كوز قاراس رۋحانيات تاريح قازاق شەجىرەسى ادەبي الەم

قازاققا كەلگەن حاق ەلشى كىم؟

kerey.kz

 |  Mar 12, 2017

ونىڭ ەسىمى عانا ەمەس، قابىرى دە بەلگىلى ەكەنىن بىلەمىز بە؟

يسلام – اللا تاعالانىڭ دۇنيە جاراتىلعالى ادامزاتقا جولداعان بارلىق سالەمدەرىنىڭ جيىنتىعى دەگەن ءسوز ەكەن. ەندەشە، مۇحاممەد پايعامباردان بۇرىنعى پايعامبارلاردىڭ ۇمبەتتەرى دە مۇسىلمان بولىپ ەسەپتەلەدى. قۇران كارىمدە ادام اتادان باستاپ، مۇسا، ءداۋىت، سۇلەيمەن، يسا پايعامبارلاردى جاتسىنبايتىنىمىز سوندىقتان. قۇراندا اتتارى اتالماسا دا، حاديستەردە ءجۇز جيىرما ءتورت مىڭ پايعامبار كەلگەن دەلىنەدى.

اللا تاعالا ادامدارعا تۋرا جول­دى كورسەتۋ ءۇشىن كوپتەگەن پاي­­عامبار جىبەردى. ولاردىڭ ال­عاش­­قىسى حازىرەتى ادام (ا.س.) بول­سا، سوڭ­عىسى حازىرەتى مۇحاممەد (س.ع.س.) ەكە­نى امبەگە ايان. اسى­لىن­دا، ءاربىر ءۇم­مەتكە بىرەر پايعامبار ءجى­بەرىل­گەندىگى قۇراندا اشىق ءتۇر­دە بايان ەتىلەدى (قاراڭىز: 35.فا­تىر-24, 10.يۋنۋس-47). بىراق جەر بەتىنە حاق ءدىندى تابليع ەتۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن پايعامبارلاردىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز. قۇراندا تەك 25 پايعامباردىڭ ەسىمى عانا اتا­لادى. وزگە پايعامبارلار جايىن­دا قۇراندا حازىرەتى پايعام­با­رى­مىزعا: «راسىندا، سەنەن بۇرىن دا ەل­شىلەر جىبەردىك. ولاردىڭ كەي­بى­رىن ساعان بايان ەتتىك تە، كەيبىرىن بايان ەتپەدىك» (40.عافىر-78) دە­لىن­گەن. ەكى حاديستە – 124 مىڭ، ەكىن­شى ءبىر ريۋاياتتا – 224 مىڭ پاي­عامباردىڭ ادامزاتقا كەلىپ كەت­كەندىگى ايتىلادى. قۇراندا اتى اتالعان 25 پايعامبار – سو­لار­دىڭ جيىنتىق كورىنىسى. سون­دىقتان ءاربىر يماندى ادام ولارعا دا بوي ۇسىنىپ، «جەر بەتىنە حاق ءدىندى ۇيرەتۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن كۇللى پايعامبارلارعا يمان ەتتىم» دەگەن سەنىمدى ۇستانادى. جاراتۋشى جەر بەتىنە وسىنشا مىڭ­داعان پايعامبار جىبەرسە، وتە ۇلكەن قاعانات قۇرعان كونە ەل، ءوزىن­دىك ءجون-جوسىعى بار جوسالى جۇرت – كوپ ساندى تۇرىك قاۋىمىن دا پايعامبارسىز، حابارسىز قال­دىرماعانى انىق. ەندەشە، ەجەلگى ءبىر زاماندا ءبىزدىڭ دالاعا دا پاي­عام­بار كەلگەنىنە كۇدىك بولماۋى ءتيىس. سوندىقتان ەجەلگى قازاق دا­لا­سىندا دا ءبىر قۇدايلىق ءدىننىڭ بولعانىن، اللا جىبەرگەن ەلشىنىڭ ءىزى جاتقانىن زەرتتەۋ ەش ارتىقتىق ەتپەيدى. سونىمەن، قازاققا (ول كەزدە ءتۇر­كى عوي) كەلگەن حاق ەلشىنىڭ ەسى­مى كىم دەسەك، اڭىز اڭگىمەلەردە قا­زاققا وزعان دەگەن پايعامبار كەل­گەن دەلىنەدى. مۇنى ايگىلى ءماشھۇر – ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ دەرەگى دە راستايدى. ول دەرەك بويىن­شا باياعىدا بابالارىمىز مۇحاممەد پايعامباردى ىزدەپ بار­عان ەكەن. «زامانداردان زامان وتكەندە، بۇرىنعىلار ءولىپ تاۋسىلىپ، قال­عاندارعا ناۋبەت جەتكەندە، «اراب جۇرتىنان ءبىر مۇحاممەد دەگەن باتىر شىعىپتى!» دەپ اۋەزى ايداي الەم­گە جايىلىپ،تۇركىستان ايما­عى­نان، تۇرىك ۇرپاعىنان، موعول ءنا­سىلىنەن، «توقسان ەكى باۋلى قىپ­شاق» اتانىپ تۇرعان كۇندە «ءار رۋدان بىرەۋ بولسا، رۋ تۇگەل بول­ماق» دەسىپ، توقسان ەكى باتىر اتقا ءمىندى دەيدى: «سول مۇحاممەدتى با­رىپ كورەلىك. باتىرلىعى شىن بولسا، جولداس بولىپ جانىنا ەرە­لىك!» دەپ، مىنگەن كولىكتەرى – ات، ۇستاعان قارۋلارى – ءبىر-ءبىر قاتقان قاق سويىل، قۇرعاق شولمەن ءجۇرىپ بارسا، ايتقان مۇحاممەد مۇنان بۇرىن ەكى سوعىستى وتكىزىپ: بىرىندە جەڭىپ، بىرىندە جەڭىلىپ، ءۇشىنشى سوعىستىڭ ۇستىندە تۇر ەكەن. – ءوزىمىز سىزگە ۇزىنقۇلاقتان ەستۋ­مەن اسىق بولىپ ءبىرىمىز وق، ءبىرىمىز جاق ەسەپتى قازىلعان جول، شا­شىلعان توپىراعىڭىزدا بول­عالى كەلدىك! – دەسىپ، كاپىرلەرگە قاراي لاپ قويا شاۋىپ، دۇرسە قويا بەردى دەيدى. جالاڭاش تۇيە باعىپ، ءومىرىن­دە قىل قۇيرىقتى جىلقى كورمە­گەن سورلى اراب اتتىڭ دۇرسىلىنەن قورقىپ، ۇرەيى ۇشىپ، زارەسى كەتىپ، توپالاڭ تيگەن قويداي، بىقبىرت ءتيىپ، جىلقىنىڭ جاساۋ تەزەگىندەي بولدى دەيدى. بۇلاردىڭ باتىر­باسى، كوكجالى – اقكوسە. وعان تاياۋ­لارى – مالىك، اقتام، قۇت­تى­قوجا، يمامبايىر، اققويان دە­گەندەر ەكەن. سوندا پايعامبار جا­رىقتىق شاتتانعاننان: – اللا تۇركى حايىر عىمين ۇممەتى! – دەگەندىگىن سالمانپارىس دەگەن ساقابا ازىرەت سۇلتانعا ءسوي­لەگەن ەكەن. قازاقشاسى «تۇركىم كەلدى – كوركىم كەلدى» دەگەن ەكەن. سوندا پايعامبار بۇلاردان سۇرا­عان ەكەن: – سىزدەر قاي دىندە بولا­سىز­دار؟ – دەپ. بۇلار ايتىپتى: – ءبىز ءدىن-ءسىندى بىلمەيمىز، ورا­زا جوق، ناماز جوق، قۇداي دەگەن جان­بىز، – دەپتى. – «وزعان پايعامبار» دەگەن با­با­لارىمىز وسىلاي ۇقتىرعان ەكەن» دەسىپتى. وسىنداي ۇعىنا الماعان ءسوز­دەن ءبىزدىڭ قازاق: «وزعان پاي­عام­بار ۇرپاعىمىز» دەسىپ تە ءجۇردى. ءسويت­سە، ونىسى ۋىز (وعىز) حان ەكەن. كيىز ءۇيدى سول ۋىز حان جاسا­تىپ: «كيىز تۋىرلىقتى قازاق باي­دىڭ بالاسى، ۋىز ءۇيلى» اتانىپ ءجۇر­دى. سول سوعىستا پايعامبار شات­تا­نىپ: «التۇركى حايىر مەن ءۇم­بەتى» دەگەن ەكەن دەسەدى. «مەنىڭ ۇمبەتىمنىڭ ەڭ جاقسىسى – تۇركى حالقى» دەگەن ءسوز دەيدى. سونان كەيىن بۇلار قالعان ءومى­رىن پايعامبار قاسىندا ءوت­كىزىپ، «انسارى» اتانعان ەكەن. «مۇھا­جىرىن اڭسارى» دەگەن قاۋىم قىبىلانىڭ رۋ، تۇقىم اتى ەمەس. مەككەدەن پايعامباردى ءىز­دەپ كوشكەندەر «مۇھاجىرىن» اتانعان. پايعامبارعا سوعىستا بولىسىپ، كۇش-كومەك بەرگەندەر انسارى اتانعان. «دالسابتۇن الال ۇللىنمەن ءال-مۇھاجىرىن ۋا ءال-انزار» – بايگەنىڭ وزىپ الدىن ال­عان «مۇھاجىرىن مەن Aنسا­رى­لار» دەلىنگەن ءسوز».ء(ماشھۇر-ءجۇ­سىپ كوپەيۇلى،شىعارمالار جي­نا­عى، 8 توم، 59 بەت). عىلىم دوكتورى بەرىكباي سا­عىن­دىقۇلى اقساقالدىڭ دەرەگى بويىنشا، وزعان پايعامباردىڭ با­سىن جاۋلارى كەسىپ العان دەلى­نە­دى. كەرەمەتىن وزگەلەردەن وز­دىر­عان سوڭ، وزعان پايعامبار اتا­لىپ كەتكەن دەيدى. شامامەن نۇح­تىڭ توپان سۋىنان كوپ بۇرىن ءومىر سۇرسە كەرەك. وزعان پايعامبار مەن ونىڭ اناسى، جاقىندارى جەر­لەنگەن مازار، وزبەكستانداعى بۇحار وبلىسىنىڭ تامدى اۋدا­نىن­داعى اقتاۋ دەگەن جەردە (ەجەلدەن بۇل جەردى قازاقتار مە­كەن­دەگەن). بۇل مازار قازىر «كۇ­جىم­دى اۋليە» دەپ اتالادى. قابىردە جاتقان جەتى ادامنىڭ ارقاي­سى­سىنىڭ ۇزىندىعى جيىرما قا­دام­نان كەلەدى ەكەن. ولاردى كومگەن ءۇيىن­دىلەر قازىر دە سول كۇيىندە جات­قان كورىنەدى. بەرىكباي اقساقالدىڭ اكەسى سا­عىندىقتان (وزعان پاي­عام­بار­دىڭ شىراقشىسى بولعان) ەستۋى بويىنشا، وزعان پايعامبارعا مۇ­حام­مەد پايعامبار مەن ءحازى­رە­تى عالي ءتىرى كەزدەرىندە زيارات ەتۋگە كەلگەن دەلىنەدى. «سول جونىندە تاۋ اراسىندا اراب تىلىندە جازۋ بار. ونى مەنەن باسقا ءبىر ادام بىلمەيدى. ءدام جازىپ بارا قال­ساق، بالام، ساعان سول جازۋدى كور­سەتەر ەدىم. حازىرەتى عالي نا­ماز وقىعاندا تاس بالقىپ كەتكەن ەكەن. ونىڭ ءىزى دە اپ-ايقىن كورى­نىپ تۇر» (بەرىكباي ساعىندىقۇلى ءمۇسىرباي-تەلەۋ «عالامنىڭ عا­جايىپ سىرلارى» «عىلىم باس­پا­سى، 1997, 145-بەت). وزعان پايعامبار – كۇجىمدى ءاۋ­ليەنىڭ بۇحار وبلىسىنىڭ تام­دى اۋدانىنداعى كۋلەيس قورى­مىن­دا جاتقانى بەلگىلى فولكلور­تانۋ­شى عالىم شاكىر ىبىراە­ۆ­تىڭ دەرەگىندە دە كورسەتىلىپتى. وزعان پايعامبار جاتقان قا­بىر­دىڭ كۇجىم اتانىپ كەتكەن سەبە­بى، ول جەردە كۇجىم كوپ ەگىلسە كە­رەك. كۇجىم – اعاشتىڭ ءبىر ءتۇرى، تاۋ­دىڭ بەتكەيىندەگى قارا تاستى قاق جارىپ شىققان. تاريحشى دارحان قى­دىر­اليەۆ «تۇركىلەردە دە پايعامبار­لار بولعان-دى» اتتى ماقالاسىندا يسلامعا دەيىنگى تۇركىلەردىڭ ءدىني تۇسىنىگىن تالداي كەلىپ، اتا-با­با­لارىمىزدىڭ حانيف ءدىنىن (مو­نە­تەيزم) ۇستانىپ، ولاردىڭ ءتاڭىردى كەيدە بايات، يدي، چالاب، اچۋ دەپ اتا­عانىن، تۇركىلەردىڭ اقىرەت سە­نى­مىنىڭ دە يسلاممەن تەرەڭ ءۇن­دەس­تىك تاباتىنىن ايتادى (دارحان قى­دىراليەۆ. «اتىمدى ادام قوي­عان سوڭ». الماتى، 2008. 15-16 بەت­تەر). ال بەلگىلى عالىم، تەولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحان يساحان ءوزىنىڭ 2013 جىلى جارىق كورگەن «وعىز قاعان كىم؟» دەگەن تاريحتاعى تۇركى وركەنيەتى تۋرالى تاماشا زەرتتەۋ ماقالاسىندا «…تەگىندە، تۇركى حالىقتارىندا وز­عان پايعامبار نەمەسە وعىز قاعان تۋرالى «وعىزناما» اتتى كونە داستاننىڭ بار ەكەندىگى بار­شاعا ايان…وعىزدىڭ تۋىلا سالىپ، اناسىنا ءتاڭىر-تاعالاعا يمان كەل­­تىرمەيىنشە، ەمشەگىن ەمبەي­تى­نىن ايتۋى (وعىز-نامە. مۇحاب­بات-نامە. الماتى 1986. 36 ب), پايعام­بار­لىق سيپات ەكەنى تالاسسىز شىن­دىق. سەبەبى، بۇكىل پايعام­بار­لار «يسمات» (كۇناسىز، پاك) سي­پاتىمەن عۇمىر كەشەدى (جۋر­جاني. كيتابۋت-تاريفات. بەيرۋت 1987. 150 ب). ءتىپتى وعىز قاعاننىڭ ءتى­لى شىعىسىمەن «اللا، اللا» دەۋى، كور حان مەن كوز حاننىڭ قىز­دارى كاپىر بولعاندىقتان، ولار­مەن توسەكتەس بولماۋى، ءدىنسىز اكەسىن جەڭىپ تاققا وتىرعاننان كەيىن، كاپىرلەرگە قارسى عازاۋات جاساۋى (ابىلعازى. تۇرىك شەجى­رەسى. الماتى. انا ءتىلى. 1991. 16-22 بەتتەر), ونىڭ شىنىندا دا پاي­عام­بار بولۋى بەك مۇمكىن ەكەنىن اڭ­عارتسا كەرەك» دەپ، وزعان پاي­عام­بار – وعىز قاعان – حۇنداردىڭ تاڭىرقۇتى مودە قاعان (ب.ە.ب 174ج) بولۋى مۇمكىن دەگەن وي اي­تا­دى. كىم بىلەدى، قىزىلقۇمنىڭ بۇ­حارا جاق بەتىندەگى وعىزتاۋ تاۋى سول ەجەلگى تاريحتان سىر شەر­­تەتىن شىعار. پايعامبارلار جاتقان قابىر­دىڭ يەسى دە، قورعاۋشىسى دا – اللا تا­عالانىڭ ءوزى. بۇحار وبلىسى تام­دى اۋدانىنداعى وزعان پاي­عامباردىڭ قابىرىن قازۋعا جۇرت قورقادى ەكەن. كەڭەس وكىمەتى ور­نا­عان جىلدارى وتىز شاقتى ار­حەو­لوگ ءبىر تۇندە شاتىرلارىن جي­ناپ قاشىپتى. ەلدىڭ ايتۋى بويىن­شا، ءبىر ادام وت جاعىپ، ولار­دىڭ ارقايسىسىن جەكە-جەكە قۋىپ­تى. كۇجىمدى اۋليەدەگى قابىر­دە جاتقان جەتى ادامنىڭ ارقاي­سى­سىنىڭ ۇزىندىعى جيىرما قادام­نان كەلەدى دەگەن مالىمەت تە، ۇزىن­دىعى بويىنشا سامارقان قا­لاسىنداعى مۇسىلمانشا دا­نيار، ەۆرەيشە دانيل پايعام­بار­دىڭ ون سەگىز مەترلىك مازارى­مەن ۇندەسەدى. ارينە، ءدىن بويىنشا نەگىزگى ءما­سەلە پايعامبارلاردىڭ ءومىر- بايان­دارى مەن قابىرلەرىن ءبىلىپ انىق­تاۋدان گورى، ولارعا بويۇسىنۋ ەكەنى انىق. قۇران وقىلعاندا، عي­بادات جاسالعاندا بارلىق پاي­عامبارلارعا ۇممەتتەن سالەمدەر وزدىگىنەن جولدانادى دەلىنەدى. ولار­دىڭ قابىرلەرىن انىقتاۋ شارت ەمەس بولسا دا، ءبىز بۇگىن كوپ­شىلىكتىڭ زەردەسىنە وزعان پاي­عام­باردىڭ قابىرى قايدا ەكەندىگىن ەسكە سالدىق. وزعان پايعامباردىڭ جاتقان ورنىن انىقتاۋ يمان كەل­تىرگەن مۇسىلماندار ءۇشىن اسا ماڭىز­دى بولماعانىمەن، ەجەلگى تۇركى وركەنيەتىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قاجەت ەكەنى انىق.

تورەعالي تاشەنوۆ

«ايقىن» گازەتى