Қарақалпақстан қазақтары

قاراقالپاقستان قازاقتارى

| Apr 9, 2017

وزبەكستاننىڭ قاراقالپاقستان ايماعىندا ەجەلگى حورەزمنىڭ كوپتەگەن قالا-بەكىنىستەرىنىڭ ءىزى قالعان. سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ىرىلەرى توپىراققالا، ايازقالا مەن قىزىلقالا ماڭىندا باعزى زاماننان تۇراتىن قازاقتار ديقانشىلىق، مال باعۋ، بالىق اۋلاۋمەن اينالىسادى. قىزىلقالادا جەرگىلىكتى قازاق راقىمباي اقساقال بىزگە بەكەت اتانىڭ بەسىنشى ۇرپاعى كوكەن قويباعارۇلىنىڭ مازارىن كورسەتتى.

قىزىلقالانىڭ توڭىرەگىندە نەگىزىنەن قازاقتار تۇرادى، ونشاقتى قازاق اۋىلى بار. العاباس اۋىلى ماڭىندا قوي باعىپ جۇرگەن سادۋاقاس اتا ءوزىن “كىشى ءجۇز قازاعىمىن، قوجامىن” دەپ تانىستىردى.

جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ءبىرى 77 جاستاعى راقىمباي اقساقال بۇرىن تراكتور ايداعان. ول وسى ماڭدا بەكەت اتانىڭ بەسىنشى ۇرپاعى كوكەن قويباعارۇلىنىڭ مازارى بارىن ايتتى. اقساقال مازاردى كورۋگە تىلەك بىلدىرگەن ءبىزدى ول جەرگە باستاپ بارۋعا كەلىستى.

سوۆەت كەزىندە “قىزىل قازاقستان” اتالعان اۋىل قازىر العاباس دەپ اتالادى. جەرگىلىكتى حالىق ونى “كوكەن اۋليە” دەپ تە اتايدى.

العاباس اۋىلىندا تۇراتىن قازاق دوسبولات شۋگۋراەۆ. ول شارۋا قوجالىعىن ۇستايدى.

راقىمباي اتا مەن دوسبولات شۋگۋراەۆ ءبىزدى كوكەن اۋليە مازارىنا باستاپ ءجۇردى.

كوكەن اۋليە – بەكەت اتانىڭ بەسىنشى ۇرپاعى كوكەن قويباعارۇلىنىڭ مازارى.

راقىمباي اتا (وڭ جاقتا) مەن دوسبولات شۋگۋراەۆ كوكەن قويباعارۇلىنىڭ مازارى باسىندا قۇران باعىشتاپ وتىر.

العاباس اۋىلىنداعى اعايىندى شۋگۋراەۆتاردىڭ ءۇيى.

دوسبولات شۋگۋراەۆتىڭ ۇلى قوناققا كەلگەن راقىمباي اتانىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ قىزمەت كورسەتىپ جاتىر.

دوسبولات شۋگۋراەۆتىڭ كىشكەنتاي جيەنى سۇتكە يلەنىپ پىسىرىلگەن تاندىر نان قويىلعان ۇستەلدىڭ جانىندا تۇر.

ءۇي الدىنداعى تاندىر پەش.

دوسبولات شۋگۋراەۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى نۇرىمبەت.

العاباس اۋىلىنداعى قازاق مەكتەبى.

راقىمباي اتانىڭ ايتۋىنشا، العاباس اۋىلىنداعى بۇل مونشانىڭ قۇرىلىسى اياقسىز قالعان.

العاباس اۋىلىندا ويناپ جۇرگەن قىز بالالار.

ەجەلگى حورەزم جەرىندەگى كونە قونىستاردىڭ ءبىرى توپىراققالا ماڭىنداعى كوكتەمگى كورىنىس.

حورەزم وبلىسىمەن شەكتەسەتىن بيرۋني اۋدانى شاۆات كەنتىندە جاڭادان سالىنعان ۇيلەردى جەرگىلىكتى جۇرت «پرەزيدەنت ۇيلەرى» اتاپ كەتكەن. بۇل ۇيلەر وزبەكستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتىڭ تۇسىندا سالىنعان.

شاۆات كەنتىنەن حورەزم وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى ۇرگەنىشكە باراتىن جول.

بۇل وڭىردەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ديقانشىلىقپەن، مال باعىپ، ءامۋداريادان بالىق اۋلاپ كۇنەلتەدى.

سۋرەتتە: ۇرگەنىشكە باراتىن جولدا قاۋىن ساتىپ وتىرعان جىگىت.

جول بويىندا بالىق ساتىپ وتىرعان ەر ادام. ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،
قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

kerey.kz

ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ
ەل قورعانى – المات ساردار

kerey.kz

ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى. «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى