КЕРЕЙДІҢ САРБАС-ҚАРАҚАС РУЫ

| Mar 6, 2016

ҚАРАҚАС

Қарақас деген құс көлдер мен теңіздерді мекен еткен жыртқыш құс. ол жайында қанаты толқындарды жапырып, сол ырғақ тиген үстіңгі толқындағы балықтар сығымдалып өледі деген аңыз бар. құс ғылымы жағынан балықшылар тобына жатады. Қазақ өлкелерінде көл-теңіздерде(Каспи, Байқал), Ертіс, Өп, Енесай, Сіліңгі, Есіл өзен алқаптарында жасайды. тағы да біраз мекендері бар болуы мүмкін. деректерде 11ғасырда Тайғада Қарақас деген атпен аталған Түркі тілдес бір тайпаның жасағанын айтады, бұл таипа бүгін де Ресей аумағына орныққан. тарихты бойлай келіп енді бергі беттерді асыр-жасыр аударып кеп жіберсек, Қазақ Керей арысының Қарақас деген бір кіші таипасы бар екені оттай алаурап көрінеді. себебі, Оспан батыр бастаған ұлт-азаттық көтерілісі жасаған Қарақас-Молқы рулары еді.кейін маңына басқа ру-таптар шоғырланды… Абылай хан заманынан кейін Қазақтардың тұңғыш рет болып Баянөлгей маңына(Теріскей Алтай) аяқ басуы Арқалық деген батырға тән. Қытай, Моңғолия, Түркия қазақтарының арасында <<Арқалық батыр>> эпосы кең тараған. ол эпоста Дөрбіт, Ұранхай(Тоба, Тва) тайпаларымен алысқан халық батыры және сол кездегі Абақ Керей елінің Цин империясы бекіткен ханы аталған Ажы төреге әділетсіз әрекеті үшін шоқ таңба басқан әділет сүйгіш ретінде баяндайды. бұл Арқалық осы Қарақас елінің батыры. Алтай таулары мен Тиян-Шань тауларында бір мұнша үңгірлер Торғайты үңгірі деп аталады. Алтайда осы аттас жайлау да бар. Тиян-Шандада Торғайты деген шағын қала бар. бұл да осы Қарақас елінің Шаң руынан шыққан Торғайты деген әулиенің қалдырған іздерімен байланысады. Оспан батырдың балуаны аталған Дәлелқан балуан, Бабақұмар балуандар осы елден. Қытайдағы мектеп оқулықтарына енген қамшігерлік өнердің баһадүрі есептелген Қареке деген тұлға да осы елге жатады. Мұхтар Мағауинның <<Кесік бас – Тірі тұлып>> тарихи хикаиятының бас кейіпкері болған яғни, Ақымбек атамыз да Қарақас. Қарақас елінің ұраны – Қаптағай. таңбасы : Тарақ таңба. Алтай ұлт-азаттық қозғалысының ақылшы биі Ақтеке би, Халел тәйжі. Сардарлардан : Қаби батыр, Құрман батыр, Сайып батыр, Рахат батыр, Зейнел үкірдай, Бүркітбай батыр, Абдолла батыр қатарлылар осы Қарақастан. Оспан батырдың он мың атты жасағының төрт мыңы осы Қарақас руынан ұйымдасқан. бұл күнде Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарының басын қосқан Іле автономиясының әкімі Мәнен Зейнелұлы осы Қарақастан. кезінде Баян-Өлгейдің көп жыл әкімі болған Мизамқан Күнтуғанұлы да осы Қарақастан. Баян-Өлгей жерінде өткен танымал халық ақыны Мешел ақын Қарақас елінен болып табылады. Ерлан Нұрдықанұлы деген ақын осы күндердегі дүние жүзі қазақтары поэзиясында ең алдыңғы лектегі азаматтың біреуі, Әннас Бағдат есімді жас драматург бар… осылар да осы аталардың зәузаты. әлем қазағы бойынша ең соңғы рулық көсемнің тұяғы болған, Қарақас елінің тәйжісі Уақит Халелұлы өткен жылы дүниеден озды…

Қарақас елінің негізгі мекендері : Алтай аймағының Алтай қаласы мен Көктоғай ауданы, Еренқабырға аймағының Мори, Шонжы-Бәйтік, Жемсары, Құтыби, Манас аудандары мен Бөкен, Санжы қалалары, Урумчи қаласының барлық атырабы(Қаратау-Нансан ауданы), Құмыл аймағының Баркөл, Аратүрік аудандары мен Құмыл қаласы, бұдан сырт, Тасырқай(Шыхызы) қаласы, Күйтүн қаласы, Қарамайлы қаласы, Майтау қаласы(Қарамайлыдан бөлек отау көтерген қала) Тарбағатай аймағының Толы, Сауан(Қызылөзен) аудандары мен Көлқарасу(Шиху) қаласы, Буратал облысының Жыңғылды ауданы, Байынғол(Қарашәрі) облысының Жұлдыз(Хы-жиң) ауданы, Ақсу аймағының Арал қаласы, Кеңсу провинциясының Ақсай ауданы, Цинхай(Көккөл) провинциясының Алтыншоқы ауданы(бұл жер Тибет үстірті) , Моңғолияның Баян-Өлгей аймағы, Қобда аймағы; Түркия және Еуропаның Франция, Германия, Австрия, Голландия(Дания деп те аталады), Англия, Норвегия, Швейцария қатарлы елдері.

САРБАС

Ұланбайтақ далада Сарбас деген құс бар. үлкенді-кішілі екі түрге бөлінеді. үлкенінің қанатын жайған кезіндегі әр екі қанатының ұшының аралығы 201сантиметрге жетеді, ал кішісінікі 190сантиметр. Сарбас – құстар ғылымы жағынан құмайлар тобына жататын алып жыртқыш құс. аналық Сарбас жылына немесе екі жылда бір жұмыртқа ғана басып шығарады. сондықтан әр балапан олар үшін өте маңызды. Оңтүстік Африканың Дүрбан шаһарында қүмайдың кептірілген және ысталған миының болашақты болжау қасиеті бар деп есептеп көп мөлшерде сатылуда.

айта кетерлік бір жәйт, Сарбас деген атпен аталған Қазақта да(Керей) бір үлкен ру бар. ұраны: Сартоқай!

Сарбас руының ең шоғырлы мекендері: ҚХР- Кеңсу провинциясының Ақсай қазақ автономиялық ауданы және Шығыс Түркістандағы Алтай аймағының Көктоғай, Шіңгіл аудандары, Құмыл аймағының Баркөл ауданы, Еренқабырға аймағының Мори, Шонжы-Бәйтік, Жемсары аудандары, Урумчи қаласының төңіректері(Қаратау-Нансан ауданы); Моңғолиядағы Баян-Өлгейде де бір мұнша Сарбас әулеттері орналасқан.

Мекке қаласына он жылға таяу әкімдік еткен, Сауд-Арабия елінің оң қол уәзірі болған қазақ бауырымыз Әбдолла қажы Сарыұлы(1927~2000), дәулескер күйші Нәубел Ырымбайұлы(<<Нәубелдің терісқақпайы>>, <<Төрт жаяу>>, <<Екі елдің айырылысуы>> күйлері бар)… осы рудан тарайды.

Көкбөрі Мүбарак (Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті Тарих, Этногрфия және Археология факультеті)

kerey.kz

Tags КЕРЕЙДІҢ САРБАС-ҚАРАҚАС РУЫ

Тек тілге байланысты…

kerey.kz

Қазақ Республикасында бір ғана мемлекеттік тіл бар. Ол- қазақ тілі. Қазақ тілінен басқа ешбір екінші тілге мемлекеттік мәртебе берілмеуі керек! Отыз жылдан астам уақыттан бері геосаяси ахуалды сылтауратып келдік. Енді біздің де мінезімізді һәм мысымызды көрсететін уақыт келді. ҚР-ның азаматы һәм салық тапсырушы қатардағы тұрғыны ретінде талап етемін! Алдағы бес жылда Қазақ Республикасында елеулі демографиялық өзгерістер болады. Атап айтқанда 2030 жылынан кейін қазақтардың республикадағы жалпы үлесі 80-85% ке дейін артады. Славян халықтарының өсімі азайып 10%-ға дейін түседі. Есесіне елдегі түркітілдес өзбек, татар, ұйғырлардың өсімі еселеп өсіп тіпті 10-15 жылда орыстардың орнын басып озуы мүмкін. Сол кезде Қазақ Республикасындағы жалпы түркітілдес халықтардың үлес салмағы 85-90% ке жетеді. Нәтижесінде қазақ мектептерінің саны,
“Қазақ тілі – мемлекеттік тіл” деп жазылып тұр ғой дейді. Неге ондай сөздің пайдасы жоқ екенін түсіндірейін.

kerey.kz

“Қазақ тілі – мемлекеттік тіл” деп жазылып тұр ғой дейді. Неге ондай сөздің пайдасы жоқ екенін түсіндірейін. “Жаңа конституцияның” 9-бап 2-тармағы тұрғанда құжаттар ешқашан қазақша жасалмайды. Тек аударма тілі болып қалады. Себебі мемлекеттік бюрократия 9-баптың 2-тармағына сүйеніп, іс-қағаздарды орысша жасап үйренген. Сол себепті іс-қағаздың бәрі алдымен орысша жасалады, кейін қазақшаға қалай болса солай аударылады. Сол себепті 1-тармақтың болғаны қазақ тілінің нағыз мемлекеттік тіл мәртебесінде болуына еш көмектесе алмайды. Бір ғана жолы бар: конституцияда мемлекеттік тіл де, ресми тіл де – қазақ тілі деп тайға таңба басқандай жазылып тұруы керек. Құжаттың мемлекеттік тілдегі нұсқасының ғана заңды күші болуы тиіс. Сол кезде басқа тілдердегі нұсқасы жай аудармасы болады. Сол кезде ғана қазақ
Мемлекеттік тіл: Қауқарлы ма, әлде әлі де декларация ма?

kerey.kz

Серік Ерғали Суреттер: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz сайттарынан алынды. Ата Заң жобасының талқысы Қазақстандағы ең сезімтал, ең ұзақ талқыланып келе жатқан мәселенің бірі — мемлекеттік тілдің нақты мәртебесі. Конституцияда қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жазылғанына отыз жылдан асты. Алайда қоғамдағы шынайы сұрақ әлі де ашық: қазақ тілі — басқарудың тілі ме, әлде символдық мәртебедегі тіл ме? Тіл мәселесі неліктен шешілмей келеді? Себебі біз ұзақ уақыт бойы тілге: – мәдени құндылық ретінде ғана қарап келдік; – оны мемлекеттік басқару тілі ретінде нақты бекітпедік. Нәтижесінде: – Конституцияда бір мәтін, – тәжірибеде басқа жағдай қалыптасты. Бұл қайшылық тілдің емес, конституциялық айқындықтың әлсіздігінен туындады. 9-баптағы басты түйін Жоба бойынша: 1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. 2. Мемлекеттік ұйымдарда
“Төңкеріс жасауға машықтанғандар” кім? Қаңтар құпиясы ашылса, салдары не болады? Депутатпен сұхбат

kerey.kz

Нұрбек ТҮСІПХАН Қазақстан парламенті мәжілісінің депутаты, заңгер Абзал Құспан Азаттыққа сұхбат беріп отыр. Астана, 26 қазан, 2023 жыл Қаңтарды кім ұйымдастырғанын билік біле ме, білсе неге ашық айтпады? Парламентте неге Қаңтар бойынша тағы тыңдау өтпейді? Президент Тоқаев Қаңтар “төңкеріс жасауға әбден машықтанған мамандардың жетекшілігімен” ұйымдастырылды деді. Олар кімдер? Мәжіліс депутаты Абзал Құспан осы сұрақтарға жауап берді Азаттық: Абзал мырза, сіз – Қаңтар оқиғасына бір тараптан емес, жан-жағынан қарауға мүмкіндік алған адамсыз. Ең алдымен сол оқиғаға тікелей қатыстыңыз, жұртты алаңға шығуға шақырдыңыз. Одан кейін қанды қырғында қамауға алынғандарды босатуға ат салысып, заңгер ретінде де араластыңыз. Одан бөлек мәжіліс депутаты есебінде де жаңа бір ракурстан қарап отырсыз. Айтыңызшы, жан-жағынан қарағанда Қаңтар оқиғасында сізге
Олжас Сүлейменов. Мен білем!..

kerey.kz

Серік Ерғали Суреттер: madeniportal.kz және С.Ерғали мұрағаттарынан алынды. «Я знаю!..» кітабынан үзінді-аударма. ОСИРИС ЗАҢЫ I Біз адамзат тарихын өте нашар білеміз. XIX ғасырдың басында Наполеон әлемге Мысырды ашты, ал ғалымдар бұл елдің қирандыларын зерттеп, оның шамамен б.з.д. III мыңжылдыққа тиесілі екенін анықтады. Сол кезде адамзат тарихы тағы да қос мыңжылдыққа тереңдей түсті. Бірнеше мыңжылдық бұрын (мен білем) адамзат (немесе оның кейбір бөлігі) таңбалы жазуды қолданып, жазып жүрген. Бұл білімдерді қалпына келтіру арқылы біз XX ғасырдың басында жасанды түрде үзілген тіліміздің тарихына қатысты қолжетер шындықты қайта тануымызға тура келді. 1926 жылы Бакуде өткен алғашқы түркологиялық конгрестен кейін түркология ғылым ретінде қалыптаса алмады… …2018 жылы Назарбаев мені әңгімелесу үшін Ақордаға шақырды. Үлкен үстелдің басында