Қарақалпақстан қазақтары

Qaraqalpaqstan qazaqtarı

| Apr 9, 2017

Özbekstannıñ Qaraqalpaqstan aymağında ejelgi Horezmniñ köptegen qala-bekinisteriniñ izi qalğan. Solardıñ arasındağı eñ irileri Topıraqqala, Ayazqala men Qızılqala mañında bağzı zamannan twratın qazaqtar diqanşılıq, mal bağu, balıq aulaumen aynalısadı. Qızılqalada jergilikti qazaq Raqımbay aqsaqal bizge Beket Atanıñ besinşi wrpağı Köken Qoybağarwlınıñ mazarın körsetti.

Qızılqalanıñ töñireginde negizinen qazaqtar twradı, onşaqtı qazaq auılı bar. Alğabas auılı mañında qoy bağıp jürgen Säduaqas ata özin “Kişi jüz qazağımın, qojamın” dep tanıstırdı.

Jergilikti qazaqtardıñ biri 77 jastağı Raqımbay aqsaqal bwrın traktor aydağan. Ol osı mañda Beket Atanıñ besinşi wrpağı Köken Qoybağarwlınıñ mazarı barın ayttı. Aqsaqal mazardı köruge tilek bildirgen bizdi ol jerge bastap baruğa kelisti.

Sovet kezinde “Qızıl Qazaqstan” atalğan auıl qazir Alğabas dep ataladı. Jergilikti halıq onı “Köken äulie” dep te ataydı.

Alğabas auılında twratın qazaq Dosbolat Şuguraev. Ol şarua qojalığın wstaydı.

Raqımbay ata men Dosbolat Şuguraev bizdi Köken äulie mazarına bastap jürdi.

Köken äulie – Beket Atanıñ besinşi wrpağı Köken Qoybağarwlınıñ mazarı.

Raqımbay ata (oñ jaqta) men Dosbolat Şuguraev Köken Qoybağarwlınıñ mazarı basında qwran bağıştap otır.

Alğabas auılındağı ağayındı Şuguraevtardıñ üyi.

Dosbolat Şuguraevtıñ wlı qonaqqa kelgen Raqımbay atanıñ qolına su qwyıp qızmet körsetip jatır.

Dosbolat Şuguraevtıñ kişkentay jieni sütke ilenip pisirilgen tandır nan qoyılğan üsteldiñ janında twr.

Üy aldındağı tandır peş.

Dosbolat Şuguraevtıñ nemere inisi Nwrımbet.

Alğabas auılındağı qazaq mektebi.

Raqımbay atanıñ aytuınşa, Alğabas auılındağı bwl monşanıñ qwrılısı ayaqsız qalğan.

Alğabas auılında oynap jürgen qız balalar.

Ejelgi Horezm jerindegi köne qonıstardıñ biri Topıraqqala mañındağı köktemgi körinis.

Horezm oblısımen şektesetin Biruni audanı Şavat kentinde jañadan salınğan üylerdi jergilikti jwrt «prezident üyleri» atap ketken. Bwl üyler Özbekstannıñ twñğış prezidenti Islam Karimovtıñ twsında salınğan.

Şavat kentinen Horezm oblısınıñ äkimşilik ortalığı Ürgenişke baratın jol.

Bwl öñirdegi jergilikti twrğındar diqanşılıqpen, mal bağıp, Ämudariyadan balıq aulap küneltedi.

Surette: Ürgenişke baratın jolda qauın satıp otırğan jigit.

Jol boyında balıq satıp otırğan er adam. Azat Europa / Azattıq radiosı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Si Czin'pinniñ qıtay äskeri basşılığın “tazalauı” neni bildiredi?

kerey.kz

Rid STENDIŞ Resey prezidenti Vladimir Putin (oñ jaqta) elge saparmen kelgen qıtay generalı Çjan YUsyamen qol alısıp twr. 2017 jıl. Ötken aptanıñ ayağında Qıtaydıñ Ortalıq äskeri komissiyası törağasınıñ orınbasarı qızmetinen äri Qıtay kommunistik partiyası sayasi byurosınıñ müşeliginen bosatıldı. Äskeri basşılıqtağı mwnday joğarı şendi twlğanıñ ornınan alınuı Pekinniñ Tayvan'ğa qatıstı josparına, AQŞ-pen bäsekesine jäne aymaqtağı twraqtı oyınşı retindegi röline qatıstı birqatar swraq tuğızıp otır. 24 qañtar küni Pekin qızmetten bosatılğan general Çjan YUsya (Qıtay basşısı Si Czin'pinniñ köp jıldan bergi senimdi serigi bolğan) tergeuge alındı dep habarladı. Tosın şeşimnen keyin Si Czin'pin äskeri basşılıq şıñında jalğız özi qaldı. Qıtaydı zertteuşi sarapşılar mwnıñ bilik sabaqtastığına eleuli saldarı boladı deydi. Al Pekinniñ seriktesteri
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda