|  |  |  | 

Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

Ұлт тағдырын шешкен ұлы шайқастар

Ұлт тағдырын шешкен ұлы шайқастар
Тамыры екі мыңжылдықтан да терең, әлденеше ғасырлар бойы әскери өнері бабасынан баласына беріліп келе жатқан көне халық қазақтай ел кемде-кем

Ұлы халық осыған дейін бірнеше рет бодандық тепкісін көрсе-де, олардың бойынан табылатын батырлық, әскери машық, соғыс тактикасы мен стратегиясына деген ұқыптылық әлі қайран қалдырып келеді. Қазақтың ұлттық тарихында ел тағдырын шешкен ұлы шайқастарды шамамыз келгенше тізбелеп көрейік.

Бұланты-Білеуті шайқасы 

«Ақтабан шұбырынды Алқакөл сұлама» қасіретінен кейін қазақтың еңсесін көтеріп, беделін көтерген ұлы соғыс – осы Бұланты-Білеуті шайқасы.

Шайқас 1727 жылы Бұланты мен Білеуті өзендерінің ортасындағы тақтайдай тегіс кең жазықта өтті, соғысқа екі жақтан 100 мыңдай сарбаз қатысты. Кең әрі терең ойластырылған әскери тактика мен стратегияны шебер жүзеге асыра білген қазақ қолы кеудесі басылмай тұрған жоңғарларға күйрете соққы берді, оларды тас-талқан етіп жеңді. Сөйтіп, бұл соғыс «Бұланты-Білеуті шайқасы» деп аталып, ұлт тарихына алтын әріптермен жазылды. Бұл шешуші шайқас туралы тарихтың білгірі, халықтың сүйікті жазушысы Мұхтар Мағауин былай деп жазады: «Әлбетте, қазақты қазақтан басқа ешкім-де сақтап қала алмайтын. Егер Бұланты мен, Аңырақайдағы жеңістер болмаса, Қазақ Ордасы осыдан үш жүз жыл бұрын мүлде тозып құрып біткен, Ноғай Ордасының кебін киері анық-ты. Тоқтау көрмеген Жоңғар қалмағы енді бірер серпіннен соң Еділ қалмағымен тоғысар еді. Сарыарқадан айырылған соң қазақтың барар жері, басар тауы қалмас еді. Хандық садаға, халқының өзі құрып кетер еді» (М. Мағауин. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы, 1995 жыл).

Аңырақай шайқасы 

Бұланты-Білеуті шайқасынан кейін әскердің еңсесі көтеріліп, саяси және әскери бірлікке қол жеткізген қазақ қолы 1728 жылы Балқаш пен Шу бойына қарай жылжып, ұрысқа әзірлене бастады. Бұл кезде жоңғарлар қазақ жерін тұтастай иеленбекші еді. Қазақтардың әрекетін сезген олар да Шу мен Балқаштың оңтүстігінде үлкен шеп құрды. Үш жүз жасақтары шешуші шайқас алдында Хантауында, Сұңқар тауында (кейін бұл жер Әбілқайыр тауы аталды) жиналды. Шайқас солтүстігі Балқаш, оңтүстігі Отар даласы, батысы Шу, шығысы Күртіге дейінгі аралықтағы жерлерде өткендігін осы өңірлерде жиі кездесетін қазақ, қалмақ қорымдары дәлелдейді.

Аңырақай шайқасында алғашқыда позициялық, күштерді барлау соғысы болды. Екі жақ та өңірдің таулы, жыралы бедерлерін өз мақсаттарына ұтымды пайдаланып, жауын аз шығынмен көп қыруға тырысып бақты. Қалмақ жағының қару-жарағы басым еді. Мылтықпен бірге өздерінде құйылған, Ресейден сатып алынған әртүрлі қашықтыққа атқылайтын зеңбіректері-де болды. Қазақтар бұл кезде зеңбірекке қарсы ұрыс тәсілдерін меңгергендігін байқатты. Көптеген қазақ батырлары соғыс өнерін жетік білетіндігін көрсетті.

Қырық күннен астам болған бұл шайқаста қазақ қолы ірі жеңіске жеткен.

Шаған және Шорға шайқастары 

1752–1754 жылдары қазақ әскерлері жоңғарларды Тарбағатай жотасының оңтүстігі мен солтүстігінен тықсыра қуып, Балқаш, Іле және Қаратал өзені бойындағы жоңғарларды ығыстырды. Оңтүстік жасақтың қолбасшысы Қабанбай батыр, Қаракөл, Нарын, Ұржар, Қатынсу, Алакөл, Барлықты жоңғарлардан босатып, солтүстік жасақ Бөгенбай батыр әскерімен кездесті. Баспан-Базар, Шорға, Маңырақтағы шайқастан кейін, Зайсан, Марқакөл, Күршім жерлері азат етілді. 1750 жылы сексен күндік Шорға соғысында қазақ-қалмақтан он мыңдаған жауынгер қатысқан жан алысқан ұрыс болады.

Шығыс өңірде болған екі ірі шайқас тарихта қалды. 1735 жылы Шаған шайқасында Қабанбай ақбоз атымен жау әскеріне баса-көктеп кіріп, жеңіспен оралғанда Абылай хан: «Батыр! Сен – менің қайтуды білмейтін алмас қылышымсың. Сен бүгін өзіңді өшпес даңққа бөледің. Бүгіннен бастап сенің атың бүкіл қазақтың жауға қарсы күресіндегі ұранына айналады. Саған енді – Дарабоз (теңдесі жоқ, бірінші) деген жаңа есім беремін», – дейді.

Шорға шайқасының нәтижесінде Жоңғарға қараған Тарбағатай өңірін қазақтар иемденді.

e-history.kz

Related Articles

  • Аралдың азуы мен тозуы

    Кеңестік дәуірдегі ирригациялық жүйе мен жерді ешбір агротехникалық шараларды сақтамай, есепсіз игеру тәсілдері Арал теңізін жоюға жеткізді. КСРО Су шаруашылығы министрлігінің тікелей кінәсынан Арал аймағы әлі мекенге айналды. Сырдария және Әмудария өзендерінің суларын мақта егісіне көптеп бөлуден Арал теңізі тартылып, оның суы азайды. Өзбекстан мен Қазақстан шекарасында орналасқан, шөл зонасының су айдыны – Арал теңізінің жағдайы бүгінде көңіл толарлықтай емес. Кезінде  дүниежүзі бойынша 4-орында болған теңіздің бүгінде жоқ болып кету қаупі бар. Бұған басты себеп – адам әрекеті салдарынан теңіздің тек құр ізі ғана қала ма деген сұрақ барлығымызды алаңдатады.  1950 жылдары теңізде балықтың 24 түрі өсіріліп, балық аулау жылына 500 мың тоннаға жетсе, ал 1980 жылдары соңына қарай балықтың

  • ТОРАҢҒЫЛЫ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕМІЗ?

      ТОРАҢҒЫЛЫ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕМІЗ? Сыр бойы – тұнған шежіре, таусылмас тарих. Өткен өмірді бүгінмен бүгіп қалуға болмайды. Бабалардың соқтықпалы-соқпақты ұлы жолы ғасырлар қойнауынан ұласып келе жатқаны ақиқат. Ал, қазіргі өмір ертеңге жалғасатындықтан, өткенді таразыға тарту – басты міндет. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жариялау арқылы рухани мұраларымызды түгендеп, ұрпаққа ұлтжандылықтың ұрығын себудің үлгісін көрсетті. Жер атауларының тарихын зерттеу өз өлкеміздің өткен тарихына үңіле отырып, ұрпақ санасында сабақтастық салтын қалыптастыруды көздейді. Қайсыбір елдің, жердің немесе елді мекеннің аталу тарихы болатыны сөзсіз. Сондай-ақ «Тораңғылы – Бала әулие» аталуының өзіндік шығу төркіні бар. Әйтсе де  тарихшылар, шежірешілер де «Тораңғылы – Бала әулие» дәл осылай болған деп әлі күнге дейін тап

  • Алаш арысы – Міржақып Дулатов 135 жаста

         Жиырма жасында ұлтын оятып, ұран салған Міржақып Дулатовтың туылғанына биыл 135 жыл толып отыр. Елім деп, жерім деп халқы үшін жанын аямаған  атамыздың бұл жасын атап өту біз үшін үлкен мәртебе. Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері Міржақып Дулатовтың ұлты үшін жасаған қызметтері, еңбектері қазіргі таңда әр қазаққа аян және мақтаныш. Небәрі жиырма төрт жасында «Oян, қазақ!», – деп ұлтына ұран салған Міржақып Дулатов Алаш қозғалысының басында тұрған еді.  Бұл жолда ол кісі көп еңбек етті.   Патша өкіметінің отаршылдық езгісі күшейіп тұрғанда, аумалы-төкпелі заманда өмір сүрген  М.Дулатов жастығына қарамастан, ұлтына аянбастан қызмет еткен ұлы тұлға! Жастайынан ата-анасынан айырылсада сағы сынбай алға ұмтылды. Халқының мұңын мұңдап,  жоғын жоқтауға серт беріп, халық ісіне бар

  • Қырғыз (қазақ) автономиясына -100 жыл.

    (тарихи -деректі әңгіме)   Жұмат ӘНЕСҰЛЫ     АРМАН БОЛҒАН АВТОНОМИЯ   Қазақ елінің автономиялы республика болуын Алаш қайраткерлері аңсаған, армандаған. Олар 1917-жылдан қазақ автономиясының келешегі үшін күресті. Әлихан Бөкейханов ол кезде кадет партиясының мүшесі еді, содан Ресейдің Уақытша үкіметінің басшысы болған Керенскийден, одан кейін Колчактың көмегімен Қазақ автономиясын құрудан үмітті болған. Керенскийдің бұл мәселеге көңіл бөлуге уақыты болмады, ал, Колчак болса, “Қазақтар ешқашан автономия алмайды” деп үзілді кесілді бас тартқан.  Сонымен 1918-жылы Колчактың, Дутовтың, Деникиннің әскерлері большевиктерден жеңіле бастады. 1918-жылы большевиктер ақтармен айқасып жатқанда Царицин майданы, Каспий, Маңғыстау арқылы ондаған түйелі арбамен Ә.Жангелдин Торғайға, Амангелдінің сарбаздарына көп қару жарақ жеткізді. Көп қаржыда әкелген. Содан1918- жылы қазан айында Торғайда Совет өкіметі

  • РИМ БИЛЕУШІЛЕРІ ҰЛЫ ДАЛАДАН БАРҒАН БА?

    Ителі руы – іргелі рулардың бірі. Атауы жағынан Ителі кәдімгі Ителгі құстың атауының ғасырлар легінде ғ, г әріптері түсуіне байланысты өзгеріске ұшыраған түрі болуы мүмкін. Екінші жақтан алғанда, Ид-Телы, Иди-Теле болып ежелгі Алтайлық Телелердің бір бұтағы болуы мүмкін. Ид-Телы, Иди-Теле атаулары оларды Жер-Телелері(отырықшы Теле) және қасқырды төтем еткен Телелер ретінде көрсете алады. Ителінің шежіре бойынша Көкбұлақ деген атаның немересі екенін танысақ, Көк сөзінің Құдайы сипаттар мен көк бөріге, киеге қатыстылығын ескерсек ит сөзінің әрі жағында қасқыр төтемі жатады. Италияндардың ит емген(қасқыр емген) екі баланы төтем санап, күні бүгінге дейін Ителі атауынан Ителия(Италия) болып тұрғанын біле аламыз. Оның үстіне Көкбұлақ аталатын кей жерді халық Көкебұлақ деп те айтады. Көкебұлақ – Тыва

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: