– Құрметтi бауырлар, сiздер менi сырттай бiлесiздер. “Ақ жол” партиясы сiздермен кез­де­судi маған өткiзсiн деп тапсырды. Сiрә, соған қарағанда менiң оралмандарға күйеубала еке­нiмдi ескерген болса керек (ду күлдi). Өйткенi менiң әйе­лiм –Ресейдiң қазағы, – деп сөздi Алтекең әзiлмен бастаған болатын. Ол одан әрi былай дедi:

– Ал ендi әңгiменiң негiзгi тақырыбына көшсек. Бұл тек сайлау (Парламент сайлауын айтады–ред.) алдындағы кез­десуiмiз емес. Себебi, сайлау 19-ы күнi болады. Содан кейiн өтедi, кетедi. Ары қарай да үлкен өмiр бар. Ал үлкен өмiрдiң бiздi күтiп отырған “ұлтымызға, халқымызға беретiн несi бар?” деген үлкен тақырып барлығымызды ойландырады. Сол сан мыңдаған сұ­рақтардың iшiн­дегi өзектiсi де, үлкенi де – қазақ ұлтының потенциалын қайта қалпына келтiру мә­селесi. Бұл – өте үлкен мәселе. Себебi, империя тұсында, 1931–33 жылдардағы ашаршылықты былай қойғанда, 1937-38-дегi қуғын-сүргiндi былай қой­ғанда, соғыста жоғалған азаматтарды былай қойғанда, 1950 жылдардағы қиындықтарды былай қойғанда, “бейбiт, жақсы” деген Брежневтiң заманында да қазақ ұлтының потенциалы күн санап кемiп бара жатты. Себе­бi, “бiр­тұтас кеңес халқын қа­лып­тастырамыз” деген идея арқылы қазақ халқының тамыры жойылып, бетiндегi шыбығы қалған жағдай да болды. Ұлттың iшiнде де, айналасында да, дамуында да үл­кен дағдарыс болды. Кеңес одағы құлағаннан кейiн, бiз сол дағдарыс кезеңiнде тұрған ұлтпен жаңа мемлекет құруға кiрiстiк. Әрине, ұлттық бюрократияның көмегiмен, қолдауымен алғаш­қы кезеңде мемлекет тiзiгiнiн қолға алғанымызбен, ол ұлттық бюрократия экономиканың кейбiр тұстарына келген кезде өзiнiң ұлт, халық алдындағы негiзгi жауапкершiлiгiн ұмытып, бүгiн олигархтардың, белгiлi топтардың бюрократтарына айналды.

Демек, ұлттың өзiн тәуелсiз мемлекетке тiреу болатындай және оны алға алып жүретiндей iшкi қайнар күш керек. Егер билiк халықтан туындайды десек, алдымен халықтың потенциалын қалыптастырудың жолын iздеуi­мiз керек. Ол үшiн, ең бастысы, елге еркiндiк беру, елдiң дамуы­на, маңдайалды азаматтардың өсiп шығуына мүмкiндiк жасау керек. Бұл – үлкен өзгерiстi кезең. Ол үшiн әдiл сайлау керек, әдiл қозғалыстар керек, әдiл партиялар керек, әдiл баспасөз керек. Ал екiншi жағынан сол үлкен дағдарыста тұрған тiл, дiн, дiл және ұлттық болмыс мәселесiн­де, қазақ ұлтына сырттан келер үлкен көмек бар. Ол – оралмандар. Мен мұны “көмек” деп әдейi бөлiп айтып отырмын. Себебi, оралмандарды үлкен көмек­тесушi адамдар ретiнде қабылдауымыз керек. Ұлттың санын молайтатын, сапасын жақсартатын, ұлттық экономикаға ие болатын, сырттан келiп қосылып жатқан “жаңа күш” ретiнде қарауымыз керек. Әсiресе, гуманитарлық салада, тiл, мәдениет саласында бiз көрiп отырған қиыншылықтардан алып шығуға өз үлесiн қосатын күш ретiнде қарауымыз керек. Сондықтан да, сiздермен бүгiнгi кездесудiң басты тақырыбының бiрi осы болмақ. Тек қана елiмiзге келiп жатқан оралмандардың басындағы қиыншылықтарды талдап жатсақ, сiз де, бiз де жылап жiберемiз. Оған ұзақ уақыт керек. Үшiншiден, болашақта не iстеймiз? Ат сабылтып келген оралмандардың, ағайындардың қаймағы сiздерсiздер. Ғылым, бiлiм, мәдениет өкi­лiсiз­дер. Сiздермен осы келiп жатқан бауырларымыздың қазақ ұлтына, Қазақстан мем­лекетiне қалай ыңғайлы жағдайда кiрiгудiң, бiрлесудiң жолын ақылдасуымыз керек. Барлық мәселеде, бiз билiкке жүгiне беруiмiздi қоюы­мыз керек. Бiз халық болып бiрiгiп, халық болып тұтасуымыз керек. Және ұлттың iшiндегi өз проблемаларын өзi шешетiн, үлкен қоғамдық саяси күшке ай­налуы­мыз керек.

Сiздерде қандай ой бар? Бәлкiм, бiздiң партияның кө­лемiн­­де ме, партия көлемiнен тыс жалпыұлттық қозғалыс көлемiн­де ме? Немесе билiкке қалай ықпал етуге болады? Қандай қозғалыстар жасауға болады? Осының барлығы сiз бен бiз қозғайтын, қаузайтын нәрсе. Сiз­дердiң бiзге айтар қандай тiлек­терiңiз бар? Ол үшiн айқындық керек. Соны айқындап алуы­мыз керек. Сонда ғана сiздер мен бiздер бiр-бiрiмiздi жатсынбауға мүм­кiндiк жасалады. Сонда ғана бұл мемлекетте жаңа құрылым құруға, жаңа жүйе жасауға жол табылады. Әрине, сiздер өз­дерiңiз жол таба аласыздар. Бiлiмдерiңiз бар, үлкен дайындықтарыңыз бар. Ал арттарыңыздан ерiп келген, ендi келетiн бұқара халыққа қандай көмек керек, қандай жәрдем керек? Осы мәселенi сөз етсек.

Тарих ғылымының докторы, профессор Нәбижан Мұқаметханұлы, эконоика ғылымдарының кандидаты Дәулетбек Тоқтасынұлы, кәсiпкер Мұхан Мамытхан өз ойларын ортаға салды.

– Қазақстанда қазақ халқының талантты азаматтарының көбiрек көрiнуiне, шығуына жағдай жасау мәселесi қазiр өте өзектi. Мен Мәскеуде елшi болып iстеп жүрген кезiмде Қазақстанның Ресейдегi мәдениет күндерiн ашуға Қазақстанның өнер қайраткерлерi келдi. Сонда бiр жарым сағаттық концерт көрiп отырып бiр ойда қалдым. Және осы ойымды сол кезде президенттiң көмекшiсi болып жүрген Ораз Жандосовқа айттым: “Осыдан он жыл бұрын қандай адамдар бiзде ән салып, скрипка тартып, фортепиано ойнап жүрсе, дәл сол адамдар әлi де жүр. Он жылда басқа жаңа есiм шыққан жоқ”,– деп. “Бұның себебi неде?” деген мәселеге бiз ойлануымыз керек. Немесе 1990 жылдардың басында қау­лай шыққан қалың қазақ бизнес өкiлдерiнiң артынан iлескен жаңа есiм қазiр қарасаң, тағы да жоқ. Мұның себебi неде? Немесе бiздiң артымыздан iле-шала басып келе жатқан жасы 30-дан асқан саясаткер азаматтар және жоқ. Мұның себебi неде? Демек елiмiзде талантты азаматтардың, өнер­де, ғылымда, саясатта, бизнесте көрiну мүмкiншiлiгi мүлдем азайып кеткен. Бұның негiзгi басты себебi, қазiр билiк, атқарушы билiк, өкiнiшке қарай, барлық процестердi өзiнiң бақылауына қаратып алған. Егер ат­қарушы билiктiң назарынан тыс дүние болатын болса, тыс тұлға болатын болса, тыс үлкен жоба болатын болса, ол тез арада жоқ болады немесе дамымайды, өспей­дi. Өйткенi билiк оған мүмкiн­шiлiк бер­мейдi. Соның кесiрi­нен қазiр Тәуелсiздiгiмiз­дiң 14 жылында бiз сол 1990 жылдардың басындағы аз­ғантай потенциалмен өмiр сүрiп келе жатырмыз.

