|  |  | 

Сұхбаттар Тарих

ҚАРЖАУБАЙ САРТҚОЖАҰЛЫ: ХАЛЫҚТЫҢ ӨЗІ ЖАСАП КЕТКЕН ТАРИХЫН ӨЗІНЕ ҚАЙТАРУЫМЫЗ КЕРЕК

Өткен аптада Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы жарық көргені көпке аян. Тарихи тақырыпты қозғаған мақалаға қатысты белгілі түрколог, филология ғылымдарының докторы Қаржаубай Сартқожаұлымен әңгімелескен едік. Мархабат!

- Қаржаубай аға, әңгімемізді кеше ғана жарық көрген Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласынан бастасақ. Тарихи тұжырымдама турасында қазір қоғамда қызу талқы жүріп жатыр. Қалай ойлайсыз, ел басшысының бұл жолғы бастамасын рухани-мәдени дербестігіміздің алғышарты, күрделі кезеңде халықтың санасын оятып, серпіліс беретін үндеу деп қабылдай аламыз ба?

- Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы жарық көргеннен бергі бір жұманың ішінде қоғамда үлкен сең қозғалғандай болды. Ұлтын ұлықтаған, лайықты бағасы берілген көптеген мақалалар жарияланды. Сол дуалы ауыздардан шыққан дұғалы сөздерді, айтылған ұсыныстарды жүз пайыз қолдаймын. Солармен бір пікірдемін.

Мақала жақсы  насихатталып жатыр. Ерекше айтарым, бұл тарихи тұжырымдама Елбасының бұдан бұрын жариялаған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласының тікелей жалғасы. Осы мақалаларда айтылған әр ой, әр сөз бүкіл халықтың, келешегімізді жалғастырушы бүгінгі ұрпақтың тарихи сана-сезімін қалыптастыруға даңғыл жол ашты. Елбасының әр сөзі ұлы мұхитта жүзіп бара жатқан кемеге бағдар көрсетіп тұрған жағалаудағы маяктай ғылыми-әдістемелік жол көрсетіп тұр.

Тарихи сана сезім дегеніңіз – сонау есте жоқ ежелгі дәуірден бермен қарай ұлтымыздың жасаған тарихи құндылықтарын ұрпақтың жадына сіңіріп, содан алған рухани қорегін ел мүддесіне арнайтын ұлы күш, баламасы жоқ қуатты энергия.

Біз мыңжылдықтарға жалғасқан бай тарихы бар халықпыз. Тарихты жасап қана қоймай, жер шарының тең жартысына қожалық еткен халықпыз. Ежелгі Ғұн, Көк Түрік, Жошы-Қыпшақимпериясы соның айғағы. Жаһандық деңгейде мәдениет жасап, сол мәдениетімізбен әлемге әсер еткен халықпыз. Бұған дәлел: жартылай көшпелі, жартылай отырықшы мәдениет қалыптастыру; мал шаруашылығын игерудің әлемдік модулін жасау; қорғану қарулары, далалық соғыс тактикасы мен стратегиясын қалыптастыру; Жылқыны қолға үйретіп, әлем халқын атқа қондыру, әлемнің көркем сурет (живопись) өнеріне аң өрнегін (звериный стиль) енгізу; түркі этносының өз өкілі байырғы түрік бітігті әлем ой-санасының алтын қорына енгізу деген сияқты мыңдаған жаңалықтарды әлем өркениетіне қосқан халықпыз.

Біз мемлекеттілікті қайта жаңғыртып, жаңа тұрпаттағы мемлекет құрдық. Бейнелеп айтсақ, жаңа тұрпатты Ордамызды тұрғыздық. Енді елді рухпен һәм мемлекетшілдік түсінік қаруландыру қажет болып тұр. Ол дегеніңіз – бейнелеп жеткізсек, Ордаға кіріп барғанда жаныңызға, сезіміңізге ерекше күш беретін аура қалыптастыру деген сөз. Сіздің сұрап отырған рухани-мәдени дербестік деген – осы болмақ.

- Тарихымызға қатысты мәселелерге келгенде нақты бағасы берілмеген, шындыққа қайшы келер жәйттар көп. Кешегі ғылым қазақ халқының тұтас тарихын, мәдениетін, тұрмыс-ғұрпын еуроцентристік көзқарас һәм тоталитарлық режимнің шырмауынан шықпаған советтік таным шеңберінде зерттеген секілді. Ол тиісінше, халық санасында өз тарихы мен рухани дүниесіне үрке қараушылық, менсінбеушілік сияқты жаман әдеттерді қалыптастырғаны рас. Ендеше, Елбасы мақаласы еліміздің тәуелсіз, ғылыми негізі бар объективті тарихының жазылуына негіз бола ала ма? 

- Біз Кеңестік 70 жылда өз тарихымыздан айырылып қалған едік. Тарихи сана-сезіміміз соққы алып, қайдағы бір ежелгі іспетті измдердің дұғасына байланып, есімізден айырылдық. Кеңестік кезеңде еуроөктемдік, ресейлік өктемдік идеологияның жетегінде кеттік. Енді осы идеологиядан жанымызды, ой арманымызды, ойлау қабілетімізді тазалау сіздер мен біздердің алдымызға қойылып отырған міндет. Елбасы осы өктемдіктерден құтылатын жолды көрсетіп берді. Бұл ғалымдар мен тарихшыларға үлкен жауапкершілік жүйтейді. Осылайша, измдерден тазаланып халықтың өзі жасап кеткен тарихын өзіне қайтаруымыз керек. Сондай жағдайда біздің халық өз тарихына менсінбей қарау, үрке қарау көзқарасынан айырылады.

- Шыңғыс хан тақырыбы да әлі күнге дейін даулы күйінде қалып отыр. Мұның бәрі қазақ тарихына қатысты түйінді мәселелердің толық тарқамағанын айғақтайтындай. Өзіңіз бір сұхбатыңызда Шыңғыс ханның көк түріктердің ел басқару жүйесін толықтай ұстанғанын айтыпсыз…    

- Шыңғыс хан және оның ұрпақтары тақырыбы қазақ оқырмандар ортасында дұрыс ашылмай жатыр. Асылында, З.Қинаятұлы еңбектерінде бұл мәселеге жақсы жауап берілген еді. Меніңше, оқырман қауым осы ғалымның еңбегіне үңіле алмай келе жатқан сияқты. Елбасымыз да бұған толық жауабын берген. Шыңғыс хан Орталық Азияда өмір сүріп келген қазақ, моңғол, татар, маньжу, тибет, қытай, орыстардың, Шығыс еуропа, Кавказ, Жерорта теңізі, Қараөзен маңындағы парсылар, арабтардың, грузин, армияндардың, украиндардың да ханы. Барлығы да кезінде Шыңғыс хан және оның ұрпақтарының қол астында болды. Ал, Жошы қаған қазақ жерін үлеске алып, билік құрды. Ол моңғол халқы үшін күрескен жоқ. Қазақ жеріне келіп қазақ болып кетті. Шыңғыс хан Жошыға осы ұлы даланы беріп тұрып «Жошы-Қыпшақ ұлысы» деп атады. «Жошы-Қыпшақ ұлысы» дегеніңіз – бүгінгі қазақтар. Франция саудагері Марко Полоға жол көрсетіп, ақыл кеңес берген бір кездесуінде «Қырым түбегінен Бейжіңге дейінгі аралықта жүріп өткен кезде жаныңда қайткен күнде бір қыпшақ аудармашың болсын. Қыпшақ тілі Орталық Азияның қатынас тілі» деген екен. Яғни, сол дәуірде қыпшақ тілі бүгінгі ағылшын тілінің рөлінде болды деп түсінуге болады.

Шыңғыс хан өзі үш татардың ұрпағы. Арғы тегі түркі-хият. Тілі б.з. IX-X ғасырдан бастап көршілес маньжу, түнгүс, қытайланған қидан тілдерінің әсерімен түркілік тегінен алыстап қалыптаса бастаған. Шыңғыс дәуірінде біраз алыстаған. Кейін буддизм дінін қабылдаған соң онан әрмен алыстап бүгінгі моңғол тілі қалыптасқан.

Шыңғыс империясы алғаш орнаған кезде Чиңғай Чинсан деген керей тайпасы адамы оның іс-басқарушысы болып жұмыс жасаған. Көк түріктің үшінші қағанаты – Біріккен түрік (ұйғыр) қағанаты құлағаннан кейін, X-XІ ғасырларда Керей, Найман тайпалық одақтары жеке-жеке хандық құрған. Олар Көк түрік дәуірінің мәдени-рухани құндылықтарын, ел басқару жүйесін ұмыт қалдырмай, жалғастырып пайдаланып келген. Шыңғыс қағанның іс басқарушысы Чинғай-Чинсан Көк Түріктердің сол дәуірін Моңғол империясы құрылған кезде сол қалпымен қолданған. М: Төр(билік), ел, хан, қаған, бітіг (жазу), бітігші (хатшы), тұрғақ (күндізгі қарауыл), кешігтін (түнгі қарауыл), тарығ (егін) т.т.с.с.

- Түрколог маман ретінде түркі мәдениеті мен көшпенділер өркениетінің бүгінгі зерттелу жайы туралы аз-кем айта кетсеңіз.

- Бұл өте үлкен тақырып. Түрік мәдениетін мәдениет ретінде жеке алып қарау керек. Шегіне жеткізіп зерттелді деп айта алмаймын. Қайта қарайтын, ары қарай тереңдеп зерттейтін  аспектілері әлі көп. Көшпелілер мәдениетінің отырықшы елдерге әсері өркениет тұрғысынан  зерттелу керек. Бұл тақырып тың дүние.  Бүгінге дейін игерілмей жатыр.

- Мемлекет басшысының мақаласы қазақ тарихын қайта зерделеуге мүмкіндік береді. Алдағы атқарылатын үлкен жұмыстардың бағыт-бағдары қалай болуы керек, нені ескеруі керек?

- Жасайтын жұмыс көп. Елбасының осы мақаласының аясында зерттеп жүрген ғалымдарды кірістіре отырып мемлекетттік бағдарлама жасаса  дұрыс болар еді. Барлық жұмысты Түркі Академиясына итере салуға болмайды. Өз басым Түркі Академиясының жұмысына көңілім толмайды. Кемшіліктер өте көп. Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті, Түркістандағы Қазақ-Түрік универстеті, Алматы педагогикалық университеттері бірігіп отырып жұмыс жасаса жақсы нәтиже шығады деп ойлаймын.

- Әңгімеңізге рахмет!

Ұлт порталы

Related Articles

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • ӨЛКЕ ТАРИХЫ

    Минго жылнамасының 37- жылы 1-қаңтарда жарық көрген. (біздің жылнама бойынша, 1-қаңтар, 1948.ж) Кітап авторы: Полат Қадіри Кітапты шығарушы баспа: “Алтай” баспа үйі Полат Қадіри (Болат Қадір) 1919-жылы Шыңжаң өлкесі Құтыби ауданында дүниеге келген. 1949-жылы Үндістанға, 1957-жылы Түркияға қоныс аударған. 1940-жылы Шыңжаң институтының (қазіргі Шыңжаң унивеситеті) тіл-әдебиет бөлімін бітірген. 1940-1941-1945 жылдары өлкелік үкіметтің орган газеті “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде жұмыс істеген. 1944-жылдың көктемінде қамауға алынған, 1945-жылы “Хан Тәңірі” журналында, 1946-1949 жылдар арасында “Алтай” баспа үйінде, 1947-1948 жылдары “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде және 1947-1949 жылдары “Алтай” баспа үйі жағынан шығарылған “Ерік” газетінде жұмыс істеген. “Өлке тарихы” кітабы екі бөлімнен тұрады: Бірінші бөлімде, Шыңжаң өлкесінің ерте заманғы тарихы, шаруашылығы, мәдениеті, түркілердің тарихы, наным-сенімі

  • Шынайы тарих қайда?

    ҚАЗАҚ ТАРИХЫ БҰРЫНҒЫ КОММУНИСТІК ИДЕОЛОГИЯ САЛҚЫНЫНАН АРЫЛДЫ МА? “АЛТЫН ОРДАНЫҢ” ҚҰРЫЛҒАНЫНА 750 ЖЫЛ МА? ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТТЕРІ НЕНІ ОҚЫТАДЫ ? ҰЛТТЫҚ КӨЗҚАРАСТАҒЫ ҚАЗАҚ ТАРИХЫ ЖАЗЫЛА МА ? ======================= Үнемі көкейден кетпейтін тарихымызға байланысты басты сұрақтар осы. Осыдан шамалы уақыт бұрын “Алтын Орданың 750 жылдығын” атап өтеміз деген сөз естілген. Соған мен таңғалдым. Жошының үлкені Батый 1239- жылы бүкіл Русь княздіктерін, Киевті, Шығыс Еуропаны жаулап алғаннан кейін 1240-жылы Сарайшықта Алтын Орда мемлекетін құрған. Бұл Орыс тарихында да, басқа елдердің тарихында да жазылған, өшпейтін, өзгермейтін тарих. Яғни, Алтын Орданың құрылғанына 750 жыл емес, 780 жыл. Ал, Жошы ханға келетін болсақ, ол Қазақ тарихының басында тұрған үлы Хан. Олай дейтін себебіміз 1219-1220- жылы Сырдариядан

  • Жапонияға жазылған хат

    Eldes Orda Бұл кісінің аты Мақмұт Мұхиди. Шыңжаң өлкесінің Тұрпан аймағында туған. Ағайынды төрт Мұхиди болыпты. Ағасы Мақсұт Мұхиди жаңашыл зиялы кісі. Тұрпанда жәдиттік бағытта ағартушылықпен айналысқан. Мақмұт бала кезінде ағасы ашқан жәдиттік жүйемен біліп алыпты, кейін сауда байланысымен Үрімжі, Шәуешек, Семей, Ташкен және Мәскеу, Петербур қалаларын аралапты. 20- ғасыр басындағы Алаш қозғалысы мен Түркістандық қозғалыс көп ықпал етсе керек, кейін Тұрпанға келген бетте ұлттық рухани құндылықтардың жандануына барынша еңбек етіпті. Соңыра 1931- жылы Қожанияз көтерілісіне белсенді атсалысып, көтерілістің Тұрпандағы ұлт лидеріне айналды. Дұңған Ма Жунгин армиясы мен Қожанияз арасы бүлінген соң өз әскерін бастап Аты Шаһарға аттанған және Қашқар қаласында құрылған ұлттық респубиликаның бас қоманданы болған. Қожанияз өлкелік үкімет

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: