|  |  | 

Сұхбаттар Тарих

ҚАРЖАУБАЙ САРТҚОЖАҰЛЫ: ХАЛЫҚТЫҢ ӨЗІ ЖАСАП КЕТКЕН ТАРИХЫН ӨЗІНЕ ҚАЙТАРУЫМЫЗ КЕРЕК

Өткен аптада Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы жарық көргені көпке аян. Тарихи тақырыпты қозғаған мақалаға қатысты белгілі түрколог, филология ғылымдарының докторы Қаржаубай Сартқожаұлымен әңгімелескен едік. Мархабат!

- Қаржаубай аға, әңгімемізді кеше ғана жарық көрген Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласынан бастасақ. Тарихи тұжырымдама турасында қазір қоғамда қызу талқы жүріп жатыр. Қалай ойлайсыз, ел басшысының бұл жолғы бастамасын рухани-мәдени дербестігіміздің алғышарты, күрделі кезеңде халықтың санасын оятып, серпіліс беретін үндеу деп қабылдай аламыз ба?

- Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы жарық көргеннен бергі бір жұманың ішінде қоғамда үлкен сең қозғалғандай болды. Ұлтын ұлықтаған, лайықты бағасы берілген көптеген мақалалар жарияланды. Сол дуалы ауыздардан шыққан дұғалы сөздерді, айтылған ұсыныстарды жүз пайыз қолдаймын. Солармен бір пікірдемін.

Мақала жақсы  насихатталып жатыр. Ерекше айтарым, бұл тарихи тұжырымдама Елбасының бұдан бұрын жариялаған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласының тікелей жалғасы. Осы мақалаларда айтылған әр ой, әр сөз бүкіл халықтың, келешегімізді жалғастырушы бүгінгі ұрпақтың тарихи сана-сезімін қалыптастыруға даңғыл жол ашты. Елбасының әр сөзі ұлы мұхитта жүзіп бара жатқан кемеге бағдар көрсетіп тұрған жағалаудағы маяктай ғылыми-әдістемелік жол көрсетіп тұр.

Тарихи сана сезім дегеніңіз – сонау есте жоқ ежелгі дәуірден бермен қарай ұлтымыздың жасаған тарихи құндылықтарын ұрпақтың жадына сіңіріп, содан алған рухани қорегін ел мүддесіне арнайтын ұлы күш, баламасы жоқ қуатты энергия.

Біз мыңжылдықтарға жалғасқан бай тарихы бар халықпыз. Тарихты жасап қана қоймай, жер шарының тең жартысына қожалық еткен халықпыз. Ежелгі Ғұн, Көк Түрік, Жошы-Қыпшақимпериясы соның айғағы. Жаһандық деңгейде мәдениет жасап, сол мәдениетімізбен әлемге әсер еткен халықпыз. Бұған дәлел: жартылай көшпелі, жартылай отырықшы мәдениет қалыптастыру; мал шаруашылығын игерудің әлемдік модулін жасау; қорғану қарулары, далалық соғыс тактикасы мен стратегиясын қалыптастыру; Жылқыны қолға үйретіп, әлем халқын атқа қондыру, әлемнің көркем сурет (живопись) өнеріне аң өрнегін (звериный стиль) енгізу; түркі этносының өз өкілі байырғы түрік бітігті әлем ой-санасының алтын қорына енгізу деген сияқты мыңдаған жаңалықтарды әлем өркениетіне қосқан халықпыз.

Біз мемлекеттілікті қайта жаңғыртып, жаңа тұрпаттағы мемлекет құрдық. Бейнелеп айтсақ, жаңа тұрпатты Ордамызды тұрғыздық. Енді елді рухпен һәм мемлекетшілдік түсінік қаруландыру қажет болып тұр. Ол дегеніңіз – бейнелеп жеткізсек, Ордаға кіріп барғанда жаныңызға, сезіміңізге ерекше күш беретін аура қалыптастыру деген сөз. Сіздің сұрап отырған рухани-мәдени дербестік деген – осы болмақ.

- Тарихымызға қатысты мәселелерге келгенде нақты бағасы берілмеген, шындыққа қайшы келер жәйттар көп. Кешегі ғылым қазақ халқының тұтас тарихын, мәдениетін, тұрмыс-ғұрпын еуроцентристік көзқарас һәм тоталитарлық режимнің шырмауынан шықпаған советтік таным шеңберінде зерттеген секілді. Ол тиісінше, халық санасында өз тарихы мен рухани дүниесіне үрке қараушылық, менсінбеушілік сияқты жаман әдеттерді қалыптастырғаны рас. Ендеше, Елбасы мақаласы еліміздің тәуелсіз, ғылыми негізі бар объективті тарихының жазылуына негіз бола ала ма? 

- Біз Кеңестік 70 жылда өз тарихымыздан айырылып қалған едік. Тарихи сана-сезіміміз соққы алып, қайдағы бір ежелгі іспетті измдердің дұғасына байланып, есімізден айырылдық. Кеңестік кезеңде еуроөктемдік, ресейлік өктемдік идеологияның жетегінде кеттік. Енді осы идеологиядан жанымызды, ой арманымызды, ойлау қабілетімізді тазалау сіздер мен біздердің алдымызға қойылып отырған міндет. Елбасы осы өктемдіктерден құтылатын жолды көрсетіп берді. Бұл ғалымдар мен тарихшыларға үлкен жауапкершілік жүйтейді. Осылайша, измдерден тазаланып халықтың өзі жасап кеткен тарихын өзіне қайтаруымыз керек. Сондай жағдайда біздің халық өз тарихына менсінбей қарау, үрке қарау көзқарасынан айырылады.

- Шыңғыс хан тақырыбы да әлі күнге дейін даулы күйінде қалып отыр. Мұның бәрі қазақ тарихына қатысты түйінді мәселелердің толық тарқамағанын айғақтайтындай. Өзіңіз бір сұхбатыңызда Шыңғыс ханның көк түріктердің ел басқару жүйесін толықтай ұстанғанын айтыпсыз…    

- Шыңғыс хан және оның ұрпақтары тақырыбы қазақ оқырмандар ортасында дұрыс ашылмай жатыр. Асылында, З.Қинаятұлы еңбектерінде бұл мәселеге жақсы жауап берілген еді. Меніңше, оқырман қауым осы ғалымның еңбегіне үңіле алмай келе жатқан сияқты. Елбасымыз да бұған толық жауабын берген. Шыңғыс хан Орталық Азияда өмір сүріп келген қазақ, моңғол, татар, маньжу, тибет, қытай, орыстардың, Шығыс еуропа, Кавказ, Жерорта теңізі, Қараөзен маңындағы парсылар, арабтардың, грузин, армияндардың, украиндардың да ханы. Барлығы да кезінде Шыңғыс хан және оның ұрпақтарының қол астында болды. Ал, Жошы қаған қазақ жерін үлеске алып, билік құрды. Ол моңғол халқы үшін күрескен жоқ. Қазақ жеріне келіп қазақ болып кетті. Шыңғыс хан Жошыға осы ұлы даланы беріп тұрып «Жошы-Қыпшақ ұлысы» деп атады. «Жошы-Қыпшақ ұлысы» дегеніңіз – бүгінгі қазақтар. Франция саудагері Марко Полоға жол көрсетіп, ақыл кеңес берген бір кездесуінде «Қырым түбегінен Бейжіңге дейінгі аралықта жүріп өткен кезде жаныңда қайткен күнде бір қыпшақ аудармашың болсын. Қыпшақ тілі Орталық Азияның қатынас тілі» деген екен. Яғни, сол дәуірде қыпшақ тілі бүгінгі ағылшын тілінің рөлінде болды деп түсінуге болады.

Шыңғыс хан өзі үш татардың ұрпағы. Арғы тегі түркі-хият. Тілі б.з. IX-X ғасырдан бастап көршілес маньжу, түнгүс, қытайланған қидан тілдерінің әсерімен түркілік тегінен алыстап қалыптаса бастаған. Шыңғыс дәуірінде біраз алыстаған. Кейін буддизм дінін қабылдаған соң онан әрмен алыстап бүгінгі моңғол тілі қалыптасқан.

Шыңғыс империясы алғаш орнаған кезде Чиңғай Чинсан деген керей тайпасы адамы оның іс-басқарушысы болып жұмыс жасаған. Көк түріктің үшінші қағанаты – Біріккен түрік (ұйғыр) қағанаты құлағаннан кейін, X-XІ ғасырларда Керей, Найман тайпалық одақтары жеке-жеке хандық құрған. Олар Көк түрік дәуірінің мәдени-рухани құндылықтарын, ел басқару жүйесін ұмыт қалдырмай, жалғастырып пайдаланып келген. Шыңғыс қағанның іс басқарушысы Чинғай-Чинсан Көк Түріктердің сол дәуірін Моңғол империясы құрылған кезде сол қалпымен қолданған. М: Төр(билік), ел, хан, қаған, бітіг (жазу), бітігші (хатшы), тұрғақ (күндізгі қарауыл), кешігтін (түнгі қарауыл), тарығ (егін) т.т.с.с.

- Түрколог маман ретінде түркі мәдениеті мен көшпенділер өркениетінің бүгінгі зерттелу жайы туралы аз-кем айта кетсеңіз.

- Бұл өте үлкен тақырып. Түрік мәдениетін мәдениет ретінде жеке алып қарау керек. Шегіне жеткізіп зерттелді деп айта алмаймын. Қайта қарайтын, ары қарай тереңдеп зерттейтін  аспектілері әлі көп. Көшпелілер мәдениетінің отырықшы елдерге әсері өркениет тұрғысынан  зерттелу керек. Бұл тақырып тың дүние.  Бүгінге дейін игерілмей жатыр.

- Мемлекет басшысының мақаласы қазақ тарихын қайта зерделеуге мүмкіндік береді. Алдағы атқарылатын үлкен жұмыстардың бағыт-бағдары қалай болуы керек, нені ескеруі керек?

- Жасайтын жұмыс көп. Елбасының осы мақаласының аясында зерттеп жүрген ғалымдарды кірістіре отырып мемлекетттік бағдарлама жасаса  дұрыс болар еді. Барлық жұмысты Түркі Академиясына итере салуға болмайды. Өз басым Түркі Академиясының жұмысына көңілім толмайды. Кемшіліктер өте көп. Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті, Түркістандағы Қазақ-Түрік универстеті, Алматы педагогикалық университеттері бірігіп отырып жұмыс жасаса жақсы нәтиже шығады деп ойлаймын.

- Әңгімеңізге рахмет!

Ұлт порталы

Related Articles

  • “үш уалаят” және “жеті уалаят” сайланған делегаттар

    Бұл сүгірет 1946-жылдың қараша айында Нань Кин қаласында түсірілген. Сол жылы қытай астанасы Нань Кинде гоминьдан үкіметінің мүкілмемлекеттік құрылтай жиналысы өтті. Жиналысқа шыңжаң өлкелік коалиция үкіметтен 18 делегат қатысты (ұйғыр, қазақ, қырғыз, моңғол, шибо, дағур, дұңған және қытай). Сүгіретте, қытай президенті Жан Кәйшек (ортада әскери киім) және шыңжаң өлкелік коалиция үкіметткен келген екі қазақ, бір қырғыз бар. Олар: Әнуар Салжанұлы, Қадуан Мамырбекқызы және қырғыз Маданбек.  Әнуар Салжанұлы- “үш уалаят” жақтан сайланған делегат. Қадуан Мамырбекқызы- “жеті уалаят” жақ сайлаған делегат. Маданбек- “жеті уалаят” жақ сайлаған делегат. Шыңжаң өлкелік коалиция үкімет екі жік делегаттан құралды. Олар, “үш уалаят” және “жеті уалаят” мүшелері. Бұндағы “үш уалаят” дегені 1944-жылы Құлжада құрылып 1946-жылы гоминьдан үкіметіне

  • ОБА…

    Альбер Камю (1913-1960) «Оба»-ны жазды, Орандық ойгер Albert Camus. Өлерінен үш жыл бұрын яки 1957 жылы Нобельге жеткен талант.Фашизмнің саяси індет секілді дертіне қарсы күшті түрен көтерген еңсегей дүлей күш иесі. Ол – «Оба»-мен ең күрделі жол, шүңет иірімге сүңгіді.«Оба»-дағы ең сұрапыл кейіпкер Барнер Рейэнің бейнесі. Көше бойында өлген егеуқұйрықтардың жемтігінен сескену, адам тағдырын ойран ететін кездейсоқтықты сезінген дәрігердің арпалысы. Рейэ өзінің үй қызметшісінің өлімінен кейін алдағы қатерлі жұқпалы дерт жайлы әлеуметке жалбарынып айтпақ болған. Оны көпке танытқан осы абсурды. Бүгінгі тәжтажалдың лаңы секілді түгел парықсыз, райсыздыққа өте ұқсас… Кәрентин, ем мен домның тапшылығы,адамдардың мінез-құлқындағы енжарлық әсіредәуірік парықсыздық. Қоғамдағы құлдық сана, ынжықтық,, құрғақ күйзеліс,титықтау, шаршау, ақырғы шарасыздықтар! Жау жағадан алғанда,

  •  БАҺАДҮР БОТАҚАРА (Дастан)

     Талапбек АЗАНБАЙ                                                                                     Ақын Талапбек АЗАНБАЙ  1965 жылы Қытай Халық Республикасы , Шыңжаң Ұйғыр автономиялық районы, Алтай аймағы, Алақақ өңірінде дүниеге келген . 2004 жылы ата жұртына көшіп келіп, қазірғы кезде Алматы облысының Ескелдіауданында тұрады. Бегілі ақын Талапбек Өнерхан ұлы АЗАНБАЙ 1990 жылдан бастап әдеьиетке араласып, «Алтын тау салтанаты», «Қыран меруеті» атты жыр жыйнақтарда ШҰАР көлеміндегі түрлі басылым Газет -  Жорналдарында 200 –ден аса өлең,толғау, баллада және поэмалары жарық көріп,

  • Тоғыз оғыз-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт

    Бөрілі байрақ астында — Бөгеліп көрген жан емен! Бөрідей жортып кеткенде, Бөлініп қалған жан емен!   -Сұйінбай Аронұлы   Ителі шежіресінің Сәбит дамолладан қалған нұсқасында : Орманбет ханның  Торғауыт, Дөрбіт, Тибет, Таңғыт, Қалқа, Ахмет, Онсан деген ұлдары болды. Ахмет алапес болып ауырып елден шеттетіледі де, Ахметті иен жерге өлтіруге апара жатқанда құтқарылып, аман қалады. Ахмет арқардың бауырын жеп, қанын ішіп сауығып кеткенсоң арқарды кие тұтып, тұңғыш ұлының атын Арқаршы қояды. Ахмет жасақ құрып, бөрі басты ту көтеріп Орманбет ханға қарсы шабуылға өтеді. Торғауыт, Дөрбіт, Таңғыт, Қалқа, Сарыүйсін, Бекежан, Тәйті, Онсан бөрілі ту астына бірікті. Бөрі басты туына қаратылып тоғыз Ителі атаныпты- деген аңызды келтіреді.. [1] Сәбит дамолла- Алтай бетінде алғаш

  • Шаңыраққа қарамайтындар

      2020 жылдың маусымында, Верный қаласындағы (қазіргі Алматы) казачество көтерілісінің жеңілісіне жүз жыл толады. Көрнекті большевик пен жазушы, Дмитрий Андреевич Фурманов, осы жеңіске елеулі үлес қосты. 1924 жылы, ол осы жан түршіктіретін оқиғаны суреттейтін  «Мятеж» («Көтеріліс») деген тамаша романын жазып бітіреді.  Айтпақшы, «Мятеж» романы 1916 жылғы Амангелді Иманов көтерілісінің хайуандықпен жаншылып қалғаны туралы әлем әдебиетіндегі бірен-сараң шығармаларының бірі.  Оның тұщымды дәйексөзін келтіруге рұқсат етіңіздер: «Царское правительство с молниеносной быстротой помчало сюда карательные отряды, помчало транспорты оружия, которым снабдило кулаков… И пошла резня. Открылась неравная кровавая битва: с одной стороны вооруженные отряды и освирепевшие кулаки, с другой стороны – почти безоружное туземное население, которому отчаяние и круглая безвыходность придали силу, отвагу

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: