Қарақалпақстан қазақтары

قاراقالپاقستان قازاقتارى

| Apr 9, 2017

وزبەكستاننىڭ قاراقالپاقستان ايماعىندا ەجەلگى حورەزمنىڭ كوپتەگەن قالا-بەكىنىستەرىنىڭ ءىزى قالعان. سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ىرىلەرى توپىراققالا، ايازقالا مەن قىزىلقالا ماڭىندا باعزى زاماننان تۇراتىن قازاقتار ديقانشىلىق، مال باعۋ، بالىق اۋلاۋمەن اينالىسادى. قىزىلقالادا جەرگىلىكتى قازاق راقىمباي اقساقال بىزگە بەكەت اتانىڭ بەسىنشى ۇرپاعى كوكەن قويباعارۇلىنىڭ مازارىن كورسەتتى.

قىزىلقالانىڭ توڭىرەگىندە نەگىزىنەن قازاقتار تۇرادى، ونشاقتى قازاق اۋىلى بار. العاباس اۋىلى ماڭىندا قوي باعىپ جۇرگەن سادۋاقاس اتا ءوزىن “كىشى ءجۇز قازاعىمىن، قوجامىن” دەپ تانىستىردى.

جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ءبىرى 77 جاستاعى راقىمباي اقساقال بۇرىن تراكتور ايداعان. ول وسى ماڭدا بەكەت اتانىڭ بەسىنشى ۇرپاعى كوكەن قويباعارۇلىنىڭ مازارى بارىن ايتتى. اقساقال مازاردى كورۋگە تىلەك بىلدىرگەن ءبىزدى ول جەرگە باستاپ بارۋعا كەلىستى.

سوۆەت كەزىندە “قىزىل قازاقستان” اتالعان اۋىل قازىر العاباس دەپ اتالادى. جەرگىلىكتى حالىق ونى “كوكەن اۋليە” دەپ تە اتايدى.

العاباس اۋىلىندا تۇراتىن قازاق دوسبولات شۋگۋراەۆ. ول شارۋا قوجالىعىن ۇستايدى.

راقىمباي اتا مەن دوسبولات شۋگۋراەۆ ءبىزدى كوكەن اۋليە مازارىنا باستاپ ءجۇردى.

كوكەن اۋليە – بەكەت اتانىڭ بەسىنشى ۇرپاعى كوكەن قويباعارۇلىنىڭ مازارى.

راقىمباي اتا (وڭ جاقتا) مەن دوسبولات شۋگۋراەۆ كوكەن قويباعارۇلىنىڭ مازارى باسىندا قۇران باعىشتاپ وتىر.

العاباس اۋىلىنداعى اعايىندى شۋگۋراەۆتاردىڭ ءۇيى.

دوسبولات شۋگۋراەۆتىڭ ۇلى قوناققا كەلگەن راقىمباي اتانىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ قىزمەت كورسەتىپ جاتىر.

دوسبولات شۋگۋراەۆتىڭ كىشكەنتاي جيەنى سۇتكە يلەنىپ پىسىرىلگەن تاندىر نان قويىلعان ۇستەلدىڭ جانىندا تۇر.

ءۇي الدىنداعى تاندىر پەش.

دوسبولات شۋگۋراەۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى نۇرىمبەت.

العاباس اۋىلىنداعى قازاق مەكتەبى.

راقىمباي اتانىڭ ايتۋىنشا، العاباس اۋىلىنداعى بۇل مونشانىڭ قۇرىلىسى اياقسىز قالعان.

العاباس اۋىلىندا ويناپ جۇرگەن قىز بالالار.

ەجەلگى حورەزم جەرىندەگى كونە قونىستاردىڭ ءبىرى توپىراققالا ماڭىنداعى كوكتەمگى كورىنىس.

حورەزم وبلىسىمەن شەكتەسەتىن بيرۋني اۋدانى شاۆات كەنتىندە جاڭادان سالىنعان ۇيلەردى جەرگىلىكتى جۇرت «پرەزيدەنت ۇيلەرى» اتاپ كەتكەن. بۇل ۇيلەر وزبەكستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتىڭ تۇسىندا سالىنعان.

شاۆات كەنتىنەن حورەزم وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى ۇرگەنىشكە باراتىن جول.

بۇل وڭىردەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ديقانشىلىقپەن، مال باعىپ، ءامۋداريادان بالىق اۋلاپ كۇنەلتەدى.

سۋرەتتە: ۇرگەنىشكە باراتىن جولدا قاۋىن ساتىپ وتىرعان جىگىت.

جول بويىندا بالىق ساتىپ وتىرعان ەر ادام. ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
سي ءتسزينپيننىڭ قىتاي اسكەري باسشىلىعىن “تازالاۋى” نەنى بىلدىرەدى؟

kerey.kz

ريد ستەنديش رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين (وڭ جاقتا) ەلگە ساپارمەن كەلگەن قىتاي گەنەرالى چجان يۋسيامەن قول الىسىپ تۇر. 2017 جىل. وتكەن اپتانىڭ اياعىندا قىتايدىڭ ورتالىق اسكەري كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنەن ءارى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەلىگىنەن بوساتىلدى. اسكەري باسشىلىقتاعى مۇنداي جوعارى شەندى تۇلعانىڭ ورنىنان الىنۋى پەكيننىڭ تايۆانعا قاتىستى جوسپارىنا، اقش-پەن باسەكەسىنە جانە ايماقتاعى تۇراقتى ويىنشى رەتىندەگى رولىنە قاتىستى بىرقاتار سۇراق تۋعىزىپ وتىر. 24 قاڭتار كۇنى پەكين قىزمەتتەن بوساتىلعان گەنەرال چجان يۋسيا (قىتاي باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ كوپ جىلدان بەرگى سەنىمدى سەرىگى بولعان) تەرگەۋگە الىندى دەپ حابارلادى. توسىن شەشىمنەن كەيىن سي تسزينپين اسكەري باسشىلىق شىڭىندا جالعىز ءوزى قالدى. قىتايدى زەرتتەۋشى ساراپشىلار مۇنىڭ بيلىك ساباقتاستىعىنا ەلەۋلى سالدارى بولادى دەيدى. ال پەكيننىڭ سەرىكتەستەرى
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا