|  |  | 

Саясат Тарих

АЙЯ СОФИЯ НЕГЕ МҰРАЖАЙҒА АЙЛАНДЫРЫЛДЫ?!?

116156190_10158549611208695_2668186308354141402_n
Айя София айланасындағы дауға нүктені қою үшін оның 1934 жылы неліктен мұражайға айландырылғанын білмек ләзім. Бүгінгі ахуалмен өткенге баға беруге болмайды, сол уақыттың шындығын білу шарт.
Осман патшалығы 1-ші дүниежүзілік соғыста жеңілген соң 30 қазан 1918 ж. атақты “Мондрос шартына” қол қойды, бұл шарт бойынша Осман патшалығы жеңімпаз елдердің жеңісін мойындап, ел билігін соларға тапсырып, іс жүзінде ыдырап кетті.
Осман патшалығы жеңімпаз елдермен Францияның астанасы Париж маңындағы Севр (Sevres) қалашығында 10 тамыз 1920 ж. соңғы шартқа қол қойды. “Севр шарты” деп аталған осы халықаралық құжатқа жеңімпаз елдер ретінде: Британия империясы, Франция, Италия, Греция, Жапония, Армения, Бельгия, Польша, Португаля, Хижаз патшалығы, Румыния, Сербия, Чехия, Хорватия қол қойыпты, жеңіліске ұшыраған Осман патшалығы барлық шарттарды мойындап, сол кездегі премьер министрі Күйеу Ферид Паша бастаған ресми делегация осы шартқа қол қойып, бекітіпті.
Севр шартыымен Осман патшалығының жері бес мемлекетке үлестіріліп, әскери саладан аз санды халықтарға дейінгі көптеген мәселеде жеңімпаз елдердің айтқаны іске асқан еді. Ататүрік бастаған “Ұлыттық азаттық күштері” Анкарадағы “Ұлы ұлт мәжілісін” 19 тамыз 1920 ж. жинап, Севр шартын мойындамайтынын әлемге жария етті, сонымен қатар осы шартқа қол қойған Османлы делегациясының барлық мүшелерін “отанды сатқандар” деп жариялады.
Ататүрік бастаған ұлыттық азаттық күштері Түркия жерін бөлісіп, жаулап алған бес елмен төрт жылдай соғысып, бәрін қуып шықты. Осының нәтижесінде жоғарыда аталған “жеңімпаз” мемлекеттер Ататүріктің жеңісін мойындауға мәжбүр болды. 24 шілде 1923 ж. Швейцарияның Лозан қаласында (Lausanne) атақты “Лозан шартына” қол қойылды. Осы құжат осы күнгі Түркия Республикасының негізін қалаған, шекаралары мен ұлыттық егемендігін мойындаған құжат болғандықтан өте маңызды. Лозан шартының қол қойылуы өте күрделі жағдайда болды, келіссөздер өте кернеулі таластарға сахна болып, бірнеше рет үзіле жаздап, тараптар 8 ай дегенде әрең мәмілеге келген екен.116791764_10158546030808695_6920195233360416129_n
Ататүрік 29 қазан 1923 ж. Түркия Республикасының тәуелсіздігін жариялады. 15 жылға жуық соғыстардан шыққан ел, күйреген қалалар, көп ауылдарда ер адам да қалмаған, ешбір өндіріс жоқ, міне Ататүрік осындай ауыр халдегі жас мемлекетті қолға алып, бірден мемлекеттің жағдайын түзеу жұмыстарына кірісіп кетті, реформалар жасады, өндіріс орындарын ашты, оқу орындары мен өзге де басқару жүйелерін енгізді, тоқтаусыз еңбек етті.
Жоғарыда аталған «Лозан шартының» томпақтау екі бабы бар еді, ол кезде оның бәрін мойындатуға шама жетпегендіктен Ататүрік осы оғаш баптарды қабылдауға мәжбүр болып еді, елдің жағдайы басты орыында, амандық болса күш жинаған соң көрерміз деген еді ол.
Осы екі бап мыналар:
1. Осман патшалығынан қалған осы күнгі ақшамен 225 миллиард долларлық қарыз. Ататүрік осы қарызды қайтаруды мойнына алды.
2. Бұғаздар мәселесі: Стамбул және Шанаққала (Дарданел) бұғаздары толықтай Түркияның билігінде емес еді. Түркия осы екі бұғазға өз әскерін қоя алмайды және бұғаздарды Британия, Франция, Италия және Жапония құрастырған комиссия бақылайды.
Міне, Лозан шартындағы осы екі бап Ататүрікті қатты мазалаушы еді, шұғыл мәселелерді еңсеріп алған соң осы екі бапқа да кірісемін деп жүрген Ататүрік амалын тапты. Оның әскери саладағы данышпандығымен қатар саяси-дипломатия және экономика саласындағы шеберлігі халықаралық дәрежеде мойындалған шақта нақты қадам жасады.
Ататүрік Осман империясынан қалған қарыздың осы күнгі ақшамен айтқанда 42 миллиард долларын төлеп еді, бірақ қалған 183 миллиард долларды төлегісі келіп тұрған жоқ еді, бұл жас мемлекеттің иығында тұрған ауыр салмақ еді. Сондықтан, осы қарыздан құтылу керек еді! Осы қомақты ақша қайта ел экономикасының қажеттеріне жұмсалса дұрыс болар еді деп ойлады Ататүрік.
Ататүрік сол кездегі Греция билігімен өте жақсы достық қатынастар орнатқан еді. Совет Одағымен де сондай жақсы байланыстары бар еді, Сталин Ататүрікті қатты сыйлаушы еді. Ататүрік Лозан шартына қол қойған елдерге мәлімдеме жасап, біріншіден Осман патшалығынан қалған қарыздың 90% сылып тастауды және Түркияның аталмыш екі теңіз бұғазындағы егемендік құқықтарының толық мойындалуын талап етті. Стамбул және Шанаққала бұғаздары толықтай Түркияның құзырына өтіп, түрік әскері қоныстануы тиіс еді.116243987_10158546030853695_6168031294386437688_n
Осындай ахуалда Ататүрік Совет Одағы мен Грецияның қолдауын алу және Еуропа елдерінің алдында бір саяси маневр жасау мақсатымен 1934 жылы министрлер кабинеті қабылдаған “Айя Софияның музейге айландырылуы” қаулысын бекітіп, қол қояды. Айя София бүкіл хрисстиан әлемі үшін, әсіресе православие бағытындағылар үшін өте маңызды храм, киелі саналады, мәртебесі өте жоғары, сондықтан Түркияның осы қадамы христиан елдеріне ерекше әсер етті.
Түркия үкіметі 1935 және 1936 жылдары сол кездегі БҰҰ саналған Ұлттар Қауымдастығына ресми нота жіберіп, Лозан шартының осы баптарының күшінің жойылуын талап етті. Совет Одағы және Греция Түркияның осы бастамасын қолдады, Айя Софияның музейге айландырылуына әбден разы болған басқа хрисстиан елдер де келісімге келді. Нәтижесінде 20 шілде 1936 жылы “Монтро бұғаздар шартына” (Montreaux) қол қойылды, Түркия 30 мың әскерді лезде екі бұғаздың жағасына орналастырып жіберді, екі бұғаз толықтай Түркияның бақылауына өтті. Ал Осман патшалығынан қалған қарыздың 90,8% өшіріліп, қалғанына қойылған процент мөлшері азайтылды, Түркия 1944 жылға дейін осы қарызды толықтай қайтарды.
Ататүрік мақсатына жеткен еді, елінің ұлттық қауіпсіздігі және тұтастығы үшін, экономикалық дамуының жалғасуы үшін аса маңызды осы екі мәселені шешіп алған еді. Дегенмен, Айя Софияның ресми меншік Актісін кешеуілдетіп, жоғарыда аталған Монтро шартының бекітілуін күткен ол саяси кемеңгерлігін тағы бір рет көрсетіп, 19 қараша 1936 ж. осы ғимаратты “АЙЯ СОФИЯ КӘБІР ЖӘМИІ ШӘРІФІ” деп, яғыни “АЙЯ СОФИЯ ҰЛЫ МЕШІТ ШӘРІФІ” деп тіркетеді де, Стамбул қаласын жаулап алған Фатих Солтан Меһмед ІІ атындағы қайырымдылық қорының жеке меншігіне өткізеді. Көріп тұрғандарыңыздай, Ататүрік саяси маневр жасап, ұлыттық мүддеге қол жеткізген соң Айя Софияны ресми түрде мешіт ретінде тіркеткен екен.
Құрметті достар, алыпқашпа әңгімелерге сенбеңіздер, зайырлы мемлекетті құлатуды көздейтін радикалды керітартпа ағымдар тарататын ғайбат пен өсектерге инанбаңыздар, осы постты сондай мақсатпен жазып отырмын, дұрыс түсініңіздер. Ататүрік Айя Софияны мұражайға айландыру тактикасымен сол кездегі Түркияның ең маңызды, ең көкейтесті екі мәселесін шешіп алды. Ал Түркияның осы күнгі билігі Айя Софияны мешітке айландырып, қандай ұлы проблеманы шешіп жатыр, нақты қандай мәселені?!?
Суретте: Осман патшалығының премьер министрі Күйеу Ферид Паша Осман патшалығын бөлшектеп, ыдыратқан Севр шартына қол қойып жатыр.
Екінші суретте Севр шартына қол қоюға барған премьер министр Күйеу Ферид Паша бастаған Османлы делегациясының кейбір мүшелері.

Related Articles

  • Гагариннің ғарышқа ұшқанына 60 жыл. Адамзат космосты игере алды ма?

    Юрий ЖИГАЛКИН Гагариннің ғарышқа ұшуына 60 жыл толуына арналған баннер. Санкт-Петербург, 7 сәуір 2021 жыл. Бүгін, 12 сәуір күні адам баласының ғарышқа ұшқанына 60 жыл толып отыр. 1961 жылы осы күні Совет ғарышкері Юрий Гагарин Байқоңыр айлағынан Жер орбитасына ұшқан еді. Осылайша СССР ғарышты игеруде Америкадан озғандай болды. Гагариннің ұшуы АҚШ-қа қалай әсер етті? Алпыс жыл ішінде ғарышты игеру қай деңгейге жетті? Илон Маск космонавтика символына айналды ма? Азаттық радиосының Орыс қызметі осы және өзге де сұрақтарды Джордж Вашингтон университетінің профессоры Джон Лонгсдонмен және Russianspaceweb сайтының жетекшісі Анатолий Закпен талқылады. Америкалықтардың өз ғарыш қаһармандары бар және ғарыш тарихы да бай. Ал Ресей халықаралық ғарыш станциясына жасаған драмалық қиын-қыстау сапарларымен еске түседі. Джон Логсдонның айтуынша, АҚШ-тың ғарышты

  • Әлем алпауыттарының стратегиялық кездесулері неге жиіледі? (Шағын сараптама)

    Наурыздың 18- күні Ақш Сыртқы Істер Министрі Антони Блинкен мен Қытай Сыртқы Істер Министрі Ван И (王毅) Алияскада аса маңызды кездесу жасады. Осы кездесуден соң қос үйекке жіктелгендей болған екі жарты шардың алпауыттары тоқтаусыз стратегиялық кездесулерді бірінен соң бірі бастап кетті. Ақш СІМ’лері Жапон, Корея, Үндістанмен маңызды кездесулер жасап жатқанда 22- наурыз Ресей Сыртқы Істер Министрі Лавров Гуйлиньде Қытай СІМ’і Ван И-мен кездесті. 24- наурыз Түркия СІМ’і Мевлют Чавушоглу (Mevlüt Çavuşoğlu) Брюссельбегі НАТО СІМ’лерінің басқосуында Ақш-тың СІМ Блинкенмен кездесті. 27- наурыз Қытай-Иран Сыртқы Істер Министрлері аса маңызды тарихи кездесу жасады да аса ірі стратегиялы құжатқа қол қойды. Иран осы маңызды келсімнен соң Орталық Азия елдерін бетке алып 7- сәуір біздің

  • КЕНЕСАРЫ ХАН үшін қуанып отыра берудің пайдасы қанша?

    Ресей Қорғаныс Министрлігі Орталық Әскери Окургінің баспасөз қызметі Сәуірдің екінші күні ірі көлемді әскери жаттығулардың алдағы уақытта одан ары жалғаса беретінін айтқанын білесіздер. Орталық Әскери Окург қолбасшысы генерал-полковник Александар Лапин, Орталық Азия аймағындағы 2-ші және 41-ші біріккен жойқын қарулы күштердің қатысуымен де ірі көлемді әскери жаттығулар өткізетінін хабарлаған еді. Қазақ, Қырғыз және Тәжік территориясындағы әскери нысандарды да қамтитын Орталық Әскери Окургтің алдағы ірі көлемді әскери жаттығуы Орталық Азияға көзалартып отырған төңіректегі аймақтық күштер мен державалардың назарын аударатыны анық. Осындай тұста бізге сүйегі әлде-қашан шіріп кеткен КЕНЕСАРЫ ХАН үшін қуанып отыра берудің пайдасы қанша? Сәуір бойы осы “қуаныштың” буымен мәз-майрам бейғам отырғанда Ресейдің біздегі әскери нысандары келелі стратегиялық іс-қимылын жүзеге асырып

  • АҚШ пен Қытай арасындағы бәсекеде Орталық Азия текетірес аренасына айнала ма?

    Рейд СТЭНДИШ Қытай лидері Си Цзинпин (оң жақта) мен Қазақстанның сол кездегі президенді Нұрсұлтан Назарбаев Батыс Қытайдан Батыс Еуропаға жүк таситын теміржолдың ашылу салтанатында. 8 маусым 2017 жыл. Қытай мен АҚШ арасындағы бақталастықтың артуы Еуразия елдеріне әсер етпей қоймайды. Себебі қос держава да әлемнің басқа бөлігімен салыстырғанда Еуразияға өзгеше стратегиялық көзқараспен қарайды. Бұл құрлық екі держава арасындағы бәсекедегі негізгі аренаға айнала ма? Пекин мен Вашингтон қарым-қатынасының нашарлауы 18-19 наурыз күндері Аляскада АҚШ пен Қытайдан келген ресми тұлғалардың арасында өткен екікүндік келіссөзде айқын көрінді. Кездесуде екі тарап сөзбен шарпысып қалды. Аляскадағы кездесу қос мемлекеттің қарым-қатынасы түзелуі мүмкін деген үмітті жоққа шығарды. Бұл – Джо Байден АҚШ президенті болып сайланғалы әлемдегі ірі екі

  • Қатыш дөңі АЗАПТЫ КҮНДЕРДЕН ҚАЛҒАН ІЗ

    Жұмат ӘНЕСҰЛЫ 17-жылдың кезі еді, Патша құлаған. Увқытша өкіметінің құзыры жүріп тұрған кез. Елдің солтүстүгінде де, оңтүстігінде де көтерілістер болып, елдің аласпыран кезді басынан өткеріп жатқан ды. Қаратауды жайлаған Қоңыраттардың арасынан шыққан Қабақан есімді кісі аңшылықпен өмірі өткесін "ҚАПҚАН" атанып кетен. Сол Қабекең ер жеткен ұлы Садақбайды, қызы Хадишаны, сосын он бес шақты жақын туыстарын ертіп, елден бөлініп, Қордай жақтағы Тереңөзек деген шағын көлді мекен екткеніне де бір жылдай болып қалған. Тереңөзектің маңы қалықң қарағай , адам өтетін жер шамалы, өзекке келетін бір ғана жалғыз аяқ жол бар. Қапан аңшы адам аяғы баса бермейтін қуысты мекен етіп отырғанымен, тауға шыққанда , бір шама елдің анда санда Қордай асып бара жатқанын

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: