmasın – dep ömirden ozğan eken.
Sarınıñ buınınan tarağan Kürsarı kerey ruınıñ ülken bir tarmağı küni büginge deyin Tölke – kerey atauımen belgili. Resey patşasınıñ 1822 jılı Sibir qazaqtarın bileu turalı Jarlığı şıqqanğa deyin de jeke dara Tölke – Kürsarı kerey eli atandı. Qazaq ru-taypalarınıñ arasında – Domalaq ana (Nürila), Qızay (Künbibi), Qarqabat (Nwrpaya). Qara kempir (Rabiğa) ruları äyel esimderine tikeley baylanıstı bolğanımen sol zamannıñ ağımına say basqaşa ataularğa ie boldı. Al, Tölke esimi öziniñ tuğandağı naqtı nıspısımen bir taypa eldiñ atauına ie boldı. Jalpı Tölke Qarağwltayşı qızı kim edi?
On altınşı ğasırdıñ ekinşi jartısında birneşe ğasır boyı Sibir aymağında bilik qwrğan Taybwğa äuletteriniñ jäne Sibir handığınıñ basınan bağı tayuğa aynaldı. Bir kezderi aybınınan Orısknya'dikterin bılay qoyğanda Batıs Europa elderi aybarınan seskengen Altın ordanıñ da küni birjola bata bastadı. Osınday almağayıp kezeñde Taybwğa äuletterin qılıştıñ astınan ötkizip bilikke jetken Şıñğıs wrpağı Köşim han Mwrtazawlınıñ Sibir jwrtına da Mäskeu patşalığı tarapınan basqınşılıq soğıstar bastalıp, küşpen tartıp alınğan handıqtıñ şañırağı birjola qwrdımğa kete bastadı. Handıqtıñ negizgi halqınıñ köpşiligin qwraytın qazaq taypaları – arğın, qıpşaq, kerey-uaq, kişi jüzdiñ jeti ru taypa-birlestigi qwrağan öz aldına derbes, irgeli el atanğan Sibir jwrtınıñ jaqsıları men jaysañdarı tığırıqtan şığudıñ sayasi joldarın izdey bastadı. Köşim balaları Äli men Esim swltandar kelimsekterge qarsı san märte toytarıs berip irili-wsaqtı şayqastar jürgizgenimen onıñ köbi sätsiz ayaqtaldı. Bwl kezeñde kereyler mekendegen wlan-ğayır aumaqtıñ şığısında är jerde bıtırap jürgen oyrat taypaları da bastarın qosıp qazaq dalası tügil Qıtay, Resey tärizdi qarımı mol körşi elderge de qauip töndire bastağan bolatın. Osını eskergen jäne köpti körgen Esbol abızdıñ ağası Taybwğa äuletteriniñ jäne Sibir handığınıñ bedeldi twlğası Esenäli atalıq mañayındağı beldi ru-taypalarmen tuıstıq qarım-qatınas ornatu jağın oylastıra bastadı. Bwl şaqta sayasi jağdaylardıñ aldın boljap biletin Esenäliniñ özinen müşel jas kişi birge tuğan bauırı Esboldıñ ekinşi wlı Sarı onıñ tapsırması boyınşa Köşim wldarı Äli, Esim swltandar qayta kötergen Sibir handığında Mäskeu patşalığı tarapınan jürgizilgen äskeri qaqtığıstardıñ saldarınan jan-jaqqa bıtırap, şaşılıp ketken türki tildes ru-taypalardıñ bastarın biriktiruge bağıttalğan elşilik-jauşılıq mindetterdi atqaratın. Köşim balaları keregesi birjola qisayğan handıqtıñ qara şañırağın qalpına keltiruge qanşa küş salğanımen, öz däuirinde derbes sayasat jürgizgen qauqarlı memleket tarih sahnasınan birjola joğaluğa aynaldı. Bwl kezeñ şirek ğasırdan asuımen Sibir jwrtına handıq qwrıp, soñğı jıldarı öz tüsinen özi şoşıp oyanatın Köşim hannıñ qorqınıştı tüsi de şındıqqa aynalğan zaman edi.
Osı tüsin Esboldıñ «dualı auız» atanğan ağası Esenäli atalıqqa jorıtqan desedi. Sibir qazaqtarınıñ, sonımen qosa türki tildes Tümen, Tebriz (Ombı oblısınıñ soltüstigin mekendeytin halıq), Baraba dalasındağı tatarlardıñ, Sibir estekteriniñ jadında añızğa arqau bolıp qalğan ol tüstiñ oqiğa jelisi mınaday bolıp aytılatın:
«Köşimniñ Kökşulan attı qwsqa salatın laşını bar eken. Tüsinde älgi laşını öziniñ qonıp otırğan twğırına wya salıp on şaqtı jwmırtqa basıp şığarıptı. Bir mezette är taraptan birneşe jırqış qwstar kelip wyanıñ tas-talqanın şığaradı da, laşındı ürkitip balapandardı bir-birden bürip alıp kelgen jaqtarına wşıp ketedi. Köşim bwl tüsin ordanıñ beldi de, senimdi adamı, äri äskeri qolbasşılarınıñ biri, Kürsarı kerey ruınıñ el ağası Esenälige jorıtadı. Ol – Laşın qws öziñ, wya öziñniñ bilik qwrğan handığıñ, qanatı qataymağan balapandar äli oñı men solın tanıp ülgermegen balalarıñ. Köp wzamay elimizge qater tönedi. Balapandardı alıp ketip qalğan jırtqış qwstar öziñniñ jan-jaqtan antalağan dwşpandarıñ. Wrpaqtarıñ jan-jaqqa bıtırap är halıqtıñ işine pende bolıp siñisip ketedi – dep jorığan eken.
Osınday bolaşağı beymälim handıqtıñ jwrtı bolğan qazaq taypalarınıñ köbi Esim hannıñ qol astına barıp panalasa da, keybir ru-taypalar Sibir handığınıñ qayta tülep, örkendeuinen ümitti edi. Tili bölek, dini basqa jäne qalıñ qolın şwbırtıp el işine otauız mıltıqtarımen oyran salğan aram piğıldı batıs jwrtına qarağanda özderine bir taban jaqın, körşi otırğan kiiz tuırlıqtı köşpendiler oyrat taypalarımen odaqtasu Sibir handığına qarağan qazaq ruları üşin äldeqaydı qolaylı edi. Sibir jwrtınıñ qazaqtarı pen oyrattar arasında sauda-sattıq, barıs-kelis, elşilik siyaqtı jwmıstardı retke keltirip jürgen Sarı Esbolwlı da otau qwrmay otızdan asıp ketken şağı bolatın. Äkesi Esbol wzaq jıldar Köşim hannıñ keñesşisi jäne adal uäziri bolğan, körşiles elderdiñ ötkendegi tarihınan habarı mol ağası Esenalımen aqıldasa kele Şoras taypasınıñ kösemi Qarağwl tayşınıñ on jeti jasar qızı Tölkeni Sarığa ayttıruğa şeşim qabıldadı. Sibir jwrtınıñ jergilikti halıqtarı Köşim hannıñ ekinşi wlı Esimdi han saylağan meşin jılınan keyin Tölke batıs Sibir jazığınıñ soltüstiktegi ormandı alabın ğasırlar boyı mekendegen qazaq jwrtına, yağni kürsarı kerey eline kelin bolıp tüsti. Osılayşa Sibir şonjarlarınıñ wrpağı Sarı (Sarğatbek) Esbolwlınıñ şañırağına jeti atasınan beri baq pen bilik ketpegen Qaraköktiñ körikti qızı qwt-berekesimen birge oñ ayağımen attap kirdi. Bwl 1609 jıldar şamasında.
Orta ğasırlarda Osman imperiyasınıñ ortalığı bolğan Stambul şaharında äskeri jäne dini bilim alğan, Sarını öz balasınan kem körmey jauşılıq, elşilik qızmetterge baulığan auzı dualı el ağası Esenalı – balam Sarğatbek el men eldiñ arasın jarastıramın jürip, ärtürli sebeptermen keşigip otızdan asqanda şañıraq köterip otırsıñ. Qarağwl tayşınıñ zor ümit kütip otırğan törtinşi wlı Erden batırdan jeti jas ülken bolsañ, endi onıñ özinen jeti jas kişi swlu da, aqıldı qarındasın, kiiz tuırlıqtı oyrat-şorastıñ kösemi Qarağwl tayşınıñ törtinşi qızın qwttı şañırağımızğa kelin qılıp tüsirip otırsıñ. Jeti sonau atam zamannan beri babalarımız qasterlegen kieli de,qasietti san. Wrpaqtarıñ jeti atadan äri asıp, ärqaysısı jeti rulı el bolsın. Astı kelin analı kelin degen atalı söz bar, qadamıñ qwttı bolıp Kürsarı aynalasınıñ el anası bol – dep batasın bergen desedi köneköz qariyalar. Kelin bolıp tüskennen keyin Tölkeniñ twñğış perzenti Balta düniege keldi. Baltadan keyin Qaydauıl esimdi wl ömirge keldi. Qaydauıl tuğannan keyin Sarı kişi jüzdegi jağalbaylı ruınan Sırğa esimdi qızdı ekinşi äyeli retinde qalıñ malın tölep ayttırıp aldı. Sırğadan egiz eki wl Malay men Baqtıbay düniege keldi. Analarınan süt şıqpay egiz tuğan wldar Tölkeniñ emşegin emip östi. Sonda Tölkeniñ aytqanı – aq sütimdi bekerge embeñder, jaqsı bolsañdar bir qauım el atanıp Malay-Baqtıbayım bolasıñdar, jaman bolsañdar biriñ esigimdegi malayım, biriñ malımdı bağatın baqtaşım bolasıñdar – dep esimderin özi qoyğan deydi. Bertinge deyin Malay-Baqtıbay eliniñ aqsaqaldarı özara jolıqqanda bir-birine egizimniñ sıñarı dep körisse, Tölke – kerey eliniñ adamdarımen – «Tölke anamızdıñ emşegin tel emgen emşektes bauırlarım» – dep amandasatının közimiz kördi. Qaydauıl men Baltadan keyin Tölkeden Qonaqbay esimdi perzenti, qırıq toğız müşelinde iisi qazaq balasına jäne düyim Keñes Odağına esimi belgili tau twlğalı azamattıñ (Qazaqstannıñ qazaqtan şıqqan birinşi basşısı Jwmabay Şayahmetov) arğı atası Şegirek esimdi kenjesi düniege keldi.
1654 jılı 104 jasında qayın atası Esbol abız qaytıs bolğannan keyin abızdan qalğan barlıq mal-mülikti altı wlına bölip beripti. Odan Saqal men Sarı balalarına bir şiregi, Börke (Bwras – azan şaqırıp qoyğan naqtı esimi, Tölke anamızdıñ erekşe sıylağan qayınağası jäne el arasında qadirli bolğandıqtan ülken-kişiler atın atamay «Börekeñ» dep ketken) men Qwrman wrpaqtarına bir şiregi, Abızdıñ kenjeleri şañıraqtıñ iesi bolğandıqtan Duadaq pen Töbet wrpaqtarına en däulettiñ jartısı tiesili bolıptı. Qara qıldı qaq jarğan Tölke anamızdıñ osınday şarapatı bolar, Saqal – Sarı, Börke-Qwrman balalarına qarağanda Duadaq-Töbet elinde mıñdı aydağan jılqılı baylar köp bolıptı deytin eldegi qwyma qwlaq – köneköz qarttar, şejireni qaz-qalpında tarata biletin zerdeli qariyalar. Segiz mıñ jılqı bitken Sarman Botağaywlı, , keminde qırıq-elu üyir jılqını ormandı alqaptağı sayın dalada örgizgen Töbet Esbolwlınıñ wrpaqtarı Tastıbay, Şabaqbay, esimderine baylanıstı aytılatın jer atauları elimizdiñ soltüstik öñirde qazir de bar.
Tarihqa jäne qazaq ru-taypalarınıñ atauları şığu törkinine üñiletin bolsaq äyel zatınıñ esimine baylanıstı atalatın rular barşılıq. Bir zamanda Batıs Sibir ölkesiniñ şwraylı aymağın birlese jaylap qız alısıp, qız berisken, keyin sayasatı sayqal derjavalardıñ aytağına erip araqatınastarı jaulıqqa wlasqan köşpendilerdiñ eki ortasında däneker bolğan dara twlğa Tölke Qarağwl tayşı qızınıñ tarihtağı alatın orını ayrıqşa dep aytuğa boladı. Ağası Erden batır (Batır hontayşı Sibir qazaqtarınıñ arasında osı esimmen tarihi jadınamasında saqtalğan. Bwl jöninde «Esim-Hanşayım» jırında erekşe lebizben aytıladı. Jırdıñ nwsqası Sağınov Raşidtiñ Ombı qalasında twratın tuıstarında saqtaulı) 1635 jıldar şamasında Qarağwl tayşı qaytıs bolğannan keyin Oyrat-şorastıñ bilik tizginin qolına alıp memleketiniñ qanatın keñge jaya bastağan twsta aybarlı da, aybındı qarındası Tölke – Men kelin bolıp tüsken eldiñ şetin, Sibir jwrtınıñ şöbin atıñnıñ twyağı jaulıq piğılmen taptauşı bolmasın – dep pärmendi tapsırma berdi desetin qwyma qwlaq, kökiregi oyau şejire qarttarımız.
Tölke Qarağwl tayşı qızınıñ twsında qwba qalmaq jwrtı Resey memleketimen jäne Sibir qazaqtarımen sauda-sattıq jwmıstarın jürgizip Tobıl, Tarı, Qayıñtwra (Berezovsk) qalalarında bazardıñ körkin keltirdi. Bağalı añ terileri, tabın-tabın mal Reseydiñ ortalıqtarındağı öndiris orındarınan şıqqan dayın bwyımdqaruöjaraqqa ayırbastaldı. Biraq Tölke qaytıs balğannan keyin körşi elderdiñ jürgizgen jımısqı sayasatınıñ saldarınan kiiz tuırlıqtı eki köşpendi eldiñ araqatınastarı suıp, onıñ soñı bitispes jaulıqqa wlastı. Wzaq jıldarğa sozılğan teketires janjaldar men jaugerşilik soğıstar eki eldi de titıqtatıp, aqır ayağı Erden batır negizin qalağan Wlı Joñğar memleketi tarih sahnasınan birjola joğalsa, kök türiktiñ tüpki mwrageri sanalatın qazaq eli üş ğasır boyı böten jwrttıñ bwğauına tüsip, bodanına aynaldı. Evraziya dalasındağı jauınger eki eldiñ äskeri küş-quatınıñ älsireui, alğaşqısınıñ (Joñğar Memleketiniñ) müldem qwrıp ketui Şığıs Türkistan men Ortalıq Aziyadağı mwsılman memleketteriniñ az ğana uaqıt işinde esterin jiıp alıp derjavalarğa aynala bastağan aydahar men ayudıñ jwtqınşaqtarına jwtıluına eş kedergi keltirmedi. Bir kezderi Wlı qağan Şıñğıs hannıñ atın estise seskenetin Europa jwrtı men Şın Maşın eli osılayşa onıñ mwragerlerin tabanınıñ astına salıp taptay bastadı.
Halqımızda «alıp anadan tuadı» degen söz bar. Tölke Qarağwlqızınıñ buınınan örbigen wrpaqtarı qazaq eliniñ ösip örkendenuine özindik ülesterin qostı. Patşa zamanındağı, odan bwrınğı qazaq tarihında esimderi kömeskilengen, biraq wrpaqtarınıñ jadında qalğan twlğalardı tilge tiek etudi qalamadıq. Degenmen bertingi tarihımızda qazaq wltınıñ maqtanışına aynalğan twlğalar patşa zamanında eren baylığımen Sibir ölkesiniñ jartı patşası atanğan pañ Nwrmağambet Sağınaywlı, on eki mıñ jılqı bitken Mäti—Däulen baylar, Abılaydıñ balası Qasımdı han tağınıñ mwrageri boluına qarsı bolğan Äldebek bi Sataywlı, Keñeñstik kezeñdegi twlğalar -Jwmabay Şayahmetov, Smağwl Saduaqasov, Ğabbas Toğjanov, Ermek Serkebaev, wzaq jıldar Qarağandı oblısında basşılıq qızmet atqarğan Nariman Tölepov (Keñestik kezeñde on jılday Qarağandı qalanıñ meri boldı), Esimbek Mwqanjarov (on jılday Ul'yanov audandıq atqaru komitetiniñ törağası), osı tülğalardıñ arğı zamandağı wlı äjesi Tölke Qarağwl tayşı qızı ekenin düyim alaş jwrtı bilgeni de dwrıs şığar. Bizdiñ qazaq tarihında qalmaqtan basqa jauımız joq siyaqtı. Biraq ta sonau arğı zamandarda osı elmen körşi bolğanımız öz aldına, eki eldiñ arasında qız alısıp, qız berisip mıñ jıldıq qwda bolğan jıldarımız da eskerilgeni jön.
Şalqarbek Şaykenwlı Käribaev – Qazaqstan jurnalisteri odağınıñ müşesi, Sibir qazaqtarınıñ tarihın zertteuşi jäne ölketanuşı.
Kerey.kz
Pikir qaldıru