|  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Қазақ шежіресі

Шанышқылы Бердіқожа батыр – біртұтас қазақ әскерінің бас қолбасшысы

Unknown-1
Шанышқылы Бердіқожа батыр – қазақ халқының жері мен елін қорғаушы сардары. Шанышқылы Бердіқожа батыр – Қазақ хандығының көрнекті қайраткері, ұлттың ардақты тұлғасы, есімі Ресей және Қытай еліне танымал болған, әйгілі сардар, қолбасшы. Батыр туған елін жаудан қорғау жолында бүкіл ғұмырын сарп еткен. Батыр ұрпақтары Шығыс Қазақстан және Ақмола облысының Ерейментау ауданында және Қытайда да өмір сүреді.

XVIII ғасырда қазақтың үш жүзінің басын біріктіріп жоңғар басқыншылығына қарсы қолбасшылық еткен батырларымыз аз болмаған: орта жүзде – Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Кіші жүзде – Табын Бөкенбай, Тама Есет, Ұлы жүзде – Шанышқылы Бердіқожа, Шапырашты Наурызбай және т.б. Қазақтың жазылмаған заңы бойынша батырлар мен сардарларды өз руының шыққан тегімен атау дәстүрі қалыптасқан. Бұл батырға халықтың ерекше құрметі әрі жасаған ерлігін бағалаған сый-сияпаты деп білуіміз керек. Екінші жағынан, бұл айбынды естіледі. Сын сағатта елге қорған болған батырлар жігері жасып, қанды қырғыннан қаймығып, есеңгіреп қалған елдің еңсесін көтерген. Қалғып бара жатқан рухтың қайта оянуына себепкер болған.

Алдында тұрған жалпақ жұртты рухтандырып, қарсыласын жұмылдыра білген. Жеке басынан гөрі ел намысын, ұлт намысын байтақ жер мүддесін жоғары қоя білген. Сол жолда басын бәйгеге тіккен мұндай батырлардың соңына халық бұқара да зор сеніммен ерген. Олар жүзге де, руға да бөлінбестен бір тудың астына сын сағаттарда біріге білген. Бердіқожа батыр Ұлы жүздің үйсін тайпасынан, шанышқылы руынан шыққан. Ол дүниеге келген Қаратау етегіндегі Талас пен Арыс өзендерінің бойы ежелден бері мал өсіруге қолайлы шұрайлы мекен болатын.
***
Батыр шыққан рудың өкілдері негізінен Ташкент қаласының маңында өмір сүрген. Бердіқожа батыр шамамен 1708 жылы Ташкент облысы Шыршық өзенінің бойында Жұдырық елді мекенінде аңшы Арық мергеннің отбасында дүниеге келген. Әкесі Арық өз заманның ауызы дуалы шешен әрі сұрмерген тұлға ретінде болып, дүйім жұртты жаудан да, жұттан да қорғап отырған деседі. Бердіқожа дұшпанына шабар кезде Шанышқылының ұраны «Айырылмас», атасының ұраны «Бақтияр», ал қол бастар кезде «Алаш» деп атойлап аттанатын болған.

Батыр сүйегін егжей-тегжейлі зерттеп, ғылыми қорытынды жасаған, әлемге әйгілі антрополог М. Герасимовтың шәкірті, ресейлік ғалым Т.Балуеваның пікірінше, «оның бойы шамамен 177 сантиметрді құрайды, өзімен құралыптас замандастарынан денелі болған», кең иықты, жаурынды, денесінде артық еті жоқ, бұлшық еттері шиыршық атқан. Оң қолы өте мықты болған, яғни үнемі жорық үстінде қылыш пен найза ұстаған. Жамбасы мен бел сүйектерінің ірілігі атқа мығым отырып, күшті шабатынын, анау-мынау соққыға шыдас беретіндігін айғақтайды. Мойны жуан, әрі ұзын, маңдайы кең, бас сүйегі тастай қатты болыпты. Көзі өткір, шашы қалың болса керек. Ол жастайынан садақ пен суық қаруларды мейлінше меңгерген. Қазақ-жоңғар шайқасына ерте кезден қатысқандықтан болуы керек, бала кезінде оны «бала батыр» атаған.

Біршама уақыттар бойы батыр ауылы Алакөл мен Тарбағатай бойындағы Қабанбай батыр мен Қазыбек бидің ауылымен қоңсылас жатқандықтан олардың арасында ағалық әрі достық қарым-қатынас орнаған. Ауызша тараған бір деректерде, кезекті шайқастардың бірінде астындағы атынан айырылып қалған Қаракерей Қабанбайға үзеңгілес досы Бердіқожа батыр ақ боз атын сыйға береген. Бердіқожа Қанжығалы қарт Бөгенбайдың жақын серіктесі болған.
***
Батырдың жорыққа белсенді түрде қатысуы. Шанышқылы Бердіқожа бірнеше рет жоңғарлармен шыққан «жекпе-жекте» жеңіске жеткен. Абылай кезіндегі Қазақ мемлекеті оған қазақ жасағының әскери туын енгізіліп, алып жүруге сенім білдірген. Хан кеңесіне Отан алдындағы көрнекті қызметі халық алдында танылған. Бердіқожа батыр жоңғарлар мен Еділ қалмақтарына қарсы болған ірі шайқастарға қатысқан кейбір деректерге қарағанда ол 100-ден аса шайқастарға қатысыпты. Қазақтың ауызша тарихына сүйенсек, ол Ұлытау өңіріндегі Бұланты, Білеуті және Сарысу бойындағы Итішпес, Алакөл маңындағы Аңырақай шайқасында, Іле басындағы Талқы, Ебі, Алакөл, Алтайдағы Ұлансу, Мамырсу, Шар, Шорға т.б. шайқастарында Ұлы жүз жасақтарына басшылық еткен».

Қазақтың шежіре-дариясы Мәшһүр Жүсіптің:
Тауының Арқар деген аты Құлжа,
Жігіттер, атқа түйе тегін олжа
«Хан Абылай аттанды» дегенді естіп,
Келіпті Шанышқылыдан Бердіқожа! – деген қас батыры осы!
Бердіқожа батыр жоңғарларға қарсы Бұланты және Аңырақай шайқасына, ал 1756 жылы Абылай хан әскерінің құрамында Қазақ жеріне басып кірген қытай әскерлеріне қарсы жорыққа аттанады. «Бердықожа батыр» атты дастанда белгісіз автор: «Қандасқан дұшпаны – қытайлықтар мен қара қалмақтар» (жоңғарлар – авт.) деп жазады. 1771 жылы Көктемде Сарыарқа даласы арқылы өтіп, жоңғарлардың босап қалған кең байтақ жерін иеленбек болған Еділ қалмақтарына қарсы «Шаңды жорық» шайқаста қол бастаған Бердіқожа батырдың қолы қалмақтардың 40 мың әскерін ойсырата жеңеді.
***
Мәмілегер және біртұтас қазақ жерін қорғаушы – Шанышқылы Бердіқожа батыр. Қазақ хандығының мүддесін қорғау жолында батыр Қытай, Ресей және Қырғыз елдерімен мәмілегерлік келіссөздер жасаған.
Батырдың қырғыздармен текетіресі. Шанышқылы руының ержүрек ұлдары қазақтың оңтүстік және оңтүстік-шығыс аумақтарын қырғыздардан қорғап келді. Қазақ халқы олармен бауырлас туысқандық қарым-қатынас орнатып келсе де, әр түрлі шабуылдар жасалып, малдар айдалып, жер үшін тартыстар болып отыратын. XVIII ғасырдың 50 жылдарының соңында жоңғарлардан азат болған Талас өзені алабынан Шымкентке дейінгі жерге қырғыздар да үміттенді. Жетісулық қазақтардың малдарын қырғыз жасақтарының айдап әкетуі жиілеп кетті, қазақтардың сауда керуеніне шабуылдаған кездері де болған екен.

Осы кезде Абылай қырғыздың жеріне дейін барып, бұл жағдайдың алдын алуға байланысты әскери жорықтарын жасауды бастады. Дегенмен, ағайынды халықпен жауласуға Абылай хан қарсы болатын. Абылай хан Жетісудың шұрайлы жерін сақтап қалғысы келген Бердіқожа батырға көрші қырғыздарға шабуыл жасамау туралы ұсыныс тастаған еді. Бұл халық туралы кең таралған «Алымбек шежіресінде»: «Абылай хан Бердіқожаға «тоқта» деді, үйсіндердің бас биі Төле би де «тоқта» деді. Бірақ үйсіндерге қолбасшылық етіп отырған Шанышқылы Бердіқожа батыр қырғыздарға шабуыл жасауын тоқтатпады». Капитан И. Андреевтың мәліметіне қарағанда 1785 жылы қазан айында Абылай хан дүние салғаннан кейін дегбірі қашқан жауынгер қырғыздарға қарсы ірі рулар мен жергілікті халықтан құралған 700 жауынгерге бас болып, Бердіқожа жорыққа аттанады.
***
Бұл жорыққа түрткі болған жағдай қазақтардың 2500 мініс атын қырғыздардың айдап әкетуі және қазақ батырларын өлтіруі түрткі болған еді. Қоныстарына жақындай бергенде қырғыздар 1500 қытай әскерін кездестіреді. Бірлесе әрекеттерін үйлестіріп алған екі отрядтың бірі – қазақ отряды Аягөз өзені арқылы, қытайлар – Іле өзені арқылы шабуылдап, Алатау қырғыздарына айтарлықтай соққы жасады. «Таулықтар» шабуылдарын тоқтатпады, малдарын айдап әкетіп, қазақ билеушілері мен батырларының көзін жойған. Олардың қолынан әйгілі Көкжал Барақ хан, шапырашты Жәпек батыр, сонымен қатар белгілі Айтақ, Арзы, Құржы батырлар қаза болған. Халықтың сүйікті ұлының өлімі. 1786 жылы қаңтар айындағы қырғыздарға қарсы кезекті жорығы кезінде, сол уақытта 80 жасқа толған Бердіқожа батыр айуандықпен өлтіріледі.

Батырдың өлімі туралы Ертіс шекаралық шебінде тұрып жатқан капитан И. Андреев сол жылдың 13 ақпанында Ханқожа сұлтанда қызмет ететін татар аудармашы Килинея Мамлинге жазған жазбасында былай дейді: «Бердіқожа батыр аз ғана қолмен қырғызға қарсы шайқасқа аттанады. Іле өзеніне келіп, қырғыздарға таяу аялдайды. Қазақ қолы артта қалған жасақты күтіп, аттарын отқа жібереді. Осы кезде шамамен аттанысқа шыққан қырғыздың жасағы 80 адам екен, қос тігіп бейқам жатқан қазақтың үстінен түседі. Олар Бердіқожаны ұстап, басын шауып, аяқ-қолын кесіп, қарнын жарып, осы бөлшектенген мүшелерін ішіне тығып, кең далаға тастап кетіпті». Батырдың өлімі жайында зерттеуші ғалым А. Левшин өзінің «Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ далаларының сипаттамасы» атты еңбегінде былай деп жазады:
***
«Қырғыздар 1786 жылы Бердіқожаның ұйқыдағы ауылына тиісіп, өзінің қол-аяғын байлап елдеріне алып кеткен. Жол-жөнекей Бердіқожа өзін өңгеріп бара жатқан адамды мерт еткен. Бұл қылығы үшін оның басын, аяқ-қолын кесіп, қарынын жарып, әлгінің бәрін сонда тыққан». Батырдың сүйегін зертханада зерттеп, оған антропологиялық реконструкциялау жүргізген мәскеулік ғалымдардың пікірінше, Бердіқожа ауыр жарақат салдарынан қайтыс болған. Зиратта жатқан сүйектің басы, екі қолы, аяғы денесінен бөлінгені анық байқалады. Сүйек өткір қылышпен шабылған. Иығы мен басында ауыр соққының ізі сақталған. Сондықтан, антрополог ғалым «батырды азаптап, қинап барып өлтірген», – деген тұжырым жасайды. Қазақтардың кек алуы.

Қазақтарға бұл өлім орны толмас қайғы-қасірет әкеліп, жаудан кек алуға аттанды. Батырдың кегін алу үшін інісі Секлоян (И. Андреев, А. Левшинде – Аққаяқ) және – үлкені Лепес, енді бірі Шоқ атты төрт ұлымен жорыққа аттанады. Қарымтасына олар қырғыз батыры Есенгелдінің ұлын тұтқынға алыпты. Бердіқожаның әйелдері тұтқынға түскен Есенгелдінің ұлын пышақтап өлтіреді. Байланған қазақ батырды өлтірген екі қырғыз батырын Бердіқожаның үшінші ұлы өлтіреді: бірінші қаныпезерді Қаратал – Қоянды жерінде, екіншісін Бұқара қаласының аумағында өлтіреді. Ауызша тараған мәліметтерге қарағанда, өлер алдында батыр осы аймақтар батырдың үшінші ұлы өздерін өлтіретінін болжап, қанішерлерге өз сөзін жеткізген екен. Қырғыздар кейінірек Бердіқожаны өлтіргендері үшін бірнеше ондаған бас жылқы құн төлеген.
***
Осыдан бастап Кенесары ханның қырғыздарға жасаған жорығына дейін шабуылдар тоқтатылады. Қазақтың әйгілі батырының кегін алмаққа Ханқожа сұлтан, Орта жүздің болашақ ханы Бөкей Тоқмақ-найман болысының қазақ отрядтарын жинап жорыққа аттанады. Сол уақытта наймандар өздерінің сұлтандарынан бұл жорықтың ұйымдастырылуын талап етіп, керісінше болған жағдайда «Ташкент түбіне» көшеміз деген. Бірақ, мыңдаған қазақ жауынгерлері қырғыздарға тап берудің ретін таба алмай, қайтадан кері қайтады. Бұл жағдайлардан кейін, шанышқылы руы Шыңғыстау аймағын тастап, өздерінің ежелгі қонысы Оңтүстік Қазақстанға көшеді, біраз бөлігі Есіл өңіріне, үшінші тобы Қазақ хандығының басқа аймақтарына орналасты.

Атақты батырға құрмет. Басқа аймаққа көшпес бұрын шанышқылы руы және жергілікті қазақтар батырға арнап ас беріп, бұл аймақтағы басқа қорымдарға ұқсамайтын ерекше етіп мазар тұрғызады. 2015 жылы батырдың ұрпағы саналатын профессор Бақтыбай Қасымбековтың жеткшілігімен мазар қайта қалпына келтіріледі. Батыр Дағандалы өзенінің бастауында, қазіргі Қарағанды мен Шығыс Қазақстан облыстарының шегіндегі жерде жерленді. Дәлірек айтқанда, оның мазары Қарқаралыдан 250 шақырым қашықтықтағы Темірші ауылынан 45 шақырым жерде, Көкшетау мен Дуана таулары аралығындағы Дағандалы өзенінің бойындағы биік жерде орналасқан. Батыр жерленген жердің ерекшелігі – бұл жай ғана жер емес. Тарихи мекен! «Тауарих хамсада» жазылғанындай, Абылай хан жоңғарлар мен шүршіттерге қарсы қол жинап, соғысқа аттанарда дәл осы өзеннің бойына ордасын тігеді.
***
Көз ұшында мұнартып тұрған Көкшетаудың етегінде Құнанбай қажы әкесі Өскенбайға үш жүзге сауын айтып, ұлан-асыр ас берген Батыр мазары. «Қозы-Көрпеш – Баян сұлу» жырындағы Жорға тауының аралығындағы Ащы мен Көкше суларының құйылысы Дағандалы өзенінің бастауы, оң жағасында тұр. Ежелгі дала дәстүрі бойынша, батыр мазары Жетісу алқабы мен Сырдария маңын қазақ даласының солтүстігі мен солтүстік-шығысына жалғап жатқан, Батыс Сібірге апаратын ежелгі керуен жолының бойына салынған. Әрбір жолаушы Құран аяттарынан сүре оқуға мүмкіндігі болған. Белгілі қазақ фольклоршысы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы деректерінде «Жетісуға өтіп бара жатқан халық «Жолда Қозы-Көрпеш – Баян сұлу мен Шанышқылы Бердіқожа батыр мазарын көрдік» деп айтатын болған», – деп естелік қалдырады.images-3

Батыр рухына тағзым. ХІХ ғасырдың екінші жартысында батыр жатқан жер Ресей империясы бас штабының офицерлерінің құрастыруымен, Семей облысының картасында «М. Бердгажа» деп белгіленген. Жүз жыл өткеннен кейін, батыр мазары кеңес картасында орын алған. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, мазар ХХ ғасырдың 60-жылдарына дейін бүтін күйінде сақталған. Кесене өңделмеген кірпіштен формасы шаршы тәріздес келетін, әрбір қабырғасы 7 метр биік, қабырғасының қалыңдығы жарты метрді құраған. Қазақ жерінің бір қарыстай жерін жауға бермей сақтап қалуға орасан зор үлес қосқан батыр мазары дулығаға ұқсайтын. Батыр өмірі туралы Ресей, Қытай мұрағат деректерінен және жергілікті халық пен өлкетанушылардан көптеген мәліметтер алынған.
***
Қырғызстан аумағында батыр туралы деректер фольклорлық шығармаларда шежірелерде кездеседі. Белгілі антрополог ғалым М.М. Герасимовтың зертханасында батырдың бас сүйегін қайта қалпына келтіргеннен кейін, Отанымызға қайтарылып, екінші рет жер қойнауына тапсырылды. Батырдың өмірі мен қызметі туралы жаңа және қазіргі заман тарихының зерттеушілері И. Андреев, А. Левшин, М. Красовский, Ш. Уәлиханов, М. Дулатов, Г. Потанин, М. Тынышпаев, М. Ж. Көпеев, С. Торайғыров, М. Мұқанов, А. Сейдімбек, К. Хафизова, Б. Қасымбеков, К. Боранбаева, А. Махаева, А.У. Тоқтабай және тағы басқалар зерттеу еңбектерін жазған. Батырдың құрметіне халық «Бердіқожа батыр» атты тарихи дастанын құрастырған. Ол М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында сақтаулы тұр. Әрбір қазақ батыры мен сардарына мұншалықты халықтың ыстық ықыласы болып көрмеген.

Дарынды ақын Н. Айтұлы батырдың ерлік істерін паш ететін поэма жазды. Қазақ жазушылары М. Мағауин мен Қ. Жұмаділов тарихи-көркем туындыларында қазақ батырының өшпес ерліктеріне қалам тербеді. Шанышқылы Бердіқожа батырдың қазақ тарихында алатын орны. Қазақ жерінің кең байтақ аумағын жаудан қорғап, халықтың ішкі бірлігін қамтамасыз етіп отырған қазақ батырларының орнын ерекше деп атауға болады. XVIII ғасырда ата-бабаларымыз солтүстігінде – Ресейдің Тары қаласына дейінгі аумақты, оңтүстігінде – Ташкентке дейінгі, батыста –Еділді, шығыста – Обь-Ертіс алабының жерін иеленіп жатқан.

Бұл кең байтақ аумақтың тәуелсіздігі үшін, жер мен елді қорғау жолында қаншама қазақтың батырлары күрес жолында жанын пида еткен. Соның бірі, қазақ жерінің бір сүйемін жаудың иемденуіне жол бермеген Шанышқылы Бердіқожа батырдың орны ерекше. Батырдың өсиеті бойынша Бердіқожа батыр ұрпақтары қазақтың әр түрлі аймақтарында қоныстанып, жау қай тұстан келіп тисе де қазақтың тұтастығын сақтауға қашан да дайын болу қажеттігін ескерткен. Сондықтан да, еліміздің әрбір аумағында батыр ұрпақтары кездеседі. Қытай Халық Республикасында – Тарбағатай өңірінде, Шәуешек, Шиху, Үрімжіде сонымен қатар Шағантоғай, Толы, Шың, Дүрбілжін, Мұңғыл күре Боратола ауданында, сонымен қатар Іле Қазақ автономиялық облысында кездеседі.
Зиябек Кабульдинов

Related Articles

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • ӨЛКЕ ТАРИХЫ

    Минго жылнамасының 37- жылы 1-қаңтарда жарық көрген. (біздің жылнама бойынша, 1-қаңтар, 1948.ж) Кітап авторы: Полат Қадіри Кітапты шығарушы баспа: “Алтай” баспа үйі Полат Қадіри (Болат Қадір) 1919-жылы Шыңжаң өлкесі Құтыби ауданында дүниеге келген. 1949-жылы Үндістанға, 1957-жылы Түркияға қоныс аударған. 1940-жылы Шыңжаң институтының (қазіргі Шыңжаң унивеситеті) тіл-әдебиет бөлімін бітірген. 1940-1941-1945 жылдары өлкелік үкіметтің орган газеті “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде жұмыс істеген. 1944-жылдың көктемінде қамауға алынған, 1945-жылы “Хан Тәңірі” журналында, 1946-1949 жылдар арасында “Алтай” баспа үйінде, 1947-1948 жылдары “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде және 1947-1949 жылдары “Алтай” баспа үйі жағынан шығарылған “Ерік” газетінде жұмыс істеген. “Өлке тарихы” кітабы екі бөлімнен тұрады: Бірінші бөлімде, Шыңжаң өлкесінің ерте заманғы тарихы, шаруашылығы, мәдениеті, түркілердің тарихы, наным-сенімі

  • Шынайы тарих қайда?

    ҚАЗАҚ ТАРИХЫ БҰРЫНҒЫ КОММУНИСТІК ИДЕОЛОГИЯ САЛҚЫНЫНАН АРЫЛДЫ МА? “АЛТЫН ОРДАНЫҢ” ҚҰРЫЛҒАНЫНА 750 ЖЫЛ МА? ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТТЕРІ НЕНІ ОҚЫТАДЫ ? ҰЛТТЫҚ КӨЗҚАРАСТАҒЫ ҚАЗАҚ ТАРИХЫ ЖАЗЫЛА МА ? ======================= Үнемі көкейден кетпейтін тарихымызға байланысты басты сұрақтар осы. Осыдан шамалы уақыт бұрын “Алтын Орданың 750 жылдығын” атап өтеміз деген сөз естілген. Соған мен таңғалдым. Жошының үлкені Батый 1239- жылы бүкіл Русь княздіктерін, Киевті, Шығыс Еуропаны жаулап алғаннан кейін 1240-жылы Сарайшықта Алтын Орда мемлекетін құрған. Бұл Орыс тарихында да, басқа елдердің тарихында да жазылған, өшпейтін, өзгермейтін тарих. Яғни, Алтын Орданың құрылғанына 750 жыл емес, 780 жыл. Ал, Жошы ханға келетін болсақ, ол Қазақ тарихының басында тұрған үлы Хан. Олай дейтін себебіміз 1219-1220- жылы Сырдариядан

  • Жапонияға жазылған хат

    Eldes Orda Бұл кісінің аты Мақмұт Мұхиди. Шыңжаң өлкесінің Тұрпан аймағында туған. Ағайынды төрт Мұхиди болыпты. Ағасы Мақсұт Мұхиди жаңашыл зиялы кісі. Тұрпанда жәдиттік бағытта ағартушылықпен айналысқан. Мақмұт бала кезінде ағасы ашқан жәдиттік жүйемен біліп алыпты, кейін сауда байланысымен Үрімжі, Шәуешек, Семей, Ташкен және Мәскеу, Петербур қалаларын аралапты. 20- ғасыр басындағы Алаш қозғалысы мен Түркістандық қозғалыс көп ықпал етсе керек, кейін Тұрпанға келген бетте ұлттық рухани құндылықтардың жандануына барынша еңбек етіпті. Соңыра 1931- жылы Қожанияз көтерілісіне белсенді атсалысып, көтерілістің Тұрпандағы ұлт лидеріне айналды. Дұңған Ма Жунгин армиясы мен Қожанияз арасы бүлінген соң өз әскерін бастап Аты Шаһарға аттанған және Қашқар қаласында құрылған ұлттық респубиликаның бас қоманданы болған. Қожанияз өлкелік үкімет

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: