Suretter söyleydi Qazaq şejiresi

Tegine tartqan tereñdik

kerey.kz

 |  Apr 3, 2017

Gimalay tauın kesip ötip, bes mıñ şaqırım joldı artqa tastap Kaşmirge jetken Qıtay qazaqtarınıñ tağdır-talayı gazet-jurnaldarğa jariyalanğan şağın maqalalardan bastap, tom-tom romandarğa da jük bolğanı belgili. Biraq, onıñ köbi sol oqiğadan birşama keyin jazıldı. Al «National Geographic» jurnalına Milton Dj. Klark esimdi amerikalıq 1954 jılı ağılşın tilinde maqala jariya­laptı. Avtor maqalasın «Kaşmirdegi ataqtı Şrinagarğa kelgen bosqındardıñ arasında bir jılımdı ötkizdim» dep bastaydı. Osı bir jıldıñ işinde ol qazaq tilin üyrenedi. Qazaqtarmen birge Şrinagarda ömir sürip, tınıs-tirşiligin äbden zerttep alğan soñ älgi maqalanı jariyalaydı. Oğan qosa ru kösemderiniñ suretterinen tartıp qız-kelinşekterdiñ, jas säbilerdiñ özi tüsirgen onşaqtı suretin qosa şığaradı. Öt­ken jılı osı «National Geograhpic» jur­­nalı twñğış ret qazaq tilinde jarıq kör­­gen bolatın. Jurnal joğarıda atap öt­ken maqalanı qazaq tiline audarıp bastı. Osı­­dan soñ biz älgi suretterde beynelengen jas qızdardıñ biri, büginde seksenniñ se­ñ­­gi­rine şıqqan Fazila Janaltaydıñ qa­zir As­tanada twrıp jatqanın bilip, üyine iz­dep bardıq.  

1954 jılğı surette büyirin tayanıp twr­ğ­an jas qız hikmetke tolı ğwmırınıñ bar­lıq auırtpalığın artqa tastap, büginde wl-qızdarınıñ, nemere-şöbereleriniñ arasın­da jayqalğan äjege aynalğan. Ze­rek­tigi, söz­ge şeşendigi birden bayqaldı. Ba­sınan qan­day jağday ötse de jasımağan, qayta şıñ­dala tüsken siyaqtı. Äñgimelese ke­le bwl kisiniñ Şığıs Türkistannıñ Al­­tay aymağındağı (qazirgi Qıtay Ha­lıq Res­publikasınıñ Şıñjañ wyğır av­to­no­miyalıq audanı – avtor) qarulı kö­te­ri­­listi basqarğan ataqtı Zuqa batırdıñ ne­meresi Fazila Janaltay ekenin bildik. Öz äkesiniñ atı – Swltanşärip. Biz tarih­tan Şığıs Türkistandı mekendegen qa­zaq­tardıñ jergilikti ükimetten qısım kö­­rip, Ündistanğa qaray eki ret üdere köş­ke­nin bilemiz. Birinşi köş Elishan jä­ne Zayıp batırlardıñ jetekşiligimen 1938 jılı bas­talıp, olar qaşa jürip qı­­tay äskerlerimen şayqasıp, Tibet, G­i­malaydı asıp, üş jıldıñ bederinde Ün­distanğa jetken. Bwl turalı jazuşı J.Şäkenwlınıñ «Qaralı köş» romanında jan-jaqtı bayandalğan. Al ekinşi köşke Qa­libek äkim, Qwsayın täyji, Swltanşärip Zu­qawlı, Dälelhan Janaltay esimdi bedeldi adam­dar basşılıq jasağan. Bwlar bastağan köş 1949 jılı elden şığıp, 1951 jılı Kaş­mirge jetken. Mine, osı ekinşi köşte 15 mıñ adamnıñ işinde on bes jastağı Fazila da bar bolatın.

Fazila apa sol kezdegi oqiğalardı kü­ni keşe bolğanday bayandaydı. Eşteñeni wmı­t­pağan. «Biz ol kezde balamız. Biraq sol köş barısındağı türli oqiğalar er­te esey­tip jiberdi. Suıqtan, aştıqtan, so­­ñı­mızdan quğan äskerlermen bolğan şa­y­­qastarda köptegen adam qaytıs bolıp ket­ti. Sap-sau kele jatqan adamdar tau auruına şaldığıp, ajaldarı sodan jetti. Kaşmirge jetkenimizde birge erip şıqqan öz tuıstarımızdıñ teñ jar­tısı joq edi…», deydi. Qazaq köşi Şri­nagar qalasında köp twraqtamağan. Fa­zila apanıñ aytuınşa, sol kezde Amerika Qwrama Ştattarınan, Birikken Arab Ämirlikterinen jäne Türkiya tarapınan qazaqtardı özderine qabıldau turalı wsınıstar tüsken. Rubasılar, är äu­let­tiñ ülkenderi aqıldasa kele, dini bir, tü­bi bir türikterdiñ wsınısın qabıl alu­dı jön köripti. Sodan 1954 jılı Ün­dis­tan­­dağı, Kaşmirdegi qazaqtardıñ deni Tür­kiya­ğa köşip ketedi. Belgili bir sebeptermen sol jerde qalğan otbasılar da bar. Fa­zila apaydıñ otbası da Şrinagarda qal­ğan. Ol Qıtay Halıq Respublikasınıñ qw­ra­mındağı Şınjañ ölkesinde täuelsiz Şı­ğıs Türkistan Respublikasın qw­ru jo­­­lında wlt-azattıq köterilisti wyım­das­tı­­­ruşılardıñ biri Janımhan qa­jınıñ wlı Abdulhamitke twrmısqa şığadı. Ja­­nımhan qajı qazaqtan şıqqan twñğış qar­jı ministri retinde de tanımal twlğa. Ol Şıñjañ ölkelik ükimetinde qarjı mi­nis­tri qızmetin atqarğan. Abdulhamit pen Fazila tört balanıñ äke-şeşesi atanğanda otağası jürek talma­sı­­nan qaytıs bolıp, otızdıñ işinde jesir qal­­ğan kelinşektiñ moynında bala-şağanı ası­­rau mindeti twrdı. 1969 jılı Fazila da balalarımen birge Türkiyağa köşedi. Ol jaq­ta bılğarıdan kiim tigumen aynalı­sa­dı. Türkiyada özderiniñ kişigirim fa­b­ri­kaların aşıp, näpaqasın saudadan ta­badı. Tört balasına da joğarı bilim äpe­redi. Büginde ülkeni Zıliha elordada. Odan keyingi Beşir Londonda twradı. Bri­taniyalıq äygili teleradiokorporaciya Bi-bi-siden zeynetke şıqqan. Ahmeti men Tah­irası Türkiyada. Olar da biri injener, ekin­şisi ağılşın tili päniniñ mwğalimi qız­metin abıroymen atqarıp jür.       Keyipkerimizge ekinşi balasına ayağı auır kezde, yağni Kaşmirde jürgende jarı­men birge Mekkege baru näsip bolğan eken. Sodan beri islamnıñ qaynarınan qa­nıp işip, ata-baba jolın wlıqtaumen ke­ledi. «Jazmıştan ozmış joq» deytin Fa­zila apa bes uaqıt namazın oqıp, orazasın wstap, elordadağı eñseli şañırağında ba­qıttı ömir sürude. Aygül SEYİLOVA, «Egemen Qazaqstan» Astana