نۇرات ءىلياس: – تۇركيانىڭ ستامبۋل ۋنيۆەرسيتەتىندە «تۇركىتانۋ» ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرادا وقىپ جاتقان قازاقستاندىق زەرتتەۋشى. ستامبۋلدا 2013 جىلدان بەرى تۇرىپ كەلە جاتقان نۇرات ازاتتىققا تۇركيادا وتكەن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە كوشۋ بويىنشا كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ رەفەرەندۋمىندا نە سەبەپتى ەردوعاندى جاقتاۋشىلار باسىم تۇسكەنى تۋرالى ويلارىن ايتتى.

ازاتتىق: – جەكسەنبىدە تۇركيادا وتكەن پرەزيدەنت بيلىگىن نىعايتۋعا قاتىستى كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋ تۋرالى رەفەرەندۋمدا قۇپتاۋشىلار نەگە باسىم ءتۇستى دەپ ويلايسىز؟

نۇرات ءىلياس: – مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. [پرەزيدەنت تايىپ] ەردوعان باسقارعان «ادىلەت جانە دامۋ» پارتياسىنىڭ بيلىكتە وتىرعانىنا 15 جىلداي بولدى. وسى 15 جىلدا [ەردوعان] ءدىني تاقىرىپتى حالىققا تارتىمدى ەتىپ كوتەرە ءبىلدى. جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتقانىن ايتتى. مەنىڭ ويىمشا، ەردوعان وسى ءدىني ريتوريكامەن كوپ قولداۋ تاپتى. بىراق 51,3 پايىزبەن جەڭىسكە جەتكەنىمەن، العاشقى سايلاۋلارمەن سالىستىرعاندا ەردوعان انكارا مەن ستامبۋل سياقتى ۇلكەن قالالاردا 10-15 پايىزعا دەيىن ۇتىلىپ قالعانىن بايقاۋعا بولادى.

ازاتتىق: – ەردوعان نە سەبەپتى ۇلكەن قالالاردا جەڭىسكە جەتە المادى؟

نۇرات ءىلياس. تۇركياداعى قازاق ساراپشىسى. سۋرەت نۇرات ءىلياستىڭ Facebook پاراقشاسىنان الىندى.

​

نۇرات ءىلياس: – كەيبىر جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ تىلىمەن ايتقاندا، «وتكەن جىلى جازداعى تىرناقشا ىشىندەگى بولا جازداعان» اسكەري توڭكەرىستەن كەيىن20-عا جۋىق راديو مەن 30 شاقتى تەلەارنا جابىلدى. ودان باسقا سۋديالار، پروكۋرورلار، اسكەريلەرى بار، ۇزىن سانى 120 مىڭ ادام قىزمەتىنەن كەتتى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وتباسىندا بەس ادام بار دەپ ەسەپتەگەننىڭ وزىندە ەردوعان 600 مىڭ سايلاۋشىنى جوعالتىپ وتىر. جانە سول ۇستالعان، قىزمەتىنەن كەتكەن ادامداردىڭ تۋىس-تۋعاندارى بار دەگەندەي. بىلايشا ايتقاندا [ەردوعان] ەكى-ءۇش ميلليون داۋىس بەرۋشىدەن ايرىلىپ قالىپ وتىر.

ازاتتىق: – ەردوعان ءدىني تاقىرىپتاردى قوزعاۋ كەزىندە ەلەكتوراتقا قايتىپ تارتىمدى كورىنە ءبىلدى؟

نۇرات ءىلياس: – جالپى تۇركيا قوعامىنىڭ [زايىرلى-ءدىندار] بولىپ ەكىگە ءبولىنۋى 1950-1960 جىلدار ارالىعى. ويتكەنى اتاتۇرىك بيلىك باسىنا كەلگەننەن كەيىن كوپتەگەن سولشىل كوزقاراستار پايدا بولىپ ءدىندى باسۋ، قۋدالاۋ ارەكەتى اشىق كورىنگەن بولاتىن. ال 1950 جىلداردىڭ باسىندا تۇڭعىش رەت دەموكراتيالىق پارتيا بيلىك باسىنا كەلگەن بولاتىن. جانە بۇل پارتيا ءدىني كوزقاراستا بولعان. بىراق 1961 جىلى اسكەري توڭكەرىس بولىپ، ولاردى بيلىكتەن الاستادى. مىنە، وسىدان كەيىن 1971, 1981 جانە 1997 جىلدارى بولعان اسكەري توڭكەرىستىڭ قاي-قايسىسىن قاراپ وتىرساڭىز دا، ءدىني پارتيا بيلىك باسىنا كەلگەننەن كەيىن، اسكەري توڭكەرىس بولىپ، ولاردى ىعىستىرىپ شىعارىپ وتىرعانىنكورەمىز. ياعني وسى كۇنگە دەيىن اسكەري كۇش ءدىني كوزقاراستاعىلاردىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنە قارسى ەدى. جەرگىلىكتى تۇرىكشىلدەردىڭ جازۋىنشا، بەسىنشى بولا جازداعان توڭكەرىس كەزىندە «ءدىنشىل» كوزقاراستاعىلار جەڭدى.

رەفەرەندۋمداعى جەڭىستى تويلاۋعا كوشەگە شىققان ەردوعاننىڭ قولداۋشىلارى. تۇركيا، ستامبۋل، 16 ءساۋىر 2017 جىل.

ازاتتىق: – پرەزيدەنت تايىپ ەردوعاننىڭ جاقتاستارى نەگىزىنەن قانداي الەۋمەتتىك ساياسي توپتىڭ وكىلدەرى؟ ياعني ءسىز ايتىپ وتىرعانداي، تەك ءدىني توپ قانا ما، الدە ونى قولداعان باسقا دا ءبىر توپتار بار ما؟

نۇرات ءىلياس: – نەگىزىنەن انادولىدا ءومىر سۇرەتىن، اۋىلدىق جەردە تۇراتىن جانە ءبىلىمى ورتادان تومەن دەڭگەيدەگى ادامدار. سوسىن ءدىني كوزقاراستاعى ادامدار.

ازاتتىق: – زايىرلى دەموكراتيالىق قۇرىلىمنىڭ، پارلامەنتشىل كەماليزمنىڭ جاقتاۋشىلارى كىمدەر بولدى جانە نە سەبەپتەن باسىم تۇسە المادى؟

نۇرات ءىلياس: – ارينە، زايىرلى دەموكراتيالىق قۇرىلىمدى جاقتاۋشىلار – اتاتۇرىكتىڭ ءوزى قۇرىپ كەتكەن رەسپۋبليكاشىل حالىق پارتياسى. ەكىنشىسى – بيلىك پرەزيدەنتتىك جۇيەگە نەگىزدەلسە، از ۇلتتارعا قىسىم جاسالادى دەگەن قورقىنىشپەن قارسى شىققان حالىق دەموكراتيالىق پارتياسى. مىنە، وسى ەكى پارتيا عانا [وپپوزيتسيا] بولدى. ولاردىڭ جەڭىسكە جەتە الماي قالۋى – وتكەن جىلعى [بيلىكتىڭ] باق-تى قىسىپ تاستاۋىنان بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن.

ازاتتىق: – «باق-تى بيلىكتىڭ قىسىپ تاستاۋىنان بولۋى مۇمكىن» دەپ قالدىڭىز. رەفەرەندۋم قارساڭىندا تۇركياداعى بيلىكشىل باق-تىڭ ۇگىت-ناسيحاتى مەن بيلەۋشى توپتىڭ ساياسي پوپۋليستىك ۇراندارىنىڭ بارىنشا كۇشەيگەنى كورىندى. قاراما-قارسى تاراپتىڭ بۇل جولداعى ءىس-ارەكەتى قانشالىقتى اسەرلى بولدى، اقپارات تاراتۋ مۇمكىندىگى قانشالىقتى ەركىن بولدى؟

نۇرات ءىلياس: – قازىر تۇركياداعى بارلىق اقپارات قۇرالدارى بيلىكتىڭ قولىندا عوي. سوندىقتان قارسى تاراپتىڭ اقپارات تاراتۋ مۇمكىندىگى تەك الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تاۋەلدى بولدى دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن، وپپوزيتسيالىق توپتاردىڭ ىشىندە رەسپۋبليكاشىل حالىق پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى كەمال كىلىچتاروگلۋنىڭ حاريزماسى جوق بولدى. قارسى تاراپتىڭ پىكىرىنە ساي ءۋاج ايتىپ، حالىقتى سوڭىنا ەرتە المادى.

قولداۋشىلارى الدىنا شىققان ەردوعان. تۇركيا، ستامبۋل، 16 ءساۋىر 2017 جىل.

ازاتتىق: – حالىقارالىق ساراپشىلار مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇيىمدارى ەردوعاننىڭ تۇسىندا تۇركيانىڭ اۆتوريتاريزمگە بەت بۇرعانى تۋرالى ايتىپ جاتادى. ەل ىشىندە مۇنداي پىكىرلەر بار ما، جالپى بولسا، قانداي سيپاتتا ايتىلادى؟

نۇرات ءىلياس: – ارينە، بار. مۇنداي پىكىرلەردى ءجيى ايتىپ جاتقاندار – [فەتحۋللا] گۇلەننىڭ (بىلتىردان بەرى «اسكەري توڭكەرىس جاساماق بولدى» دەگەن ايىپ تاعىلعان، سوڭعى جىلدارى قۋعىنعا ۇشىراپ، اقش-تا تۇرىپ جاتقان تۇركيالىق تەولوگ – رەد.) «تەررورشىل» [دەپ ايىپتالعان] جاقتاۋشىلارى. «بيلىك گۇلەننىڭ بۇكىل ءباسپاسوز قۇرالدارى مەن بيزنەسىن تارتىپ الدى» دەگەن تۇرعىدا پىكىر ايتادى. ال ەردوعاننىڭ جاقتاۋشىلارى «گۇلەنشىلەر تەررورلىق ارەكەت جاسادى» دەگەن ۋاجگە سەنىمدى.

ازاتتىق: – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە وتكەننەن كەيىن تۇركياداعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار قانداي وزگەرىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن دەپ ويلايسىز؟

نۇرات ءىلياس: – وسى جولعى اتا-زاڭعا ەنگىزىلگەن 18 باپتى ايتىپ، ءتۇسىندىرىپ جاتقاندارىنا قاراعاندا وڭ وزگەرىس بولمايدى. مىسالمەن ايتقاندا تۇركيانىڭ بۇل ارەكەتى گەرمانياداعى پارلامەنتتىك جۇيەدەن تۇركىمەنستانداعى نەمەسە بەلارۋستەگى جاعدايعا ءبىر-اق تۇسكەن سياقتى عوي.

ازاتتىق: – سۇحباتىڭىزعا راقمەت!                                                               ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى