|  |  | 

Тарих Тұлғалар

Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

Tugirilhan

Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей
мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі.
Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған
жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей
мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар
ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта
ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей
мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда
тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан
болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр
тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте
қуатты әскери саяси күшке айналған Керей ұлысы мемлекеттік сипатқа ие
болып қазіргі Монғолияның астанасы Улан Баторға таяу жердегі
Қарақорымға ордасын тікті. Керей ұлысында белгілі бір шекара болмаса да,
ордасының тігілген орыны, қысқы қыстаулары, жаз шыға мал жаятын
жайылымдары болды. Негізгі кәсібі мал шаруашылығы мен аңшылық,
саятшылық болды. Сонымен қатар қол ұстасы мен ағаштан бұйымдар жасау
щеберлігі де дамыды. Сол заманнан бері қазақ арасында «Керейде ұл туса,
ағашқа күн туады» деген аталы сөз қалды. Билікке келген Тоғрыл ханды
туыстарының арасындағы араздықты пайдаланған туған ағасы Еркеқара
наймандардың берген әскери көмегіне сүйеніп тақтан тайдырды. Бірақ арада
көп өтпей Тоғрыл хан монғол қолбасшысы Шыңғыс ханның әкесі Есугейдің
көмегімен хандық билікті қайтадан қолына алды. Одан көп ұзамай әкесінің
інісі Гүр хан екі арадағы тайпалық жанжалға араласып Қарауыл Қыпшақ
деген жерде Тоғрыл ханды шауып билікті тартып алды. Бұл жолы қашып
құтылған оған тағы да монғол ханы Есугей көмекке келіп қол ұшын берді.
Тоғрыл ханның иелігіндегі Керей тайпасы күшейген кезде моңғолдың
Бөржігін руының басшысы Есугей батыр өліп, елі үлкен күйзеліске
ұшырады. Оның артында жетім қалған ұлдары өз туыстарынан қатты қысым
көріп, сатқындықтың дәмін татты. Есугейдің үлкен ұлы Темучин осы кезде
әкесінің андасы (досы) болған Тоғрыл ханды іздеп тапты. Тұғырыл хан бұл
кезде кеңбайтақ ұлы даланың тең жарымын уысында ұстап отырған керей
жұртының ұлы әміршісі болатын. Ол Тоғрыл ханға әкесінің орынына өкіл әке
болуды сұрап, сыйға бұлғын ішікті берді. Тоғрыл хан келісімін беріп, осыдан
кейін Шыңғысханның даланың дара билеушілері арасындағы тартыста саяси
сахнаға көтерілуіне мұрындық болды. Әкесінің орнына әке болуға серт
берген Тұғырыл хан өзінің басывна күн туғанда көмегін аямаған Есугей
досының баласы Темучинге:
Мынау бұлғын ішіктің,
Қолқасына жарармын.
Бытыраған еліңнің,

Басын қоса алармвн.
Қара бұлғын ішіктің,
Қарымжысын қайтарам.
Тозып жүрген еліңді
Тұтастырам қайтадан – деп адал досының аруағының алдында даланың
көкжалына сай келетіндей лайықты ант берді.
- Саспа балам, әкең жақсы адам еді, аруағы риза болсын, мына менің
ұлым Сенгүн ішімнен шыққан ұлым болса, сен сыртымнан шыққан ұлым
емессің бе. Қайда ол Меркіттер? Сақалдарынан сүйреп сабаларына түсірейін
– деп бүкіл керей ұлысындағы қару ұстауға жарайтын сарбаздарын атқа
қондырып Темучиннің әкесі Есугейдің қара шаңырағын қайтадан қалпына
келтірген екен.
Бұл кезде Шыңғысханның қоңырат тайпасынан шыққан қалыңдығы
Бөртені меркіттер ұрлап әкеткен еді. Есугейдей досының ұлын жауының
табасына тастауды хощ көрмеген Тоғрыл хан 1179 жылы салжуид
тайпасының көсемі Жамұқамен бірігіп меркіттерге орасан зор соққы берді.
Осы жойқын шабуылдың нәтижесінде жеңіске жетіп Шыңғысханға
қалыңдығы Бөртені қайтарып берді және шашылып кеткен елін қолына жиып
берді. Бұл оқиға Тоғырыл хан мен Темучиннің арасындағы достықты одан
әрі нығайта түсті. Темучин 1189 жылы шашырап кеткен елінің басын қосып
Бөржігін әулетінің ханы болып сайланғанда Тоғрыл хан оны
қолдаушылардың бірі болып, ақ тілегін айтып, ақ батасын берді. Осы
уақыттан бастап Тоғрыл ханның қолдауына ие болып, оның қалың жұртына
арқа сүйеген Шыңғысханның тасы өрге қарай домалай берді. Бұд мәселе
төңірегінде моңғол, қытай және араб тарихшылары өздерінің жазба
деректерінде шынайы бағасын бергені анық айтылған.
Аталмыш оқиға жөнінде монғолдың «Алтын шежіресі» мен «Құпия
шежіресінде» толық баяндалады. Араб тарихшысы Рашид-ад-диннің тарихи
шығармаларында да осы жөнінде деректер мен мағлұматтар бар. Оқиға 1180
жылы болған. Бұдан бөлек Рашид–ад-диннің айтуынша: ежелгі заманнан
бастап керей хандығы халқының көптігімен, әскерінің қуатымен және
хандарының атақ даңқымен мәшһүр болды делінген. Моңғол империясының
тарихын зерттеушілер: Шыңғыс қағанның алғаш адам болып, ат жалын
тартып мініп, күйзелген елін бүтіндеп, күйреген жұртын жинағанда дем
беріп, демеу болған да осы Тұғырыл хан дейді.
Тұғырыл хан 1130 жылы туған. Шыңғыс ханннан 32 жас үлкен.
Есугейдің серт байласқан досы. Есугейдің атасы Амбағайды, Тұғырылдың
атасы Марқұзды татарлар мен жүржендер ұстап алып Алтын елі патшасының
қолына тапсырған. Алтын патшасы оларды ағаш есекке шегелеп өлтірген.
Оның сыртында Тұғырылдың әкесі Құршақыз Бұйрық пен Есугейдің атасы
Қабыл айнымас дос болған адамдар.
1198 жылы Тоғрыл хан Темучинмен бірігіп шүршіттерге аттанды да,
сайын даланы мекендеген іргелі тайпа татарларға күйрете соққы беріп
жеңіске жетті. Осы көрсеткен еңбегін ескеріп шүршіт билнушісі оған Ван
хан, яғни «Ұлыс билеушісі» деген атақ берді. Осы кезден бастап оның

даңқты есімі батыс Еуропаға дейін жайыла бастады. Тоғрыл хан мен
Темучин 1201 жылы салжуид көсемі Жамұқа бастаған Алақай Бұлақ одағына
соққы берді. 1203 жылы тағы да Темучинмен одақтасып найман ханы
Бұйрықты тізе бүктірді. Тоғрыл ханның Нилқа Сәнкүм және Ұйқы атты екі
ұлы болған. Сәнкүм Темучинді өзінен кем санаған. Оның соңы бітіспес
жаулыққа ұласты да, Темучинді өлтіруге әрекет жасады. Салжуид көсемі
Жамұқаның ортаға түсіп арандатуымен бұл оқиға мүлдем шиеленісіп кетті.
Осыдан кейін Темучин алапат соғысқа мықтап дайындалды да 1203 жылы
ақтық шайқасқа шықты. Осы шайқаста керейлер ойсырай жеңіліп тарих
сахнасындағы айшықты орынынан айрыла бастады. Керейлердің жеңілген
қолын Темучин өзіне қосып алды. Жеңілістің ащы жәмін татып, Темучиннан
қашқан Тоғырыл хан баласы Сәмкүнмен бірге найман жеріне қашып бара
жатқан жолда шекара күзетшілерінің қолына түсіп қаза тапты. Оның басын
кесіп найманның Даян ханына әкелді. Оның Тоғрыл хан екендігін таныған
Даян хан мынадай жоқтау айтқан екен:
Уа, Тоғрыл хан, Тоғрыл хан,
Айбатты алып хан едің.
Даңқың кеткен әлемге,
Атағы зор жан едің.
Құтлық әже өсірген,
Бұйрықтан туған дана едің.
Дүйім найман жұрты аза тұтып жылап жатса әлгі бас ыржыңдап күліп
тұғырынан ыршып түсіпті. Даян хан мұны жамандыққа жорыпты. Ақыры ол
шындыққа айналып найман хандығы да Темучиннен жеңіліп тарихи аренадан
жоғалып керей мемлекетінің жолын құшты. Тұғырыл ханның Сәнкүннен
басқа сібірдегі қазақтар Үкі хан атаған Ұйқы, ал, қытай дерегінде Ойху деген
баласынан Тайбұға, Тайшық есімді балалары болған. Осы Тайбұға Шыңғыс
ханның алдына келіп бас иеді. Бір кезде Тұғырыл ханның өзіне жасаған
жақсылығының қарымтасы ретінде Шыңғыс хан оған бүтіндей Сібір жеріне
иелік етіп, жеке хандығын құруға рұқсатын береді. Осыдан кейін сібірде
негізгі халқы керей руларынан құрылған Тайбұға жұрты немесе Сібір жұрты
(орысша Сибирь юрт) ұзақ жылдар бойы өз алдына жеке хандық құрды. Сол
замандағы Керейдің атақты тарихи ұлғасы Көкеш бақсының Шыңғыс ханға
арнаған толғауындағы:
Тәңірден суат алдың,
Тұғырылдан қуат алды.
Найманнан хатшы алдың,
Керейден бақсы алдың.
Қоңыраттан ақыл алдың,
Жалайырдан батыр алдың,
Меркіттен қатын алдың – деген сөзінің түпкі астарында сол замандағы
әлі сыры ашылмаған тарихтың алтын парақтары күні бүгінге дейін барлық
құпиясын ішіне бүгіп жатыр. Көне тарихтың қойнауына үңілетін болсақ
Тұғырыл ханның немересі Тайбұға әулеттері де ұлан ғайыр Сібір өлкесіне
билігін жүргізді. Шыңғыс ханнан ұлдарына мұра болып қалған Алтын орда

мен Ақ орданың арасында өзінің дербес мемлекеттік саясатын жүргізді.
Шыңғыс ұрпақтарының өзара бақталастығы мен жауласуы салдарынан
Алтын орданың да ірге тасы қопарылып, шаңырағы шайқалып құрдымға кете
бастады. Осындай алмағайып заманда Тайбұға әулеттері жаңадан күш ала
бастаған Мәскеу кінәздігімен елшілік байланыс орнатып, екеу ара ымыраға
келе бастады. Олар ұсынған салықты да төлеуден бас тартпады. Бірақ та
олардың да болашағы бұлыңғыр еді.
1563 жылы Шыңғыс ханның екінші ұлы Шағатайдан тарайтын Шайбан
тұқымы Көшім Мұртазаұлы қазақ даласынан келген қалың қолмен Қасым
ұлдары Жәдігер мен Бекболатты тақтан тайдырып Сібірге ширек ғасырдай
билігін жүргізді. Шыңғыс әулетімен және Тоғырыл ханның ұрпағы Тайбұға
әулеттерімен арада болған талас пен тартыстың салдарынан Сібір хандығы да
күйреп, біржола тарих сахнасынан жоғалды. Бір заманда өздеріне бас иіп,
етіктерінің табанын жалаған Мәскеу кінәздарының қанды шеңгеліне түсті.
Сібірді мекендеген қазақ рулары Еңсегей бойлы ер Есімнің тұсында қазақ
хандығының құрамна кірді. Көшім ханның ұлдары Әли, Есім, Қанай
сұлтандар, немерелері Әбілкерей, Дәулеткерейлер іргесі шайқалған
хандықты қайтадан қалпына келтіру үшін орыс отаршыларымен қаншама
текетірес қарсылық көрсетсе де Тайбұға жұрты атанған Сібір хандығының
түтітінін түзулеп шығара алмады. Өз заманында үш түмен қолды жинап, кез
келген сыртқы жауға тойтарыс бере алатын хандықтың жұқанасы да
қалмады. Сол кездегі орыс деректерінде, Ремезов, Стоганов, Есипов
жылнамаларында Сібір хандығында жүз елу мыңдай адам болған екен.
Тайбұға әулеттері билік құрған кезеңде Еділ мен Жайық өзендерінің
аңғарында құрылған Түмен хандығы да жойылды. Бүгінде бұл жерлер Ресей
Федерациясының құрамындағы Астрахань, Орынбор, Челябі, Түмен, Қорған,
Омбы, Новосибирск (Құлынды даласы) облыстарының аумағы және Алтай
өлкесінің солтүстік бөлігі. Тоғрыл ханның немересі Тайбұғадан тараған
ұрпақтар бүгінде өздеріне қан жағынан да, салт-дәстүр жағынан да әлдеқайда
жақын және мемлекеттің негізгі тірегі болған керей руларының арасына
сіңісіп кетті.
Әнел Шалқарбек, Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің
аға оқытушысы.
Пайдаланған әдебиеттер:
1 Мұхтар Мағауиннің «Шыңғыс хан» деректі тарихи хикаясы
2 Мұхтар Мағауини Рашид-ад-дин «Уақиғалар жылнамасы»
3 Шалқарбек Кәрібай, Сібір хандығы немесе Тайбұға әулеттерінің
өркендеуі және күйреуі.

Related Articles

  • Математика

    Математика бір жағынан өте абстракты ғылым. Сондықтан оған құмареместер жеткілікті. Тәжірибеші математикке жүгінген кезде нақты бөлшектер туралы мүмкіндігінше аз сөйлегені абзал. Себебі математик техниканың немесе физиканың бөлшегтерін ескермейді. Математик ондай ұсақ-түйектерге қызықпайды. Оны қызықтыратын тұтынушының мәселесінің логикалық байланыстары, сулбелік ішкі лабиринттер. Математик ішінәла емес, жалпы тұжырым жасауға тырысады. Екінші жағынан математика қалай болғандада өмірдің, табиғаттың қажеттілігінен алыстамайды. Мысалы, Ньютон мен Лейбниц бір айнымалыға тәуелді функцияларға дифференциалдық қисапты ұсынды. Аталған зертеулер дифференциалдық теңдеулердің маңыздылығын көрсетті. Олар практикалық қолдану туралы ойланбады. Кейін Ай мен алманың қозғалысы бірдей дифференциалдық теңдеумен сипатталатыны белгілі болды. Теңдеуге алманың массасын қойсаң алманың траекториясы шығады. Теңдеуге айдың массасын қойсаң айдың траекториясы шығады. Осылайша айдың тұтылуы есептеледі. Көптеген салалар үшін

  • “үш уалаят” және “жеті уалаят” атынан сайланған делегаттар

    Бұл сүгірет 1946-жылдың қараша айында Нань Кин қаласында түсірілген. Сол жылы қытай астанасы Нань Кинде гоминьдан үкіметінің мүкілмемлекеттік құрылтай жиналысы өтті. Жиналысқа шыңжаң өлкелік коалиция үкіметтен 18 делегат қатысты (ұйғыр, қазақ, қырғыз, моңғол, шибо, дағур, дұңған және қытай). Сүгіретте, қытай президенті Жан Кәйшек (ортада әскери киім) және шыңжаң өлкелік коалиция үкіметткен келген екі қазақ, бір қырғыз бар. Олар: Әнуар Салжанұлы, Қадуан Мамырбекқызы және қырғыз Маданбек.  Әнуар Салжанұлы- “үш уалаят” жақтан сайланған делегат. Қадуан Мамырбекқызы- “жеті уалаят” жақ сайлаған делегат. Маданбек- “жеті уалаят” жақ сайлаған делегат. Шыңжаң өлкелік коалиция үкімет екі жік делегаттан құралды. Олар, “үш уалаят” және “жеті уалаят” мүшелері. Бұндағы “үш уалаят” дегені 1944-жылы Құлжада құрылып 1946-жылы гоминьдан үкіметіне

  • ОБА…

    Альбер Камю (1913-1960) «Оба»-ны жазды, Орандық ойгер Albert Camus. Өлерінен үш жыл бұрын яки 1957 жылы Нобельге жеткен талант.Фашизмнің саяси індет секілді дертіне қарсы күшті түрен көтерген еңсегей дүлей күш иесі. Ол – «Оба»-мен ең күрделі жол, шүңет иірімге сүңгіді.«Оба»-дағы ең сұрапыл кейіпкер Барнер Рейэнің бейнесі. Көше бойында өлген егеуқұйрықтардың жемтігінен сескену, адам тағдырын ойран ететін кездейсоқтықты сезінген дәрігердің арпалысы. Рейэ өзінің үй қызметшісінің өлімінен кейін алдағы қатерлі жұқпалы дерт жайлы әлеуметке жалбарынып айтпақ болған. Оны көпке танытқан осы абсурды. Бүгінгі тәжтажалдың лаңы секілді түгел парықсыз, райсыздыққа өте ұқсас… Кәрентин, ем мен домның тапшылығы,адамдардың мінез-құлқындағы енжарлық әсіредәуірік парықсыздық. Қоғамдағы құлдық сана, ынжықтық,, құрғақ күйзеліс,титықтау, шаршау, ақырғы шарасыздықтар! Жау жағадан алғанда,

  •  БАҺАДҮР БОТАҚАРА (Дастан)

     Талапбек АЗАНБАЙ                                                                                     Ақын Талапбек АЗАНБАЙ  1965 жылы Қытай Халық Республикасы , Шыңжаң Ұйғыр автономиялық районы, Алтай аймағы, Алақақ өңірінде дүниеге келген . 2004 жылы ата жұртына көшіп келіп, қазірғы кезде Алматы облысының Ескелдіауданында тұрады. Бегілі ақын Талапбек Өнерхан ұлы АЗАНБАЙ 1990 жылдан бастап әдеьиетке араласып, «Алтын тау салтанаты», «Қыран меруеті» атты жыр жыйнақтарда ШҰАР көлеміндегі түрлі басылым Газет -  Жорналдарында 200 –ден аса өлең,толғау, баллада және поэмалары жарық көріп,

  • Тоғыз оғыз-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт

    Бөрілі байрақ астында — Бөгеліп көрген жан емен! Бөрідей жортып кеткенде, Бөлініп қалған жан емен!   -Сұйінбай Аронұлы   Ителі шежіресінің Сәбит дамолладан қалған нұсқасында : Орманбет ханның  Торғауыт, Дөрбіт, Тибет, Таңғыт, Қалқа, Ахмет, Онсан деген ұлдары болды. Ахмет алапес болып ауырып елден шеттетіледі де, Ахметті иен жерге өлтіруге апара жатқанда құтқарылып, аман қалады. Ахмет арқардың бауырын жеп, қанын ішіп сауығып кеткенсоң арқарды кие тұтып, тұңғыш ұлының атын Арқаршы қояды. Ахмет жасақ құрып, бөрі басты ту көтеріп Орманбет ханға қарсы шабуылға өтеді. Торғауыт, Дөрбіт, Таңғыт, Қалқа, Сарыүйсін, Бекежан, Тәйті, Онсан бөрілі ту астына бірікті. Бөрі басты туына қаратылып тоғыз Ителі атаныпты- деген аңызды келтіреді.. [1] Сәбит дамолла- Алтай бетінде алғаш

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: