|  |  |  |  | 

Jañalıqtar Köz qaras Sayasat Swhbattar

“Toqaev küşeye tüsedi”. Jovtispen qañtardağı oqiğalar men onıñ saldarı jaylı söylestik


Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev.

Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev.

Qazaqstanda qañtardıñ basında swyıtılğan gaz bağasınıñ qımbattauınan qarsı narazılıqtan soñ elde tärtipsizdik bolıp, bilik tötenşe jağday jariyaladı. Eldiñ qazirgi prezidenti Qasım-Jomart Toqaev poziciyasın nığayta tüsti. Toqaev bilikti qalay şoğırlandırıp jatır? Eldiñ eks-prezidenti Nwrswltan Nazarbaev nege körinbey ketti? Toqaevtıñ sözi nege qatqıl jäne ol ne üşin WQŞW kömegine jügindi? Onıñ “belsendi sımaqtar” men erkin BAQ turalı sözi neni bildiredi? Osı saualdardı Qazaqstandağı adam qwqığın qorğau byurosınıñ jetekşisi Evgeniy Jovtiske qoydıq. 

Azattıq: Keyingi künderi eldegi köp jağdaydı özgertken oqiğalar: narazılıq, tärtipsizdik boldı. Tötenşe jağday jariyalandı. Bilik terakt jaylı ayttı. Qoğamda elita arasındağı tartıs turalı da aytıldı. Sizdiñşe, elde ne bolıp jatır?

Evgeniy Jovtis: Mwnda birneşe faktor bar. Birinşiden, aşu-ıza şegine jetti. Bwğan qosa, bilikke legitimdilik jetpeydi, senim men qoldau joq. Küştik qwrılımdarğa da senim joq. Bizdegi saylau saylauğa wqsamaydı. Bwğan deyin bilik eldegi jağdaydı baqılap otırğanımen, osınıñ bäri bilik pen halıq arasın qattı alşaqtattı. Pandemiya men mwnay bağasınıñ qwldırauı da qattı äser etti. Keybir adam jwmısınan ayırıldı, tabısı azaydı. Mwnıñ köbi – qazaqtildi jastarğa, ülken qalağa auıldan kelgen jastarğa qattı soqqı. Bwl – birinşi bağıt.

Evgeniy Jovtis

Evgeniy Jovtis

Ekinşi bağıt – klandar men elitalar arasındağı qaqtığıstar. Belgili bir elitalı toptar bir-birimen qaqtığısıp jatır. Keybiriniñ kriminalmen baylanısı bar jäne tolıq qarulanbasa da jartılay qarulanğan küşteri bar. Üşinşi bağıt – belgili bir maqsattarı bar islam radikaldarı.

Bwl üş bağıttıñ eldegi jağdayğa qanday mölşerde äser etkenin döp basu aytu qiın. Biraq bir närse anıq, tonau, tärtipsizdik aşulanğan jastarmen qatıstı. Olar äleumettik liftiden ayırılğan, äleumettik-ekonomikalıq jağdaydıñ qiındığınan zardap şekken.

Al äkimdikke şabuıl jasap, äuejaydı basıp alu faktisi köbine ekinşi jäne üşinşi bağıtqa jatadı.

EKS-PREZIDENTTİÑ ÜNSİZDİGİ HÄM QAZİRGİ PREZIDENTTİÑ ÄREKETİ

Azattıq: 5 qañtarda Toqaev Nazarbaev “ömir boyı basqaradı” degen Qauipsizdik keñesin öz qolına aldı. Al eks-prezident Nazarbaev jwrt aldına şıqpay ketti, tek baspasöz hatşısı elde ekeninjäne Qauipsizdik qızmeti törağalığın öz erkimen berdi degen habarlama jariyaladı. Qauipsizdik qızmetiniñ törağalığın bwlay beru zañdı ma?

Evgeniy Jovtis: Aldımen Konstituciyağa, odan keyin Qauipsizdik keñesi jaylı zañdı qarastırayıq. Konstituciyada Qauipsizdik keñesin qazirgi prezident qwratını jazılğan. Bwl – prezidenttiñ organı. Al Qauipsizdik keñesi turalı zañda birinşi prezident ömir boyı törağası dep bekitilgen. Tötenşe jağday kezinde Nazarbaev törağalıqtı Toqaevqa berse, bwl jerde eşqanday mäsele joq dep oylamaymın. Biraq 8 qañtarğa deyin Nazarbaev turalı habar bolmadı. Elde qayğı jäne osınday jağday bolıp jatsa da, eks-prezident ünsiz boldı, habarlama da şıqpadı. Keyin baspasöz hatşısı şığıp, Nazarbaevtıñ älemdik liderlermen tildeskenin, Toqaevpen baylanısıp otırğanın jazdı. Biraq biz eks-prezidenttiñ bir auız sözin oqımadıq, ekrannan da körmedik. Baspasöz hatşısınıñ jazbası ğana bar. Mwnıñ bäri bir sayasi oyınday körinedi. Birinşi prezident jaylı habarlama keş bolsa da aqparat alañına şığuı bir elitanıñ ekinşisine jibergen signalı siyaqtı.

Almatıdağı tärtipsizdik. 5 qañtar 2022 jıl.

Almatıdağı tärtipsizdik. 5 qañtar 2022 jıl.

Azattıq: Eldegi jağdayda alañdatatın basqa da faktorlar bar ma?

Evgeniy Jovtis: 8 mıñğa juıq adam wstaldı degendi estidik. Wstalğandarmen ne bolıp jatqanı, olardı qayda wstap otırğanı, qwqıqtarı saqtalıp jatır ma sol jağı belgisiz. Bizdiñ wyımmen wstalğandar men olardıñ jaqındarı baylanıspadı. Wstalğandar arasında tonauşılar men örtegenderden bölek basqa da adamdar bar dep oylaymız. Kezdeysoq adamdar da, beybit mitingige şıqqandar da boluı mümkin.

Qırğızstandıq muzıkantpen bolğan şu (qazaqstandıq arnalar 90 mıñ teñgege mitingige qatısuğa kelgen qırğızstandıqtı körsetken, keyin ol osı eldegi belgili muzıkant Vikram Ruzahunov bolıp şıqqan edi. Tuıstarı onı azaptağan dedi, al Qırğızstan Qazaqstanğa nota joldadı – Red.) men advokattardan habarıñ joqtığı alañdatadı.

Prezident narazılıq beybit türde bastaldı dese de, Aqtöbe, Atırau, Semey jäne basqa qalalarda talaptar ädil bolsa da, beybit mitingige qatısqandardı wstay bastadı. Olardı äzirge birneşe künge äkimşilik qamauğa aldı. Meni qattı alañdatatını, beybit mitingige şıqqandarğa qarsı türli teris ritorikalar payda bola bastadı. Men bwl twsta zorlıq jasap, äkimdikke şabuıl jasağandar turalı aytıp twrğanım joq. Keybir belsendilerge auır ayıp tağılıp jatqanı jaylı sözder şığa bastadı. Bwl meni qattı alañdatadı. Olay jasauğa bolmaydı, sebebi bwl – beybit azamattıq qoğam men beybit oppoziciyanı qılmıskerge aynaldıru.

Azattıq: WQK basşılığı otstavkağa jiberildi. 5 qañtarda Toqaev WQK törağasınıñ birinşi orınbasarı etip Mwrat Nwrtileudi tağayındadı. Bwğan deyin bwl qızmetti Nazarbaevtıñ jaqını Samat Äbiş atqardı. 7 qañtarda WQK Äbiştiñ wstalğanın joqqa şığarıp, onı birinşi orınbasar dep körsetti. Törağanıñ birinşi orınbasarı qızmetin eki adam atqara ala ma?

 

Evgeniy Jovtis: WQK qwrılımı wlttıq qauipsizdik turalı zañ men işki qwjattarmen anıqtaladı. Onda birinşi orınbasar bir ya eki adam boluı mümkin.

Qazirgi jağdayda meni WQK köp uaqıt boyı beybit adamdar men sayasi oppoziciyağa, qoğamdıq wyımdarğa qısım jasauğa, añduğa köp uaqıt pen qıruar aqşa bölgeni alañdatadı. Mwnı 20 jıl boyı kördik. Basınan bastap barlığın jappay baqılauda wstaudıñ qajet emesin, şınayı qauippen ğana küresu keregin ayttıq.

Şınayı qauipti, şabuıldı kördik. Biraq WQK reakciya tanıtpadı. Osıdan şığar qorıtındı, WQK eşteñe bilmey jiberip aldı ya WQK birdeñe bilip, basqardı jäne eşqanday şara qoldanbadı.

Osı jağdayda men üşin WQK-nı kim basqarğanı, törağanıñ neşe orınbasarı bolğanı mañızdı emes. Komitettiñ sovet zamanınan qalğan sayasi policiya qızmetinen arılıp, qauip qatermen küresetetindey jañarğanı mañızdı.

Azattıq: Eldiñ işinde qaqtığıs bolıp jatqanda WQŞW äskerin kirgizu zañdı ma? Bwl qanday da bir qauip töndire me?

Evgeniy Jovtis: Bwl ideyağa öte saqtıqpen qaraymın. Sebebi kez kelgen qaqtığıstı internacionalizaciya jasau, meniñşe, qate. Qazaqstan biligi men arnayı qızmetterdiñ jağdaydı baqılauğa aluğa küşi jetkilikti dep oylaytınmın. Al WQŞW küşterin kirgizu belgili bir kezeñde Toqaevqa paydası tidi dep oylaymın. Birinşiden, ol arnayı qızmetterdiñ keybir aymaqtardağı jağdaydı baqılauğa alatınına, adaldığına küdiktenui mümkin. Ekinşiden, jağdaydan elitaaralıq qaqtığıs bayqaldı, al Toqaev osı twsta resursınıñ jetkilikti ekenin, Resey prezidenti Putinnen qanday da bir qoldauı bar ekenin körsetkisi kelgendey.

Eger WQŞW küşteri osı aptada ya kelesi aptada elden şıqsa Toqaevqa plyus, sebebi WQŞW küşteriniñ kelui eldiñ täuelsizdigine töñgen qauip dep jatır. Al äskeriler tağı biraz uaqıtqa qalsa, Toqaev teris äseri köp bolmaq.

RITORIKA ÖZGERDİ ME?

Azattıq: Köp adam “Estuşi memleket” koncepciyasınıñ avtorı Toqaevtıñ ritorikası keyingi künderi özgergenin bayqağan. Ol basında demonstranttarmen dialog jaylı ayttı, keyin eskertusiz atuğa bwyrıq berdi. Mwnıñ artında ne twr?

Evgeniy Jovtis: Toqaevtıñ ritorikası keyin tağı özgergenin basa aytar edim. Ol beybit mitingige şıqqandardıñ talabın estidik dedi jäne şeşuge tırıstı. Bwl jerde bäri qiın. Toqaevtıñ tärtipsizdikke qatıstı reakciyası qatal boldı, sebebi Almatı men birneşe qala eki-üş kün boyı baqılaudan şığıp ketti, äkimdikter örtendi. Osı twsta ne aytuı kerek edi? Sondıqtan “halıqaralıq terroristik bandalar” termini şıqtı. Keyin ritorika salmaqtıraq bolıp, “terrorister” jäne “banditter” dey bastadı. Bwl – köşedegi tärtipti ornatuğa degen talpınısqa reakciya. Sebebi halıqtıñ köbi qauipsizdikterine kepildik pen qatañ mälimdemeler tıñdağısı keldi.

Azattıq: Toqaevtıñ “eskertusiz atu” turalı bwyrığı qanşalıqtı zañdı?

Evgeniy Jovtis: Ärine, zañğa say kelmeydi. Meniñşe, mwnıñ sayasi ritorikası basım. Toqaevtıñ mwnısın sayasi söz dep qarastıramın. Bwl qatañ estilgeni tüsinikti. Biraq eskertusiz atu zañsız. Zañ bwğan rwqsat bermeydi. Zañğa say, qwqıq qorğau organdarı qızmetkerleri men azamattardıñ ömirine tikeley qauip töngende ğana atuğa boladı.

Ärine, qarulı qarsılıq bolğanda küştik qwrılımdardıñ mümkindigi köp, biraq bizdiñ zañımızda qay kezde küş qoldanu keregi jazılğan. BWW-nıñ negizgi qağidalarınan bastap, halıqaralıq standarttar da bar.

Azattıq: Toqaev mälimdemesinde eldegi jağdayğa destruktivti küşterden” bölek, “oyına kelgenin aytatın” “belsendiler” men “qwqıq qorğauşılardı” ayıptadı. Bwl sözimen ne aytqısı keldi?

Evgeniy Jovtis: Meniñşe, bwl – sayasi janrdağı söz jäne birqatar belsendiler men qwqıq qorğauşılar beybit miting turalı zañdı sınağanına aşulanu. Men qazirşe bwl mälimdemeni sayasi ritorika arqılı aşuın şığarıp alu dep qarastıramın. Biz qazirgi bolğan jağdaydıñ qayğılı ekenin, ädiletsiz ekenin atap ayttıq. Qwqıq qorğauşılar adam qwqığın qorğaumen aynalısıp jür. Olar mitingige qatıspadı, bizdiñ maqsatımız adam qwqığınıñ saqtalğanın, beybit miting qwqığın baqılau. Sondıqtan qwqıq qorğauşılardı şüyligudiñ qajeti joq. Biraq qarau kerek, bwl söz jüzege aspaydı, halıqaralıq BAQ, qwqıq qorğauşılar men belsendilerge qısım jasalmaydı dep ümittenemin. Alda jağday ne bolatının parlamentte ne aytılatınına, prem'er-ministr kim bolatınına, prezident qanday bağdarlama qabıldanatınına qarau kerek.

 

Azattıq: Endi beybit mitingilermen ne boladı? Bilik jwrtqa “qarañdar, beybit miting nege alıp keletinin” degendi meñzep jatır.

Evgeniy Jovtis: Beybit miting ötkizu qwqığı tärtipsizdikke äkeledi dep aytu aqımaqtıq. Biliktiñ maqsatı, birinşiden, mäseleni uaqıtında şeşu, beybit narazılarmen dwrıs dialog qwru. Ekinşiden, radikal jäne agressivti toptardıñ äreketin anıqtaytın jetkilikti küş jasaqtau.

Azattıq: Toqaev täuelsiz BAQ-tardıñ “arandatuşılıq rölin” aytıp qaldı. Ol “jala japqan” materialdardı tauıp, şara qoldanatının eskertti. Bwl qısım küşeyetinin bildire me?

Evgeniy Jovtis: Naqtı aytu öte qiın. Resey men Belarus'te mwnday boldı. Bir jağınan prezidenttiñ aynalasındağı adamdar, Europa odağı, AQŞ pen Batıs elderi bwl rayınan qaytara ala ma, onı da qarau kerek. Sebebi bwlay jasasa saldarı boladı.

Azattıq: Toqaev keyingi kezde qatal söyley bastadı. Bwğan deyin ol sözderin sıpayı aytatın edi.

Evgeniy Jovtis: Bwl Toqaevtıñ küşeyip kele jatqanın körsetedi. Qazirgi jağday bilikti şoğırlandıruğa, kadrlıq özgeristerge mümkindik berip jatır. Bwrın olay jasay almaytın. Sondıqtan onıñ ritorikası qatqıl, senimdi bolıp jatır. Bwl – qos bilik jüyesinen şığuğa ülken mümkindik. Bwlay aytqanıma keşirersizder, biraq ol qos bilik jüyesinde kişi seriktes bolğan edi. Bäribir bilikti küşeytu, ortalıqtandıru boladı. Bastısı, bwl avtoritarizmniñ küşeuine äkelmese boldı. Onıñ ornına halıqpen keri baylanısatın, dialog jürgizetin paydalı qwraldar şıqqanı jön. Toqaev qanday jol tañdaytının köremiz.

Azattıq radiolı

Related Articles

  • “Qazaqstandı kemsituge tırısadı”. Mäskeu Toqaevtıñ mälimdemesine qalay jauap beredi?

    Elnwr ÄLİMOVA Reseydiñ Ukrainağa jasağan basqınşılığına qarsı mitingige şıqqan adamdar. Almatı, 6 naurız 2022 jıl. “Qazaqstanda Reseydiñ ıqpalı azayıp keledi, mwnıñ soğıstan basqa da sebepteri bar”, “Toqaevtıñ Peterburgtegi mälimdemesi ayaq astı jasalğan joq, biraq eşqanday kelisim bolmağan”, “Qazaqstandağı narazılıq äleueti joyılğan joq”. AQŞ-tağı wlttıq qauipsizdik universitetiniñ professorı Erika Marat Azattıqtıñ swraqtarına jauap berdi. “PUTIN MEN SIMON'YAN KÖRŞİLERİN JAQTIRMAY, OLARĞA MWRNIN ŞÜYİRE QARAYTININ KÖRSETTİ” Azattıq: Peterbugte ötken ekonomikalıq forumda Qazaqstan prezidenti Toqaev Putinniñ közinşe “LHR”, “DHR” qwrılımdarın moyındamaytının aşıp ayttı. Toqaev osığan deyin National Interest basılımına jariyalağan maqalasında “Qazaqstan Ukraina jereiniñ twtastığın qwrmetteydi” dep jazsa, prezident äkimşiligi basşısınıñ orınbasarı Timur Süleymenov “Qırım men Donbasstağı jağdaydı “moyındamaymız” degen edi. Toqaev Peterburgtegi forumda

  • “Liderleri köregendik tanıtpağanda, birinşi qwrban Qazaqstan boluı mümkin edi”

    Reseylik sayasi qayratker, “Wlttıq sayasat institutı” halıqaralıq qauımdastığınıñ basqarma müşesi Andrey Piontkovskiy Qazaq elin janjalşıl alpauıtqa jem boludan ne qwtqarıp qalğanın ayttı. – PMEF-2022-degi atışulı mälimdemesinen keyin Prezident Qasım-Jomart Toqaev Katar ekonomikalıq forumına qatısıp, onda Resey Qazaqstannıñ senimdi odaqtası bolıp qala beretinin jetkizdi. Peterborda Mäskeudiñ solaqay sayasatın qoldamaytının mälimdegen soñ Toqaev Putinmen qayta kezdesip, kelissöz jürgizipti. Osı orayda qazaqstandıq oppoziciya jäne birqatar şeteldik sarapşılar Qazaqstan Prezidentiniñ “demarşın” Mäskeudiñ közboyauşı, qwytwrqı “mnogohodovkası” dep tüsindire bastadı. Jariya türde qoldamağanımen, jasırın kömek körsetpek-mıs…  – Mwnday konspirologiyağa negiz joq. Öytkeni Qazaqstan unitarlı memleketterdi özge alpauıttardıñ bölşekteuin ob'ektivti türde qolday almaydı. Kreml' Ukrainanıñ orıstildi oblıstarın bölip alıp, odan kvazirespublikalar qwruğa tırısuda. Mwnday soraqılıqtı qoldasa, Qazaqstannıñ

  • “Qısım körsetu qwralı”. Toqaev Resey wsınğan AES-ti saluğa nege asıqtı?

    Elena VEBER Balqaş köli jağasında ornalasqan Ülken auılındağı qañırap twrğan ğimarattar. Almatı oblısı, 13 säuir 2019 jıl. Balqaşqa atom elektr stanciyasın (AES) saludan qanday qauip bar? Reseyden yadrolıq tehnologiya satıp alu Qazaqstandı Mäskeuge “baylap qoyatını” ras pa? Qazaqstan biligi qauipti nısannıñ qwrılısına rwqsat bermes bwrın halıqtıñ pikirin nege swramadı? Azattıq bwl taqırıpta KEGOC korporaciyasınıñ bwrınğı basşısı, energetika jäne ekonomika salasınıñ sarapşısı Äset Naurızbaevpen söylesti. “KÜN ENERGIYASINIÑ BAĞASI – 14 TEÑGE, ATOM ENERGIYASI – 60 TEÑGE. TIİMDİSİ QAYSI?” Azattıq: Jaqında Qasım-Jomart Toqaev şeteldik investorlar keñesiniñ jiınında Qazaqstan AES salınatın jerdi belgilep, tehnologiya tañdap jatqanın, qwrılıs jwmıstarı keler jılı bastalatının ayttı. Prezidenttiñ bwl mälimdemesi asığıs jasalğan joq pa? Äset Naurızbaev. Äset Naurızbaev: Prezident energetika salasınıñ mamanı emes.

  • Şabdarbaevtıñ WQK-ni men basqarğanda bäri tamaşa bolsa älgi jihadşılar men dağuatşılardıñ bäri aspannan tüsti me?

    Asılhan Mamaşwlı Äriptesim Manas Qayırtaywlına Amangeldi Şabdarbaev qısqa swqbat beripti. Köp närse aytıptı, Köñilime dıq etken twsın jazayın. Wlttıq qauipsizdik komitetin men basqarğanda (2005-2010 j) köşede saqaldılar, anau-mınau islamister aşıq jürgen joq, bärin qadağalap otırdıq depti. 2013 jıldıñ küzi edi. Tañerteñ jwmısqa kelsek, şamamen onnıñ kezinde, qaru asınğan 30-ğa juıq saqaldı jigittiñ Siriyadan Qazaqstanğa ündeu joldap twrğanın kördik. Qıramız-joyamız degen äñgime. Bwlar kim dep dereu äleujeliden izdep, Jezqazğan men Sätbaevtan Siriyağa “jihadşılap” ketkender ekenin jobaladıq. – Barasıñ ba,- dedi redakciya. Ömiri körmegen, eşkimdi tanımaytın jerim. -Baramın,-dedim. Sol küni tüsten keyin Jezqazğanğa wşıp kettim. Erteñine Jezqazğan bazarına barıp, bireudi köke, bäreudi jäke dep jürip, jiptiñ wşığın taptım. Biraz tarqattım. Sonda bayqağanım,

  • GERMANIYA NEGE SOĞIS AŞTI?

    Jazuşı-publicist Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev): Erteñ, 22-mausımda Germaniyanıñ Sovet Odağına qarsı şabuıl bastağanına 81 jıl boladı eken. Jıl sayın osınday kezeñde «1941 jılı 22 mausımda faşistik Germaniya opasızdıqpen soğıs jariyalamastan Sovet Odağına basıp kirdi» degen qwlaqqa siñisti twjırım kezekti ret qaytalanıp jatadı. Osı şındıqqa üylese me? Nemisterdiñ opasızdıqpen basıp kirgeni ras pa? Resey tarihşıları 2009 jılğa deyin bwl taqırıpqa auız aşıp körgen emes. Öytkeni aqiqattı aytuğa jol berilmeytin. Tarihi qwjattar bolsa ne deydi? Tarihi qwjattar Germaniya 1941 jılı 21 mausımda soğıs jariyalau turalı Berlinde äzirlengen qwjattıñ 22-mausımğa qarağan tünde Mäskeudiñ resmi ökilderine tapsırılğanın aytadı. Germaniya elşisi Verner fon der Şulenberg 1941 jılı 22 mauımda Kreml'ge kelip, qabıldau bölmesinde birneşe sağat tosıp,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: