سۋرەتتەر سويلەيدى قازاق شەجىرەسى

تەگىنە تارتقان تەرەڭدىك

kerey.kz

 |  Apr 3, 2017

گيمالاي تاۋىن كەسىپ ءوتىپ، بەس مىڭ شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ كاشميرگە جەتكەن قىتاي قازاقتارىنىڭ تاعدىر-تالايى گازەت-جۋرنالدارعا جاريالانعان شاعىن ماقالالاردان باستاپ، توم-توم روماندارعا دا جۇك بولعانى بەلگىلى. بىراق، ونىڭ كوبى سول وقيعادان ءبىرشاما كەيىن جازىلدى. ال «National Geographic» جۋرنالىنا ميلتون دج. كلارك ەسىمدى امەريكالىق 1954 جىلى اعىلشىن تىلىندە ماقالا جاريا­لاپتى. اۆتور ماقالاسىن «كاشميردەگى اتاقتى شريناگارعا كەلگەن بوسقىنداردىڭ اراسىندا ءبىر جىلىمدى وتكىزدىم» دەپ باستايدى. وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ول قازاق ءتىلىن ۇيرەنەدى. قازاقتارمەن بىرگە شريناگاردا ءومىر ءسۇرىپ، تىنىس-تىرشىلىگىن ابدەن زەرتتەپ العان سوڭ الگى ماقالانى جاريالايدى. وعان قوسا رۋ كوسەمدەرىنىڭ سۋرەتتەرىنەن تارتىپ قىز-كەلىنشەكتەردىڭ، جاس سابيلەردىڭ ءوزى تۇسىرگەن ونشاقتى سۋرەتىن قوسا شىعارادى. ءوت­كەن جىلى وسى «National Geograhpic» جۋر­­نالى تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە جارىق كور­­گەن بولاتىن. جۋرنال جوعارىدا اتاپ ءوت­كەن ماقالانى قازاق تىلىنە اۋدارىپ باستى. وسى­­دان سوڭ ءبىز الگى سۋرەتتەردە بەينەلەنگەن جاس قىزداردىڭ ءبىرى، بۇگىندە سەكسەننىڭ سە­ڭ­­گى­رىنە شىققان فازيلا جانالتايدىڭ قا­زىر اس­تانادا تۇرىپ جاتقانىن ءبىلىپ، ۇيىنە ءىز­دەپ باردىق.  

1954 جىلعى سۋرەتتە ءبۇيىرىن تايانىپ تۇر­ع­ان جاس قىز حيكمەتكە تولى عۇمىرىنىڭ بار­لىق اۋىرتپالىعىن ارتقا تاستاپ، بۇگىندە ۇل-قىزدارىنىڭ، نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ اراسىن­دا جايقالعان اجەگە اينالعان. زە­رەك­تىگى، ءسوز­گە شەشەندىگى بىردەن بايقالدى. با­سىنان قان­داي جاعداي وتسە دە جاسىماعان، قايتا شىڭ­دالا تۇسكەن سياقتى. اڭگىمەلەسە كە­لە بۇل كىسىنىڭ شىعىس تۇركىستاننىڭ ال­­تاي ايماعىنداعى (قازىرگى قىتاي حا­لىق رەس­پۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ ۇيعىر اۆ­تو­نو­ميالىق اۋدانى – اۆتور) قارۋلى كو­تە­رى­­لىستى باسقارعان اتاقتى زۋقا باتىردىڭ نە­مەرەسى فازيلا جانالتاي ەكەنىن بىلدىك. ءوز اكەسىنىڭ اتى – ءسۇلتانشارىپ. ءبىز تاريح­تان شىعىس تۇركىستاندى مەكەندەگەن قا­زاق­تاردىڭ جەرگىلىكتى ۇكىمەتتەن قىسىم كو­­رىپ، ۇندىستانعا قاراي ەكى رەت ۇدەرە كوش­كە­نىن بىلەمىز. ءبىرىنشى كوش ەلىسحان ءجا­نە زايىپ باتىرلاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن 1938 جىلى باس­تالىپ، ولار قاشا ءجۇرىپ قى­­تاي اسكەرلەرىمەن شايقاسىپ، تيبەت، گ­ي­مالايدى اسىپ، ءۇش جىلدىڭ بەدەرىندە ءۇن­دىستانعا جەتكەن. بۇل تۋرالى جازۋشى ج.شاكەنۇلىنىڭ «قارالى كوش» رومانىندا جان-جاقتى باياندالعان. ال ەكىنشى كوشكە قا­ليبەك اكىم، قۇسايىن ءتايجى، ءسۇلتانشارىپ زۋ­قاۇلى، دالەلحان جانالتاي ەسىمدى بەدەلدى ادام­دار باسشىلىق جاساعان. بۇلار باستاعان كوش 1949 جىلى ەلدەن شىعىپ، 1951 جىلى كاش­ميرگە جەتكەن. مىنە، وسى ەكىنشى كوشتە 15 مىڭ ادامنىڭ ىشىندە ون بەس جاستاعى فازيلا دا بار بولاتىن.

فازيلا اپا سول كەزدەگى وقيعالاردى كۇ­نى كەشە بولعانداي باياندايدى. ەشتەڭەنى ۇمى­ت­پاعان. «ءبىز ول كەزدە بالامىز. بىراق سول كوش بارىسىنداعى ءتۇرلى وقيعالار ەر­تە ەسەي­تىپ جىبەردى. سۋىقتان، اشتىقتان، سو­­ڭى­مىزدان قۋعان اسكەرلەرمەن بولعان شا­ي­­قاستاردا كوپتەگەن ادام قايتىس بولىپ كەت­تى. ساپ-ساۋ كەلە جاتقان ادامدار تاۋ اۋرۋىنا شالدىعىپ، اجالدارى سودان جەتتى. كاشميرگە جەتكەنىمىزدە بىرگە ەرىپ شىققان ءوز تۋىستارىمىزدىڭ تەڭ جار­تىسى جوق ەدى…»، دەيدى. قازاق كوشى شري­ناگار قالاسىندا كوپ تۇراقتاماعان. فا­زيلا اپانىڭ ايتۋىنشا، سول كەزدە امەريكا قۇراما شتاتتارىنان، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن جانە تۇركيا تاراپىنان قازاقتاردى وزدەرىنە قابىلداۋ تۋرالى ۇسىنىستار تۇسكەن. رۋباسىلار، ءار ءاۋ­لەت­تىڭ ۇلكەندەرى اقىلداسا كەلە، ءدىنى ءبىر، ءتۇ­بى ءبىر تۇرىكتەردىڭ ۇسىنىسىن قابىل الۋ­دى ءجون كورىپتى. سودان 1954 جىلى ءۇن­دىس­تان­­داعى، كاشميردەگى قازاقتاردىڭ دەنى ءتۇر­كيا­عا كوشىپ كەتەدى. بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن سول جەردە قالعان وتباسىلار دا بار. فا­زيلا اپايدىڭ وتباسى دا شريناگاردا قال­عان. ول قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇ­را­مىنداعى شىنجاڭ ولكەسىندە تاۋەلسىز شى­عىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن قۇ­رۋ جو­­­لىندا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى ۇيىم­داس­تى­­­رۋشىلاردىڭ ءبىرى جانىمحان قا­جىنىڭ ۇلى ابدۋلحاميتكە تۇرمىسقا شىعادى. جا­­نىمحان قاجى قازاقتان شىققان تۇڭعىش قار­جى ءمينيسترى رەتىندە دە تانىمال تۇلعا. ول شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتىندە قارجى مي­نيس­ترى قىزمەتىن اتقارعان. ابدۋلحاميت پەن فازيلا ءتورت بالانىڭ اكە-شەشەسى اتانعاندا وتاعاسى جۇرەك تالما­سى­­نان قايتىس بولىپ، وتىزدىڭ ىشىندە جەسىر قال­­عان كەلىنشەكتىڭ موينىندا بالا-شاعانى اسى­­راۋ مىندەتى تۇردى. 1969 جىلى فازيلا دا بالالارىمەن بىرگە تۇركياعا كوشەدى. ول جاق­تا بىلعارىدان كيىم تىگۋمەن اينالى­سا­دى. تۇركيادا وزدەرىنىڭ كىشىگىرىم فا­ب­ري­كالارىن اشىپ، ناپاقاسىن ساۋدادان تا­بادى. ءتورت بالاسىنا دا جوعارى ءبىلىم اپە­رەدى. بۇگىندە ۇلكەنى زىليحا ەلوردادا. ودان كەيىنگى بەشىر لوندوندا تۇرادى. بري­تانيالىق ايگىلى تەلەراديوكورپوراتسيا بي-بي-سيدەن زەينەتكە شىققان. احمەتى مەن تاح­يراسى تۇركيادا. ولار دا ءبىرى ينجەنەر، ەكىن­شىسى اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى قىز­مەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر.       كەيىپكەرىمىزگە ەكىنشى بالاسىنا اياعى اۋىر كەزدە، ياعني كاشميردە جۇرگەندە جارى­مەن بىرگە مەككەگە بارۋ ءناسىپ بولعان ەكەن. سودان بەرى يسلامنىڭ قاينارىنان قا­نىپ ءىشىپ، اتا-بابا جولىن ۇلىقتاۋمەن كە­لەدى. «جازمىشتان وزمىش جوق» دەيتىن فا­زيلا اپا بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ، ورازاسىن ۇستاپ، ەلورداداعى ەڭسەلى شاڭىراعىندا با­قىتتى ءومىر سۇرۋدە. ايگۇل سەيىلوۆا، «ەگەمەن قازاقستان» استانا