|  |  | 

Тарих Әдеби әлем

Қатыш дөңі АЗАПТЫ КҮНДЕРДЕН ҚАЛҒАН ІЗ

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ7eb51e88be20b5b871cf8c2a3b8499ded9de7ada

17-жылдың кезі еді, Патша құлаған. Увқытша өкіметінің құзыры жүріп
тұрған кез. Елдің солтүстүгінде де, оңтүстігінде де көтерілістер болып,
елдің аласпыран кезді басынан өткеріп жатқан ды. Қаратауды
жайлаған Қоңыраттардың арасынан шыққан Қабақан есімді кісі
аңшылықпен өмірі өткесін "ҚАПҚАН" атанып кетен. Сол Қабекең ер
жеткен ұлы Садақбайды, қызы Хадишаны, сосын он бес шақты жақын
туыстарын ертіп, елден бөлініп, Қордай жақтағы Тереңөзек деген
шағын көлді мекен екткеніне де бір жылдай болып қалған.
Тереңөзектің маңы қалықң қарағай , адам өтетін жер шамалы, өзекке
келетін бір ғана жалғыз аяқ жол бар. Қапан аңшы адам аяғы баса
бермейтін қуысты мекен етіп отырғанымен, тауға шыққанда , бір шама
елдің анда санда Қордай асып бара жатқанын байқап жүр. Кезіккен
біреуінен сұрағанда «Үрімші жаққа бет алып бара жатқанын» айтатын.
Бірде Қабекең мен Садақбай тау ешкісін аулап жүріп, қалың ағаштың
ігшінде бір атты орыс солдатының өлігіне кездесті, Винтовкасы мен
маузері бар екен, бұлар соны олжа деп алды. Сосын әкесі мен баласы
Қордай жаққа тау үстінен барып, шолу жасап қайтқан. Бесін кезі
болатын. Тараз жақтан болуы керек, елу шақты түйеге жүк артқан
қазақ көші Қордай тұсынан өтіп бара жатқан. Көз ашып жұиғанша
болмай Қордайдың тұсындағы төбеге орнатылған пулеметтен тізбек
тізбегімен оқ атылып, әлгі көшті түгел қырып тастады..(Әрине, көшті
қырып салғандар қызыл жағы ма, әлде ақтар жағы ма, ол да белгісіз болып
қалған.
Қапан аңшы мен Садақбайдың зәресі ұшып келген жағындағы тау
тастың арасымен Тереңөзекке қарай ғайып болды.
Тереңөзекке бір күні жалғыз аяқ жолмен елу шақты шинелді орыс
солдаттары келді, Бәрі атты, бір түйеге артқан пулеметі бар. Олар
Қабекеңнің ауылына қосылмай, көлдің бір шетінде түнеп шықты.
Сосын солдаттардың ақ елтірі бөрік киген, бір көзін қара былғарымен
жауып алған бастығы Қапанды шақырып
алып, "бұл жерде неге отырғандығын, және Қордай бұл жерден алыс
па, Қытай жаққа өтуге бола ма?" деп сұрады. Қапан оған орысша

түсінбейтінін айтты. Солдаттардың арасында бір татар бар екен ,сол
солдаттардың бастығының сөзін Қапанға түсіндірді. Қапан сосын оған:
Қордай бұл жерден елу алпыс шақырымдай жер екенін, Қапаннан ьұл
жерде неге отырғандарын, Қордай бұл жерден қанша шақырым екенін,
ол жерден Қытайға қауіпсіз өтуге бола ма" деп сұрады. Қапан орысша
білмейтінін, өздерінің бұл жерде малы жоқ кедей екенін, таудан аң аулап
күн көретінін айтып еді, солдаттардың арасында татар жігіті бар екен,
содаттардың бастығы мен Қапанның сөзін сол аударып отырды. Ақ
бөрік киген, бір көзін қара қайыспен танған бастығы төмен қарап, біраз
ойланып отырды да, " Ертең ертемен Қордай жаққа жолға шығамыз,
сен жолбасшы боласың, бүкіл ауылыңды ертіп аласың" деді де өз
қостарына кетті,
Таң сібір беріп жаңа атып келе жатқан. Садақбай он алты жастағы
қарындасы Хадишаны түйенің қомындағы үлкен қоржынға отырғызды.
Қоржыннан Хадишаның басы да көрінбейді. Қоржынның түбінде анада
ағасы тауып әкелген жиырма оғымен маузер жатыр. Хадиша
жастайынан мылтық атып, аң аулап көрген.Сонымен бірер сағаттан
кейін Қабакеңнің көші жүруге дайын болды. Сол кезде ақ бөрікті
жалғыз көзді ақтардың бастығы келді де "дайынсыңдар мА?" деп
сұрады.Қабекең басын изеді . Сол кезде ақбөрікті жалғыз көзді
командир белінен маузерін суырып алып, Қапан аңшыны басынан
көздеп атып салды. Иіріліп тұрған жұрт жылап, айнала даңғазва
болды. Жалғыз көзді командир сол кезде ақырып "Керек болса, қазір
бәріңді атып тастаймын!" деп ақырды. Жұрт ттың дауысы басылғандай
болған кезде, Жалғыз көзді "Қордайға бізді сен бастап апарасың"
деген. Сонымен ақтың елу шақты отряды да , Садақбайдың көшіде
Қордайға қарай қозғалды. Ақтың отряды жүз елу екі жүз метрдей алда
келе жатқан. Қордайға шамамен бес шақырымдай қалған. Ақ отрядтың
алдында келе жатқан жалғыз көзді командир бі сәтте кілт бұрылып,
қазақ көшінің алдында келе жатқан Садақбайды көздеп атып жіберді.
Садақбай жерге сылқ ете қалды. Осының бәрін қоржынның тесігінен
көріп келе жатқан хадиша түйе жетектеп келе жатқан інісіне жерде
жатқан Садақбайдың винтовкасымен патрондарын әкеп беруді
сұрадыү Түйеші жігіт еңбектеп барып, винтовкамен патрондарды
Хадишаға әкеп берді. Хадиша мерген болатын. Садақбайды атқан
жалғыз көзді командир енді ештеңеге алаңдамай, аяң желіске салып
Қордайды бет алып бара жатқан. Іші ызаға толы Хадиша винтовканы
иығына қондырып, сар желіспен кетіп бара жатқан ақ бөрікті, жалғыз
көзді командирді жүрегінен көздеп, шүріппені басып жіберген болатын.
Ақ бөрікті, жалғыз көзді командир аттан мұрттай ұшып түсті. Ақ
солдаттыр әуелі не болғанын түсінбей қалды, сөйтсе, арттан атып
жатыр екен. Енді қырық шақты ақтар солдаты қазақ көшіне қарай
қылыштарын жалаңдатып, шапты. Олар Хадишаның түйесіне екі жүз

метрдей жақындағанда, Хадиша он рет атып, он солдатты ат матымен
тоңқалаң асырды..
Хадиша енді маузерді қолына алды, атуын біледі.Солдаттардың он
бес шақтысы бұған жүз елу метрдей жақындап қалған. Хадиша
маузермен он рет атып, он аттыны төңкеріп тастады. Ақтардың
қалғандары енді састы. Кейіін шегініп аман қалуға тырысты. Олар бір
кезде алыстап, көз ұшында кетіп бара жатты.
Хадиша он алты жастағы бала қатты шаршаған, әрі жауларынан
құтылған сияқты….Кетіп бара жатқан ақтардың отрядының қалдығына
ұзақ қарап отырып, көзі ілініп кетіпті. Бір кезде біреудің дөрекі орыс
дауысынан оянды, қараса қара бөрік киген мұртты казак бұған
винтовка кезеп төніп тұр екен. "Аха, живая, киргизка!" деді де
винтовкасының шүріппесін басып қалды. Хадишаның көз алды
қарайып кетті, ол енді қайтып көзін ашып, жарық дүниені, көк аспанды
көре алмады. Аңшылардың көшіне шабуыл жасаған солдатттардың шуы
басылғанынына да біраз уақыт өткен. Бір кезде Хадиша отырған түйенің
үстінен винтовканвң дүңк еткен дыбысы естілді. Түеге жегілген арба бар еді,
соның астында Садақбайдың туысы Қолмерген өлген адам құсап жатқан .
Сол мылтық дауысы ойда жоқ жерде швққасын, басын көтеріп қараса,
Түйенің екінші қоржынының үстінде винтовка кезеніп қара сеңсеңді солдат
винтовкасын Хадишаның отырған қоржынға кезеніп тұр екен. Сол ақ, екен,
винтовканың атылған дауысы естілді. Қолмерген де аңшы болатын, бірақ,
аңдарды қонышындағы қара пышағымен атып жығушы еді. Анау солдаттың
Хадишаны атқанын көріп, орнынан атып тұрды да, қонышынан қара
пышағын суырып алып, солдатқа қарай зу еткізді. Қара пышақ солдаттың ту
арқасынан барып қадалған екен, солдат түйенің үстінен сылқ етіп, жерге
құлады. Сөйтіп , Қақпан аңшының көші мен ақтар отрядының шайқасы
осындай трагедиямен аяқталып еді.
Атыс шабыс кезінде әр жерге қашып, тығылып қалған ҚАПАР
аңшының оншақты туыстары бірер күнде жиналып, Қапар аңшының,
Садақбай аңшының, әкесі мен ағасы үшін кек ала білген Хадиша
баланың басына бейіт көтеріп, үлкен белгі соққан. Басына "Қоңырат
батырлары Қапар, Садақбай аңшыға, Хадиша батырға ескерткіш" деп
ескіше сөз жаздырған. Сол кезден бұл бейіт "ХАДИША БЕЙІТІ" деп
аталып кеткен. Кейін 37-жылдары ел мұны "Қатыш дөңі" деп атап
жүрген.
39-жылдар шамасы. осы "Қатыш дөңі" деп аталатын жерге Үрімші
жақтан келе жатқан екі жолаушы дөңнің көлеңкесіне тоқтап, аздап дем
алып алмақ болды.Екеуінің үстіне кигені тәжіктің ала шапаны. Бірақ,
бұлар баяғы осы жердегі үлкен шайқста аман қалған жігіттер екен.
Екінші жігіт алғашқысынан кішілеу екен
-Аға , бұл бұрын "Хадиша бейіті "деп аталатын еді, қазір жұрт мұны
неге "Қатыш дөңі" деп атайды?" деп сұрады.