“Сырттан келген оралман­дар­­ға елiмiздiң потенциалын кү­шейтетiн үлкен күш ретiнде қараймыз” дегенде осыны да меңзеген едiм. Ол үшiн оралман ғана емес, Қазақстанның барлық азаматтарына жан-жақты дамитын бәсекелестiк орта керек. Бәсекелестiк орта тек демократиялық институттар қалыптасқан кезде ғана пайда болады. Қазiр бiзде атқарушы билiк барлық билiктен жоғары тұр. Егер бейнелеп айт­сақ, билiк халықтың мойнына екi аяғын салбыратып мiнiп отыр. Бүгiнгi күнi, дәл қазiр мен билiктiң өкiлiмiн, осындай шындықты айтуға мәжбүрмiн. Сiз жаңа үкiметтiк емес ұйымдардың оралмандарға қатысын немесе үкiметтiң көзқарасын айт­тыңыз. Бiзде оралмандарға жағдай жасау жөнiнде методикалық қате бар. Бюджетте қандай мүмкiндiк бар, соған қарап квота жасайық дейдi. Халықтың “оралмандарды елiмiзге алып келiп қосып, ұлттың потенциалын қалай аттыруға болады?” деген сұрағын алдымен қойып, сол үшiн қанша қаржы керегiн анықтап, қандай жағдай қажеттiлiгiн ойластырсақ, содан кейiн есеп-шот жасасақ, жағдай мүлде басқаша болар едi. Үкiметтiң қазiргi мүшесi ретiнде, бұрынғы мү­шесi ретiнде айтайын: сiз­дердiң тағдырларыңызды кө­бiне-көп бюджеттi жоспарлайтын, бөлетiн. Қоржова деген ханым шешiп жiберетiн. Бiз ол кiсiмен талай айтыстық та, тартыстық та, талай әңгiмелер­ге барыстық та. Мiне, сондықтан да, оралмандардың келу мәсе­лесi Қазақстанның парламентiн­де бiр рет те кең түрде талқыланып, үкiметке салмақ салған жоқ. Демек, парламент өзiнiң негiзгi бiр өкiлеттi, мақсатты iсiн орындап отырған жоқ. Мен кейде ойлаймын, осы бiздiң үкiмет қазақ халқын проблемасы жоқ халық деп ойлайтын болуы керек. Сондықтан да бұған көп назар аудармайды. Ол үшiн билiктiң құрылымы өзгеру керек. Конституцияға үлкен өзгерiс қажет. Билiктi бiз тең­дестiруiмiз керек. Билiкте те­пе-теңдiк болмай, билiк бiрiн-бiрi бақыламай, әрқашанда ертоқымы бiр жағына ауып кеткен ат сияқты болып жүремiз. Ол шындық. Мiне, содан келiп соңғы 14 жылда жаңағы сiз айтып отырғандай, мен айтып отырғандай, ұлттың потенциалында үлкен өзгерiстер болмай жүр. Тiптi қазақтың бiртуар азаматы, ғарышкер Тоқтар Әубә­кiров­тiң өзiн неше соқ­паққа салдық. Бiзде ұлттың пайдалы, құнды, бағалы тұлғаларын дұрыс­тап пайдалану мәселесi жоқ. Онда да тек сая­си билiктiң ықпалында болса, саяси билiктiң шеңберiнде болса, сонда ғана пайдаланады. Қалған кезде ұлтты дамушы күш ретiнде қарас­тыр­маймыз. Бiз көбiн үлкен адамдарға, билiкке қажет пе, қажет емес пе деп қараймыз. Ал ұлтқа қажет пе, қажет емес пе деген сұрақ көп туындамайды. Зиялы қауымның көп өкiлдерi кеңес заманында осы сұраққа өз­дерiн­ше жауап берiп үйренiп алған. Бiз халыққа қажетпiз бе, қажет емеспiз бе деп ешкiм ойламайды. “Осы бiз билiкке қа­жет­пiз бе, қажет емеспiз бе? Бiр күнi ғайыптан тайып қажет болмай қалсақ қайтемiз?” деп алаңдайды, басын қатырады. Содан жалтақтық туады. Жақында “қазақстандық ұлт құру” жөнiнде дайындықсыз пiкiр айтылды. Бiз одан өткенбiз. Кезiнде “бiр тұтас кеңес хал­қын құрамыз” деген кезде бүкiл қазақ мектеп­терiн жауып, тiлiмiздi, бәрiн соған ыңғайлағанбыз. Себебi, “бiр ұлт” болған соң ол ұлттың бiр тiлi болу керек. Мәселен, ағылшынның–ағылшын тiлi бар, жапонның –жапон тiлi бар, француздың–француз тiлi бар. Ал “қазақстандық ұлт” құрсақ, оның тiлi қай тiл болады? Қай ұлттың мәдени негiзiнде құрылады? Ол қай ұлттың дiнiнiң негiзiнде құрылады? Осындай мәселе жөнiнде сұрақтар туған кезде бiздiң бiр үлкен жазушы ағамыздан журналист: “Қалай қарайсыз”,– деп сұраса, әлгi жазушы ағамыз: “Айналайын, мен мұндай сұрақтарға жауап бермеймiн, уақытым жоқ”,– деп жауап берiптi.

Қытайдан келген азаматтардың оқуға түсе алмай, немесе елiне қайта алмай, дүбәра болып қиналған кезiн де мен “үлкен сая­си оқиға” деп есептеймiн. “Жас Алаш” газетi соны шырқырап тұрып жазды. Сонда селт еткен шенеунiк бол­ған жоқ. Селт еткен премьер-министр болған жоқ. “Мұның қалай?” деп Алтыншаш Жағанованы шақырған президент болған жоқ. Бұл да үлкен мәселе. Парламентте бiр-екi депутат сөйледi де қойды. Сондықтан бiз әрбiр қоғамдағы үлкен мәселелерге терең қарап үйренуiмiз керек. Басқалай болмайды. Бiздiң қазiргi даму қар­қынымыз, мүмкiншiлiгiмiз соған жағдай жасайды. Сiз­дердiң бәрiңiз әр елден келген бiлiмдi азаматсыздар, өз­дерiңiз де байқаған шығарсыздар, бiздiң дамуы­мызда ке­мiнде бес жылдық кешiгу бар. Ал мынау ғаламдастыру ке­зеңiнде кешiгу бiз үшiн өте қауiптi. Ресейдiң Кавказды тыныштандыру реформасы жүрiп кетсе, бiз одан кейiнгi 10–15 жылда дамымай осы күйде отырсақ, “Тәуелсiздiгiмiздi сақтап қаламыз” деп мен айта алмаймын. Егер Ресей ұлттық экономикасын екi есе ұлғайтса, бiз “ артта қалғандардың (Өз­бек­станның, Қырғызстанның және Тәжiкстанның) алдында жүрмiз” деп мақтанып жүре беретiн болсақ, онда бiздiң тәуелсiздiктен айырылып қалу қаупiмiз бар. Шекарамызды сызып бергеннен кейiн, ешкiм бiзге “Тәуелсiздiгiң мәңгiлiк” деп кепiлдiк берген емес.

Қытайдың өрлеу қарқынын бiлесiздер, Ресейдi бiлесiз­дер. Ендеше, Қазақстанның маңда­йына үздiксiз даму ғана жазыл­ған. Үздiксiз даму арқылы бiз өзi­мiздi-өзiмiз ұлт ретiн­де сақтай аламыз. Өзiмiздi-өзiмiз Тәуелсiз мемлекет ретiнде сақтай аламыз. Соңғы үш жылда, мына экономикалық реформалар аяқталғаннан ке­йiнгi жылдары, еркiн парламент, еркiн баспасөз болса, оралмандардың көп мәсе­лесi орнықты шешiлiп кеткен болар едi. Қоғамдық талқы арқылы шешiлiп кетер едi. Бiзде сiз­дердiң азаматтық алуларыңыздың өзi проблема. Сiздерге беретiн жеңiлдiктi коррупцияға айналдырған. Пәлендей пайызын қайтармасаңыздар, көп­шiлiгiңiз квота ала алмайсыздар. Оны да бiлемiз, газет жазып жатыр.

Ал мынау Литва мемле­кетiн­­де жаңадан сайланған президент бiр Ресейдiң азаматына заңсыз азаматтық бергенi үшiн отставкаға кеттi. Литва халқы алаңсыз, қорықпай, тыныш ұйықтап өмiр сүре беруiне болады. Себебi олар “төбеге шыққан, билiктегi кез келген адам өзiнiң ойындағы жеке мақсатын iстей алмайды” деп сезiнедi. Олардың конституция­сында сондай мүм­кiндiк бар. Кез келген билiктiң адамы бақылауда. Парламент­тiң, баспа­сөздiң, қоғамдық саяси күш­тердiң бақылауында. Ал бiзде қанша төлқұжат қандай жағдайда кеткенiн кiм бiлiп жатыр?! Мiне, осындай мәселелер сiздердi де, бiздердi де тол­ғандырады, ойландырады.

zhasalash.kz