Köz qaras Ruhaniyat Tarih Qazaq şejiresi Ädebi älem

QAZAQQA KELGEN HAQ ELŞİ KİM?

kerey.kz

 |  Mar 12, 2017

Onıñ esimi ğana emes, qabiri de belgili ekenin bilemiz be?

Islam – Alla Tağalanıñ dünie jaratılğalı adamzatqa joldağan barlıq sälemderiniñ jiıntığı degen söz eken. Endeşe, Mwhammed Payğambardan bwrınğı payğambarlardıñ ümbetteri de mwsılman bolıp esepteledi. Qwran Kärimde Adam Atadan bastap, Mwsa, Däuit, Süleymen, Isa payğambarlardı jatsınbaytınımız sondıqtan. Qwranda attarı atalmasa da, hadisterde jüz jiırma tört mıñ payğambar kelgen delinedi.

Alla Tağala adamdarğa tura jol­dı körsetu üşin köptegen pay­­ğambar jiberdi. Olardıñ al­ğaş­­qısı hazireti Adam (a.s.) bol­sa, soñ­ğısı hazireti Mwhammed (s.ğ.s.) eke­ni ämbege ayan. Ası­lın­da, ärbir üm­metke birer payğambar ji­beril­gendigi Qwranda aşıq tür­de bayan etiledi (qarañız: 35.Fa­tır-24, 10.YUnus-47). Biraq jer betine haq dindi täbliğ etu üşin jiberilgen payğambarlardıñ naqtı sanı belgisiz. Qwranda tek 25 payğambardıñ esimi ğana ata­ladı. Özge payğambarlar jayın­da Qwranda hazireti Payğam­ba­rı­mızğa: «Rasında, senen bwrın da el­şiler jiberdik. Olardıñ key­bi­rin sağan bayan ettik te, keybirin bayan etpedik» (40.Ğafır-78) de­lin­gen. Eki hadiste – 124 mıñ, ekin­şi bir riuayatta – 224 mıñ pay­ğambardıñ adamzatqa kelip ket­kendigi aytıladı. Qwranda atı atalğan 25 payğambar – so­lar­dıñ jiıntıq körinisi. Son­dıqtan ärbir imandı adam olarğa da boy wsınıp, «jer betine haq dindi üyretu üşin jiberilgen külli payğambarlarğa iman ettim» degen senimdi wstanadı. Jaratuşı jer betine osınşa mıñ­dağan payğambar jiberse, öte ülken qağanat qwrğan köne el, özin­dik jön-josığı bar josalı jwrt – köp sandı türik qauımın da payğambarsız, habarsız qal­dırmağanı anıq. Endeşe, ejelgi bir zamanda bizdiñ dalağa da pay­ğam­bar kelgenine küdik bolmauı tiis. Sondıqtan ejelgi qazaq da­la­sında da bir qwdaylıq dinniñ bolğanın, Alla jibergen elşiniñ izi jatqanın zertteu eş artıqtıq etpeydi. Sonımen, qazaqqa (ol kezde tür­ki ğoy) kelgen Haq elşiniñ esi­mi kim desek, añız äñgimelerde qa­zaqqa Ozğan degen payğambar kel­gen delinedi. Mwnı äygili Mäşhür – Jüsip Köpeywlınıñ deregi de rastaydı. Ol derek boyın­şa bayağıda babalarımız Mwhammed Payğambardı izdep bar­ğan eken. «Zamandardan zaman ötkende, bwrınğılar ölip tausılıp, qal­ğandarğa näubet jetkende, «Arab jwrtınan bir Mwhammed degen batır şığıptı!» dep äuezi ayday älem­ge jayılıp,Türkistan ayma­ğı­nan, Türik wrpağınan, Moğol nä­silinen, «Toqsan eki baulı Qıp­şaq» atanıp twrğan künde «är rudan bireu bolsa, ru tügel bol­maq» desip, toqsan eki batır atqa mindi deydi: «Sol Mwhammedti ba­rıp körelik. Batırlığı şın bolsa, joldas bolıp janına ere­lik!» dep, mingen kölikteri – at, wstağan qaruları – bir-bir qatqan qaq soyıl, qwrğaq şölmen jürip barsa, aytqan Mwhammed mwnan bwrın eki soğıstı ötkizip: birinde jeñip, birinde jeñilip, üşinşi soğıstıñ üstinde twr eken. – Özimiz sizge wzınqwlaqtan estu­men asıq bolıp birimiz oq, birimiz jaq esepti qazılğan jol, şa­şılğan topırağıñızda bol­ğalı keldik! – desip, käpirlerge qaray lap qoya şauıp, dürse qoya berdi deydi. Jalañaş tüye bağıp, ömirin­de qıl qwyrıqtı jılqı körme­gen sorlı arab attıñ dürsilinen qorqıp, üreyi wşıp, zäresi ketip, topalañ tigen qoyday, bıqbırt tiip, jılqınıñ jasau tezegindey boldı deydi. Bwlardıñ batır­bası, kökjalı – Aqköse. Oğan tayau­ları – Mälik, Aqtam, Qwt­tı­qoja, Imambayır, Aqqoyan de­gender eken. Sonda payğambar ja­rıqtıq şattanğannan: – Alla türki hayır ğımin ümmeti! – degendigin Salmanparıs degen saqaba Äziret swltanğa söy­legen eken. Qazaqşası «Türkim keldi – körkim keldi» degen eken. Sonda Payğambar bwlardan swra­ğan eken: – Sizder qay dinde bola­sız­dar? – dep. Bwlar aytıptı: – Biz din-sindi bilmeymiz, ora­za joq, namaz joq, Qwday degen jan­bız, – depti. – «Ozğan payğambar» degen ba­ba­larımız osılay wqtırğan eken» desipti. Osınday wğına almağan söz­den bizdiñ qazaq: «Ozğan pay­ğam­bar wrpağımız» desip te jürdi. Söyt­se, onısı Uız (Oğız) han eken. Kiiz üydi sol Uız han jasa­tıp: «Kiiz tuırlıqtı qazaq bay­dıñ balası, Uız üyli» atanıp jür­di. Sol soğısta payğambar şat­ta­nıp: «Ältürki hayır men üm­beti» degen eken desedi. «Meniñ ümbetimniñ eñ jaqsısı – türki halqı» degen söz deydi. Sonan keyin bwlar qalğan ömi­rin payğambar qasında öt­kizip, «ansarı» atanğan eken. «Mwha­jırın añsarı» degen qauım qıbılanıñ ru, twqım atı emes. Mekkeden Payğambardı iz­dep köşkender «Mwhajırın» atanğan. Payğambarğa soğısta bolısıp, küş-kömek bergender ansarı atanğan. «Dalsabtwn alal wllınmen äl-mwhajırın ua äl-anzar» – bäygeniñ ozıp aldın al­ğan «Mwhajırın men Ansa­rı­lar» delingen söz».(Mäşhür-Jü­sip Köpeywlı,şığarmalar ji­na­ğı, 8 tom, 59 bet). Ğılım doktorı Berikbay Sa­ğın­dıqwlı aqsaqaldıñ deregi boyınşa, Ozğan payğambardıñ ba­sın jauları kesip alğan deli­ne­di. Keremetin özgelerden oz­dır­ğan soñ, Ozğan payğambar ata­lıp ketken deydi. Şamamen Nwh­tıñ topan suınan köp bwrın ömir sürse kerek. Ozğan payğambar men onıñ anası, jaqındarı jer­lengen mazar, Özbekstandağı Bwhar oblısınıñ Tamdı auda­nın­dağı Aqtau degen jerde (ejelden bwl jerdi qazaqtar me­ken­degen). Bwl mazar qazir «Kü­jim­di äulie» dep ataladı. Qabirde jatqan jeti adamnıñ ärqay­sı­sınıñ wzındığı jiırma qa­dam­nan keledi eken. Olardı kömgen üyin­diler qazir de sol küyinde jat­qan körinedi. Berikbay aqsaqaldıñ äkesi Sa­ğındıqtan (Ozğan pay­ğam­bar­dıñ şıraqşısı bolğan) estui boyınşa, Ozğan payğambarğa Mw­ham­med Payğambar men Hazi­re­ti Ğali tiri kezderinde ziyarat etuge kelgen delinedi. «Sol jöninde tau arasında arab tilinde jazu bar. Onı menen basqa bir adam bilmeydi. Däm jazıp bara qal­saq, balam, sağan sol jazudı kör­seter edim. Hazireti Ğali na­maz oqığanda tas balqıp ketken eken. Onıñ izi de ap-ayqın köri­nip twr» (Berikbay Sağındıqwlı Müsirbay-Teleu «Ğalamnıñ ğa­jayıp sırları» «Ğılım bas­pa­sı, 1997, 145-bet). Ozğan payğambar – Küjimdi äu­lieniñ Bwhar oblısınıñ Tam­dı audanındağı Kuleys qorı­mın­da jatqanı belgili fol'klor­tanu­şı ğalım Şäkir Ibırae­v­tıñ dereginde de körsetilipti. Ozğan payğambar jatqan qa­bir­diñ Küjim atanıp ketken sebe­bi, ol jerde küjim köp egilse ke­rek. Küjim – ağaştıñ bir türi, tau­dıñ betkeyindegi qara tastı qaq jarıp şıqqan. Tarihşı Darhan Qı­dır­äliev «Türkilerde de payğambar­lar bolğan-dı» attı maqalasında Islamğa deyingi türkilerdiñ dini tüsinigin talday kelip, ata-ba­ba­larımızdıñ hanif dinin (mo­ne­teizm) wstanıp, olardıñ täñirdi keyde Bayat, Idi, Çalab, Açu dep ata­ğanın, türkilerdiñ aqıret se­ni­miniñ de Islammen tereñ ün­des­tik tabatının aytadı (Darhan Qı­dıräliev. «Atımdı adam qoy­ğan soñ». Almatı, 2008. 15-16 bet­ter). Al belgili ğalım, teologiya ğı­lımdarınıñ doktorı Mwhan Isahan öziniñ 2013 jılı jarıq körgen «Oğız qağan kim?» degen tarihtağı türki örkenieti turalı tamaşa zertteu maqalasında «…Teginde, türki halıqtarında Oz­ğan payğambar nemese Oğız qağan turalı «Oğıznama» attı köne dastannıñ bar ekendigi bar­şağa ayan…Oğızdıñ tuıla salıp, anasına Täñir-Tağalağa iman kel­­tirmeyinşe, emşegin embey­ti­nin aytuı (Oğız-name. Mwhab­bat-name. Almatı 1986. 36 b), payğam­bar­lıq sipat ekeni talassız şın­dıq. Sebebi, bükil payğam­bar­lar «ismat» (künäsiz, päk) si­patımen ğwmır keşedi (Jur­jani. Kitabut-Tarifat. Beyrut 1987. 150 b). Tipti Oğız qağannıñ ti­li şığısımen «Alla, Alla» deui, Kör han men Köz hannıñ qız­darı käpir bolğandıqtan, olar­men tösektes bolmauı, dinsiz äkesin jeñip taqqa otırğannan keyin, käpirlerge qarsı ğazauat jasauı (Äbilğazı. Türik şeji­resi. Almatı. Ana tili. 1991. 16-22 better), onıñ şınında da pay­ğam­bar boluı bek mümkin ekenin añ­ğartsa kerek» dep, Ozğan pay­ğam­bar – Oğız qağan – Hwndardıñ täñirqwtı Möde qağan (b.e.b 174j) boluı mümkin degen oy ay­ta­dı. Kim biledi, Qızılqwmnıñ Bw­hara jaq betindegi Oğıztau tauı sol ejelgi tarihtan sır şer­­tetin şığar. Payğambarlar jatqan qabir­diñ iesi de, qorğauşısı da – Alla Ta­ğalanıñ özi. Bwhar oblısı Tam­dı audanındağı Ozğan pay­ğambardıñ qabirin qazuğa jwrt qorqadı eken. Keñes ökimeti or­na­ğan jıldarı otız şaqtı ar­heo­log bir tünde şatırların ji­nap qaşıptı. Eldiñ aytuı boyın­şa, bir adam ot jağıp, olar­dıñ ärqaysısın jeke-jeke quıp­tı. Küjimdi äuliedegi qabir­de jatqan jeti adamnıñ ärqay­sı­sınıñ wzındığı jiırma qadam­nan keledi degen mälimet te, wzın­dığı boyınşa Samarqan qa­lasındağı mwsılmanşa Da­niyar, evreyşe Daniil payğam­bar­dıñ on segiz metrlik mazarı­men ündesedi. Ärine, din boyınşa negizgi mä­sele payğambarlardıñ ömir- bayan­darı men qabirlerin bilip anıq­taudan göri, olarğa boywsınu ekeni anıq. Qwran oqılğanda, ği­badat jasalğanda barlıq pay­ğambarlarğa ümmetten sälemder özdiginen joldanadı delinedi. Olar­dıñ qabirlerin anıqtau şart emes bolsa da, biz bügin köp­şiliktiñ zerdesine Ozğan pay­ğam­bardıñ qabiri qayda ekendigin eske saldıq. Ozğan payğambardıñ jatqan ornın anıqtau iman kel­tirgen mwsılmandar üşin asa mañız­dı bolmağanımen, ejelgi türki örkenietin zertteuşiler üşin qajet ekeni anıq.

Töreğali TÄŞENOV

«Ayqın» gazeti