–Қалқам ау, күн сайын заман өзгеріп жатыр. Бұл жерден сан мың адам
өтіп жатыр. Олар бұл бейіттің тарихын қайдан білсін. Білсек, көзбен
көрген біз білеміз Қайран, қапыда кеткен туыстарым ай! деп, үлкені
Қапқан аңшының, Садақбай аңшының аруағына, ондаған жауынан кек
алған Хадиша батырдың аруағына әлгі екеу құран бағыштады.

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы, тарихшы,
ардагер журналист

Related Articles

  • Майкл Ньютонның «Жан жиһаны» кітабының аудармасынан үзінді

    Нұрлан Сәдір Майкл Ньютонның «Путешествие души»/ «Жан жиһаны» кітабының аудармасынан үзінді ұсынуды жалғастыруды шештім: 2-ші уақиға Американың оңтүстігіндегі жазықта Сэллидің мойынына жақын қашықтықтан жебе келіп қадалған сәттен басталады. Өз басым, өткен өмірде кісі қолынан қасақана болған өлім сценаларына сақтықпен қараймын. Себебі түпсана сол азап әсерді жадында әлі де болса сақтайды. Маған екінші уақиғадағы Субъект тамағының тұсы өмір бойы мазалап келе жатқаны жайлы шағыммен келді. Бұндай жағдайларда арнайы терапия мен өмірлік бағыт-бағдарын қайта құру керек болады. Субъектілеріммен жұмыс жасағанымда, оларды өзін сырттай бақылаушы рөліне қою арқылы, ауруы мен күйзелісін бәсеңдету мүмкіндігін жібермеймін. 2-УАҚИҒА Д-р Н.: Жебе жаныңызға батып тұр ма? СУБЪЕКТ: Иә… тамағымды қақыратып жіберді… Мен өліп барамын (Субъект тамағын ұстап,

  • ГЕРМАНИЯ НЕГЕ СОҒЫС АШТЫ?

    Жазушы-публицист Марат Бәйділдаұлы (Тоқашбаев): Ертең, 22-маусымда Германияның Совет Одағына қарсы шабуыл бастағанына 81 жыл болады екен. Жыл сайын осындай кезеңде «1941 жылы 22 маусымда фашистік Германия опасыздықпен соғыс жарияламастан Совет Одағына басып кірді» деген құлаққа сіңісті тұжырым кезекті рет қайталанып жатады. Осы шындыққа үйлесе ме? Немістердің опасыздықпен басып кіргені рас па? Ресей тарихшылары 2009 жылға дейін бұл тақырыпқа ауыз ашып көрген емес. Өйткені ақиқатты айтуға жол берілмейтін. Тарихи құжаттар болса не дейді? Тарихи құжаттар Германия 1941 жылы 21 маусымда соғыс жариялау туралы Берлинде әзірленген құжаттың 22-маусымға қараған түнде Мәскеудің ресми өкілдеріне тапсырылғанын айтады. Германия елшісі Вернер фон дер Шуленберг 1941 жылы 22 мауымда Кремльге келіп, қабылдау бөлмесінде бірнеше сағат тосып,

  • ҚАРАТАУДЫҢ ҚАРА БЕКЕТІНДЕГІ ҚЫС

      ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ (Тарихтың бір сабағы– әңгіме) ҚАРАТАУДЫҢ ҚАРА БЕКЕТІНДЕГІ ҚЫС Бұл 1917-жылдын кейін болған уақиға. Қаратаудың солтүстігіндегі Бетпақдаланың арғы бетіндегі көтерілістің у шуы басылып, , қызыл мен ақтың әскері Бетпақдаланы әлі ойқастап жүрген кез. Қаратаудағы қара бекет қыстың қиын кезінде, адасқан, не тоңған жолаушы  жылынып, есін жинайтын бекет еді. Осы бекетте елмен бірге көше алмай , елуден асқан әйел мен жасы он тоғызға толған қызы Қарғаш амалсыз осы Қара бекетті қыстап қалған. Олардың бір сиыры бар еді, соны күнделікті қорек қылып, күндерін көріп отырған. Түн қараңғысы түскен кезі еді. Кіре берісте байланған  жас бұзау мен қашар тұр, алдына салынған азғантай шөпті күрт күрт шайнап тұрған. . Бір кезде қойдың

  • АХМЕТТАНУШЫ ЖАЗУШЫНЫҢ ЖАҢА КІТАБЫНЫҢ ТҰСАУКЕСЕРІ

    Мәдениет жаңалығы Ұлт ұстазы, Алаш көсемдерінің бірі Ахмет Байтұрсынұлының туғанына 150 жыл Таяуда  Алматыдағы  Ұлттық Академиялық кітапханада  ақын, жазушы Жұмат Әнесұлының «Тарихи хикаяттар» атты кітабының  тұсаукесері өтті. Бұл кітап  қазақ әліпбиі мен грамматикасының, әдебиеттану ғылымдарының негізін қалаған, Алаш көсемдерінің бірі Ахмет БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ  1919-1920- жылдары алғашқы Қырғыз Қазақ автономиялық республикасының құрылуына сіңірген зор қайраткерлік қызметі  баян етілген. Жаңа кітаптың авторы Ұлт ұстазы А.Байтұрсынұлын  үнемі ұлықтауымен оқырмандарға жақсы мәлім. Жұмат ӘНЕСҰЛЫНЫҢ Ахмет Байтұрсынұлының  өмірі мен шығармашылығын, Алаш қозғалысы мен партиясының тарихы баян етілген « Мақтанышы елімнің», Ұлтына ғұмырын арнаған тұлға», «Алаш туын көтергендер атты  тарихи кітаптары Ұлттық кітапхананың  каталогына енген. Жаңа кітаптың тұсаукесеріне  белгілі ақын Аян Нысаналин, белгілі жазушы , «Балбұлақ» журналының

  • Қара теңізде Ресейдің “Мәскеу” крейсері суға батты. Оған не болды?

    Марк КРУТОВ “Мәскеу” крейсері Ресейдің Қара теңіздегі әскери флотының флагманы болған. 14 сәуір кешке Ресей қорғаныс министрлігі елдің Қара теңіздегі әскери флотының флагманы – “Мәскеу” крейсері суға батқанын хабарлады. Сарапшылар зымыран қаруы бар крейсерден айырылу Ресей флотына елеулі соққы болып тиетінін айтады. 13 сәуір кешке Украинаның Одесса облыстық әскери әкімшілігінің басшысы, полковник Максим Марченко telegram-каналына Ресейдің Қара теңіз флотының флагманы (жолбасшы кеме) саналатын, зымыранмен жабдықталған “Мәскеу” крейсеріне Украинаның кемеге қарсы екі “Нептун” зымыраны тигенін жазды. Бірнеше сағаттан кейін Ресей қорғаныс министрлігі ТАСС агенттігіне кемеде өрт болғанын растады. Әскери ведомство “Өрт салдарынан “Мәскеу” зымыран крейсерінде оқ-дәрі қоры жарылды. Кемеге едәуір зақым келді. Экипаж толықтай эвакуацияланды” деп мәлімдеп, өрттің шығу себебі анықталып жатқанын айтқан.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: