تەكەباەۆ: «ەشقانداي رەۆوليۋتسيا اقشامەن جاسالمايدى»
kerey.kz
قىرعىزستان پارلامەنتى دەپۋتاتى، «اتامەكەن» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى ومۋربەك تەكەباەۆ.
ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا قىرعىز وپپوزيتسياسىنىڭ جەتەكشى ساياساتكەرى كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋگە نەگە قارسى ەكەنى جايلى، مۇحتار ءابليازوۆتىڭ «قىرعىزستانداعى توڭكەرىستى قارجىلاندىردىم» دەگەن مالىمدەمەسى مەن قازاقستان-قىرعىزستان قاتىناستارى تۋرالى پىكىرىن ايتتى.
جەلتوقساننىڭ 11-ىندە قىرعىزستاندا كونستيتۋتسيالىق رەفورما تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتتى. رەسمي مالىمەت بويىنشا، داۋىس بەرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى پرەزيدەنت وكىلەتىن كۇشەيتۋ، پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىلەتى ارقىلى بيلىكتى ورتالىقتاندىرۋدى جاقتاعان. جاڭا وزگەرىستەرگە سايكەس جەرگىلىكتى كەڭەستەر سايلاپ كەلگەن اكىمدەردى پرەمەر-مينيستر تاعايىندايدى. بۇل – قىرعىزستاندا 2010 جىلعى ساۋىردەگى رەۆوليۋتسيادان كەيىن قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن العاشقى وزگەرىستەر.
پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن باستالعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا وپپوزيتسيالىق «اتامەكەن» پارتياسى قارسى بولعان. ازاتتىق ءتىلشىسى «اتامەكەن» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى ومۋربەك تەكەباەۆپەن سۇقباتتاستى.
ومۋربەك تەكەباەۆ 2005 جىلى سول كەزدەگى قىرعىزستان پرەزيدەنتى اسقار اقاەۆ پەن 2010 جىلى قۇرمانبەك باكيەۆ قىزمەتتەرىنەن كەتكەن كەزدە بەلسەندى ارەكەت ەتكەن قىرعىز ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. 2010 جىلى شىلدەدە قىرعىزستان ۋاقىتشا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالىپ، كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە جاۋاپتى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان. كەيىننەن قىرعىزستاننىڭ سوت جۇيەسىن ءارى قاراي رەفورمالاۋ بويىنشا كوميسسيانى باسقارعان. 2015 جىلى «اتامەكەن» پارتياسىنىڭ تىزىمىمەن پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان.
«ماقساتىمىز – جاڭا ازامات قالىپتاستىرۋ ەدى»
ازاتتىق: - رەفەرەندۋم وتكىزۋگە نە سەبەپتەن قارسى بولدىڭىز؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - كونستيتۋتسيا – توڭكەرىستەن كەيىن ۋاقىتشا ۇكىمەت قابىلداعان تاريحي جانە ساياسي قۇجات. ەكى توڭكەرىستەن كەيىن ەل قالاۋىمەن جاڭا ساياسي جۇيەگە كوشەتىنىمىزدى انىقتادىق، باسقاشا شەشىم مۇمكىن ەمەس ەدى. نەگىزگى ماقساتىمىز جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاستىرۋ، جاڭا ازامات، جاڭا سايلاۋشى قالىپتاستىرۋ بولاتىن. سول ءۇشىن كونستيتۋتسيا ون جىلعا دەيىن وزگەرتىلمەسىن دەپ كەلىسكەنبىز. ويتكەنى جاڭا ءداستۇر ءبىر كۇندە پايدا بولمايدى. قيىنشىلىقتى جەڭىپ، شىداۋ كەرەك. بۇل ءبىز ءۇشىن ساياسي-مورالدىق ۇلكەن ساتى ءارى سىن ەدى. بىراق پرەزيدەنت اتامباەۆ ون جىلدى كۇتپەي كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋگە ارەكەتتەندى. ەكىنشىدەن، كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋدىڭ جازىلعان جانە جازىلماعان ەرەجەلەرى بار. كونستيتۋتسياعا كىرگەن وزگەرتۋلەرگە ەل مۇقتاج بولۋى كەرەك. ونى ەل ىشىندە اشىق تالقىلاعاندا وزگەرىستىڭ دە لەگيتيمدىلىگى پايدا بولادى. وكىنىشكە قاراي، اتامباەۆ بۇل وزگەرىستى كۋلۋاردا جاساپ، دەپۋتاتتارعا قىسىم جاساۋ جولىمەن جوگوركۋ كەنەشكە (پارلامەنتكە – رەد.) ەنگىزدى. كەيبىرەۋلەر قانداي وزگەرىستەر ەكەنىن دە بىلمەيدى. بۇل وزگەرىستەر ساياسي جۇيەنى دامىتۋ ءۇشىن ەمەس، ەسكى جولدى قايىرا ەنگىزۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت بولدى. ەندى پرەزيدەنت اتامباەۆ قىزمەتىنەن كەتسە دە، ءوزىنىڭ ساياسي ىقپالىن قالدىرىپ، پارتياسى ارقىلى قىرعىزستاندى باسقارا بەرۋىنە مۇمكىندىك الادى.
ومۋربەك تەكەباەۆ جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرىپ تۇر. بىشكەك، 11 جەلتوقسان 2016 جىل.
ازاتتىق: - اتامباەۆ كەيىن قايتادان پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋى مۇمكىن بە؟ قىرعىزستان پرەزيدەنتى مۇنداي بولجامداردى جوققا شىعاردى ەمەس پە؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - مەنىڭ ويىمشا، ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن پرەمەر-مينيستر بولىپ كەلىپ، 2020 جىلى پارلامەنت سايلاۋىنان كەيىن تاعى دا بەس جىلعا پرەمەر-مينيستر بولىپ قالعىسى كەلەتىن سەكىلدى. بۇل – پۋتين-مەدۆەدەۆتىڭ قىرعىزشا نۇسقاسى.
ازاتتىق: - كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەن سوڭ پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتى كۇشەيە مە؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - پرەمەر-مينيستر مەن پرەزيدەنتتىڭ بيلىگى كۇشەيەدى. ەندى پرەمەر-مينيستر اكىمدەردى ءوزى تاعايىندايدى، قىزمەتتەن ءوزى بوساتادى. بۇرىن ول جەرگىلىكتى دەپۋتاتتاردىڭ قۇزىرىندا بولاتىن. پرەزيدەنت قورعانىس ءمينيسترى مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءمينيسترىن ءوزى تاعايىندايدى. وعان پرەمەر-مينيستر ارالاسا المايدى. ءسويتىپ پرەزيدەنت پرەمەردىڭ ەسەبىنەن ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتتى. كۇشتىك قۇرىلىمدار پرەمەرگە باعىنباۋى – بولاشاقتا كونفليكتىگە سوقتىراتىن قاۋىپتى جايت. ەندى سوت بيلىگى دە تاۋەلدى بولادى. پرەزيدەنت تارتىپتىك كوميسسيا ارقىلى سۋديالاردى قىزمەتتەن بوساتا الادى.
ازاتتىق: - تاياۋدا وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزياەۆ ءىرى قالا باسشىلارىن سايلاۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ال قىرعىزستان كونستيتۋتسياسىنداعى وزگەرىستەر سايلانبالى اكىمدەرىن تاعايىنداۋدى كوزدەيدى. سەبەبى نە دەپ ويلايسىز؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - دەموكراتيا جونىنەن ايماقتاعى باسقا ەلدەردەن ايىرماشىلىعىمىز بار ەلمىز. اۆتوريتارلىق ەلدىڭ جاڭا پرەزيدەنتى دەموكراتيالىق وزگەرىستەر جاسايمىن، جەرگىلىكتى جەرلەرگە قۇقىق بەرەمىن دەپ وتىر. ال بىزدە كەرىسىنشە قايتادان ورتالىقتاندىرۋعا كوشۋ دۇرىس بولمادى.
«ويلانباي ايتقان ءسوز»
ازاتتىق: - قىرعىزستاندا بيلىك پەن وپپوزيتسيانىڭ قاتىناسى قانداي؟ وپپوزيتسيا قۋعىندالا ما؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - مۇمكىندىگى جەتكەنشە قۋعىنداۋعا تىرىسادى، قۋعىندالعاندار دا، قامالعاندار دا بار. بۇكىل مەملەكەتتىك رەسۋرستار جۇمىلادى كەيدە. بىراق بىزدە وپپوزيتسيا مەن ازاماتتىق قوعام باسقا كورشىلەس ەلدەرگە قاراعاندا كۇشتىرەك. قىرعىزستانداعى وپپوزيتسيانى شەكتەۋگە پرەزيدەنت اتامباەۆتىڭ ۋاقىتى جەتپەيدى دەپ ويلايمىن.
ازاتتىق: - اقاەۆ پەن باكيەۆ كەزىمەن سالىستىرعاندا قازىرگى قىرعىزستاندا دەموكراتيا قاي دەڭگەيدە؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا قايىرا ەسكى جولعا ءتۇسىپ كەلەمىز. اتامباەۆ اۆتوريتارلىق جولعا ءتۇستى.
ازاتتىق: - پرەزيدەنت اتامباەۆ تاياۋدا «نازارباەۆ پەن پۋتين تاعى ءبىر مەرزىمگە قال دەپ ايتتى، مەن قالمايمىن» دەدى. بۇل پىكىرگە قالاي قارايسىز؟
قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ (سولدان وڭعا), قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ۇقشۇ ءسامميتى اياسىنداعى كەزدەسۋ كەزىندە. بىشكەك، 28 مامىر 2013 جىل.
ومۋربەك تەكەباەۆ: - اتامباەۆتىڭ ويلانباي ايتقان ءسوزى دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنى الدەبىر ساياساتكەرلەر، دەپۋتاتتار، ساياسي ساراپشىلار ايتسا، بالكىم بولاتىن شىعار. تىعىز قارىم-قاتىناستاعى ەل باسشىلارىنىڭ نامىسىنا ءتيۋى مۇمكىن سوزدەردى دۇرىس بولسا دا، ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇددەسىنە زيان كەلتىرمەسە دە، پرەزيدەنت ايتپاۋى ءتيىس ەدى. اتامباەۆ ءالى ءبىر جىل بولسا دا، سول پرەزيدەنتتەرمەن جۇمىس ىستەيدى، سوندىقتان ول ءسوز ەلارالىق قارىم-قاتىناسقا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
ازاتتىق: - وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتى جەرلەۋگە پرەزيدەنت اتامباەۆ نە سەبەپتەن بارمادى دەپ ويلايسىز؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تاريحىمىز ءبىر تۋىسقان ەلمىز، مادەنيەتىمىز، مەنتاليتەتىمىز ءبىر. جاقسىلىقتا دا، جاماندىقتا دا ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداۋىمىز كەرەك. رەۆوليۋتسيادان كەيىنگى احۋالدا نازارباەۆ پەن كاريموۆ ءبىزدى ءسوز جۇزىندە بولسا دا قولدادى. كاريموۆ ولگەننەن كەيىن اتامباەۆ ءوزى بارىپ قۇرمەت كورسەتۋى كەرەك ەدى. اتامباەۆ پەن كاريموۆتىڭ قارىم-قاتىناسى جاقسى بولماعانى جاسىرىن ەمەس. سول ءۇشىن بارمادى دەپ ويلايمىن. ءبىز جەكە مامىلە، قارىم-قاتىناستاردان، ساياسي كونيۋنكتۋرادان جوعارى تۇرۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي، كاريموۆتىڭ قازاسىنا وزبەكستانعا بارىپ كوڭىل ايتپاعان ورتالىق ازياداعى جالعىز پرەزيدەنت – ءبىزدىڭ پرەزيدەنت بولىپ قالدى.
«قازاقستانعا ەكسپورتىمىز 60 پايىز ازايدى»
ازاتتىق: - ەۋرازيا ەكونوميكا وداعىنا كىرۋ قىرعىزستانعا پايدالى بولدى ما؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - ەۋرازيا ەكونوميكا وداعىنا كىرگەننەن كەيىن قازاقستاننىڭ قولىندا شەكارانى جاۋىپ تاستاۋ، ءتۇرلى سانيتارلىق تالاپتار قويۋ سياقتى كوپ ينسترۋمەنتتتەر پايدا بولدى. قازاقستانعا ەكسپورتىمىز 60 پايىزعا ازايدى. اتامباەۆ «قازاق تۋعاندار لابوراتوريا قۇرۋعا اقشا بەرەمىز دەپ بەرمەي قويدى، ءبىز رىنوكقا دايار بولماي قالدىق» دەدى. نازارباەۆتىڭ ۋادەسىن كۇتپەي 30 ميلليون دوللاردى ءوزىمىز تابۋىمىز كەرەك ەدى. ونىڭ ورنىنا ءبىز 30 ميلليون دوللارعا ەكىنشى كوشپەندىلەر ويىنىن وتكەردىك. وكىنىشكە قاراي، ەۋرازيا ەكونوميكا وداعى قىرعىزستان ەكونوميكاسىنا ۇلكەن سوققى بولدى. چەليابينسكىدەن قىزاناق، بەلارۋستەن ءسۇت پەن ەت اكەلەتىن جاعدايعا جەتتىك. بۇرىن ولاردى ءبىز ەكسپورتتايتىن ەدىك.
ازاتتىق: - ازاتتىقتىڭ قىرعىز قىزمەتىنە بەرگەن ءبىر كوممەنتاريىڭىزدە «اتامباەۆ قىزمەتىنەن كەتكەن سوڭ سويلەسەمىن» دەپ نەنى مەڭزەدىڭىز؟
قىرعىزستان ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى (سولدان وڭعا): المازبەك اتامباەۆ، روزا وتۋنباەۆا جانە ومۋربەك تەكەباەۆ. بىشكەك، 17 مامىر 2010 جىل.
ومۋربەك تەكەباەۆ: - ءبىز بيلىكتىڭ كوپ زاڭسىز ارەكەتتەرىن بىلەمىز. ازىرگە قولىمىزدا تەرگەۋ قۇجاتتارى جوق. كورىپ تۇرعان قۇجاتتاردى الا المايمىز. بىراق اتامباەۆ بيلىكتەن كەتكەننەن كەيىن ونداي مۇمكىندىكتەر بولادى.
ازاتتىق: - قازاقستان وپپوزيتسياسىمەن بايلانىستارىڭىز بار ما؟ ولاردىڭ قانداي جاعدايدا ەكەنىن بىلەسىز بە؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - بۇرىن سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيامەن قارىم-قاتىناسىمىز بولعان. وكىنىشكە قاراي، سوڭعى بىرنەشە جىلدا بايلانىسىمىز ازايدى. بالكىم ءبىزدىڭ قىزىعۋىمىز ازايدى ما ەكەن؟ ونىڭ ۇستىنە قازاقستان وپپوزيتسياسى دا ساپالىق وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ولار دا ەل ارالىق مامىلەلەرگە، قىرعىز تاجىريبەسىنە قىزىقپاي قالدى.
ازاتتىق: - بىرقاتار حالىقارالىق جانە جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋشىلار مەن ساراپشىلار، ساياساتكەرلەر قازاقستاندى «اۆتوكراتيالىق باسقارۋ جۇيەسى ورنىققان ەل» دەپ سيپاتتايدى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - 2010 جىلى ءبىز ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرعاندا شەكارا جابىلىپ ەكونوميكالىق بلوكاداعا الىندىق. قىرعىزستان تاجىريبەسىن اقپارات قۇرالدارى اقىلى ديسكرەديتاتسيا جاساۋعا تىرىستى. كەيبىر مەملەكەت باسشىلارى بىزدەگى ساياسي رەفورمالارعا قارسى شىقتى. سول كەزدە قىتاي ەلشىسى «بۇل – سىزدەردىڭ ىشكى ىستەرىڭىز، ءبىز كەز-كەلگەن رەجيممەن جۇمىس ىستەسەمىز» دەدى. قوڭسى مەملەكەتتەر وسىنداي ۇستانىمدا بولۋى كەرەك. ساياساتكەر تۇرعىسىنان ايتسام، قازاقستاندا قانداي رەجيم بولسا داعى قىرعىزستان ءۇشىن پايدالى بولسا، ول رەجيممەن جۇمىس ىستەسەم، جامان نە جاقسى دەپ ايتپايمىن. بۇل – ەلدىڭ تاعدىرى، ەلدىڭ شەشىمى. ال ادامي تۇرعىدان ايتسام، البەتتە قازاقتار دا بىزدەي نامىستى ەل. ەركىندىكتى بىزدەي سۇيەدى، ولارعا دا دەموكراتيا جاراسادى. دەموكراتيالىق رەجيم بولسا ساۋدا كەلىسىمدەرى، ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر جەكە ادامنىڭ ۇستانىمدارىنا تاۋەلدى بولمايدى.
ازاتتىق: - قۋعىنداعى قازاقستاندىق بانكير، وپپوزيتسيالىق وليگارح مۇحتار ءابليازوۆ جۋىردا فرانتسيالىق «ليبەراسون» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «2005 جىلى قىرعىزستانداعى رەجيمدى قۇلاتۋ ءۇشىن وپپوزيتسياسىن قارجىلاندىردىم. پوست-سوۆەتتىك رەسپۋبليكالاردىڭ بىرىندە بولسىن پروتسەستىڭ باستالعانى، دۇرىس رەفورمالار جۇرگىزگەنى مەن ءۇشىن ماڭىزدى ەدى» دەپتى. بۇل ءسوز شىندىققا ساي كەلە مە؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - بىرىنشىدەن، ەشقانداي رەۆوليۋتسيا اقشامەن جاسالمايدى. رەۆوليۋتسيا بولۋ ءۇشىن وبەكتيۆتى شارتتار كەرەك. قىرعىزستانداعى ەكى رەۆوليۋتسياعا دا قاتىسقان اداممىن. سىرتتان دا، ىشتەن دە ۇلكەن قارجىلاي قولداۋ بولعان ەمەس. ەلدىڭ ءوز باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان وقيعانى بىرەۋلەر ءوز بەدەلىنە پايدالانعىسى كەلەتىنى بايقالادى.
قىرعىزستاندا بيلىكتە وتىرعاندان مەن پرەزيدەنت اسقار اقاەۆتىڭ بيلىكتەن كەتۋىن تالاپ ەتكەن شەرۋگە قاتىسۋشىلار. جاپپاي وتكەن نارازىلىق شەرۋلەرى اقاەۆتى بيلىكتەن كەتىردى. 24 ناۋرىز 2005 جىل.
ازاتتىق: - دەگەنمەن، ءابليازوۆ مۇلدەم قارجىلاي كومەكتەسپەگەن دەۋگە بولا ما؟
ومۋربەك تەكەباەۆ: - ونى ناقتى ايتا المايمىن. قىرعىزستاندا «بتا بانكتىڭ» اكتسيونەرى، ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى دانيار ۇسەنوۆ (قۇرمانبەك باكيەۆ كەزەڭىندەگى قىرعىزستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى – رەد.) دەگەن جىگىت بولعان. بالكىم سونىمەن مامىلە جاساعان شىعار. بىراق رەۆوليۋتسياعا ءابليازوۆتىڭ ەشقانداي قارجىلاي دا، ساياسي دا اسەرى بولعان ەمەس.
ازاتتىق: - سۇحباتىڭىزعا راقمەت.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