Nwrat İliyas: – Türkiyanıñ Stambul universitetinde «Türkitanu» mamandığı boyınşa doktoranturada oqıp jatqan qazaqstandıq zertteuşi. Stambulda 2013 jıldan beri twrıp kele jatqan Nwrat Azattıqqa Türkiyada ötken prezidenttik basqaru jüyesine köşu boyınşa konstituciyağa özgeris engizu referendumında ne sebepti Erdoğandı jaqtauşılar basım tüskeni turalı oyların ayttı.

Azattıq: – Jeksenbide Türkiyada ötken prezident biligin nığaytuğa qatıstı konstituciyanı özgertu turalı referendumda qwptauşılar nege basım tüsti dep oylaysız?

Nwrat İliyas: – Mwnıñ özindik sebebi bar. [Prezident Tayıp] Erdoğan basqarğan «Ädilet jäne damu» partiyasınıñ bilikte otırğanına 15 jılday boldı. Osı 15 jılda [Erdoğan] dini taqırıptı halıqqa tartımdı etip kötere bildi. Jäne halıqtıñ äleumettik jağdayın jaqsartqanın ayttı. Meniñ oyımşa, Erdoğan osı dini ritorikamen köp qoldau taptı. Biraq 51,3 payızben jeñiske jetkenimen, alğaşqı saylaularmen salıstırğanda Erdoğan Ankara men Stambul siyaqtı ülken qalalarda 10-15 payızğa deyin wtılıp qalğanın bayqauğa boladı.

Azattıq: – Erdoğan ne sebepti ülken qalalarda jeñiske jete almadı?

Nwrat İliyas. Türkiyadağı qazaq sarapşısı. Suret Nwrat İliyastıñ Facebook paraqşasınan alındı.

​

Nwrat İliyas: – Keybir jergilikti jwrttıñ tilimen aytqanda, «ötken jılı jazdağı tırnaqşa işindegi bola jazdağan» äskeri töñkeristen keyin20-ğa juıq radio men 30 şaqtı telearna jabıldı. Odan basqa sud'yalar, prokurorlar, äskerileri bar, wzın sanı 120 mıñ adam qızmetinen ketti. Olardıñ ärqaysısınıñ otbasında bes adam bar dep eseptegenniñ özinde Erdoğan 600 mıñ saylauşını joğaltıp otır. Jäne sol wstalğan, qızmetinen ketken adamdardıñ tuıs-tuğandarı bar degendey. Bılayşa aytqanda [Erdoğan] eki-üş million dauıs beruşiden ayrılıp qalıp otır.

Azattıq: – Erdoğan dini taqırıptardı qozğau kezinde elektoratqa qaytip tartımdı körine bildi?

Nwrat İliyas: – Jalpı Türkiya qoğamınıñ [zayırlı-dindar] bolıp ekige bölinui 1950-1960 jıldar aralığı. Öytkeni Atatürik bilik basına kelgennen keyin köptegen solşıl közqarastar payda bolıp dindi basu, qudalau äreketi aşıq köringen bolatın. Al 1950 jıldardıñ basında twñğış ret demokratiyalıq partiya bilik basına kelgen bolatın. Jäne bwl partiya dini közqarasta bolğan. Biraq 1961 jılı äskeri töñkeris bolıp, olardı bilikten alastadı. Mine, osıdan keyin 1971, 1981 jäne 1997 jıldarı bolğan äskeri töñkeristiñ qay-qaysısın qarap otırsañız da, dini partiya bilik basına kelgennen keyin, äskeri töñkeris bolıp, olardı ığıstırıp şığarıp otırğanınköremiz. YAğni osı künge deyin äskeri küş dini közqarastağılardıñ bilik basına keluine qarsı edi. Jergilikti türikşilderdiñ jazuınşa, besinşi bola jazdağan töñkeris kezinde «dinşil» közqarastağılar jeñdi.

Referendumdağı jeñisti toylauğa köşege şıqqan Erdoğannıñ qoldauşıları. Türkiya, Stambul, 16 säuir 2017 jıl.

Azattıq: – Prezident Tayıp Erdoğannıñ jaqtastarı negizinen qanday äleumettik sayasi toptıñ ökilderi? YAğni siz aytıp otırğanday, tek dini top qana ma, älde onı qoldağan basqa da bir toptar bar ma?

Nwrat İliyas: – Negizinen Anadolıda ömir süretin, auıldıq jerde twratın jäne bilimi ortadan tömen deñgeydegi adamdar. Sosın dini közqarastağı adamdar.

Azattıq: – Zayırlı demokratiyalıq qwrılımnıñ, parlamentşil kemalizmniñ jaqtauşıları kimder boldı jäne ne sebepten basım tüse almadı?

Nwrat İliyas: – Ärine, zayırlı demokratiyalıq qwrılımdı jaqtauşılar – Atatüriktiñ özi qwrıp ketken Respublikaşıl halıq partiyası. Ekinşisi – bilik prezidenttik jüyege negizdelse, az wlttarğa qısım jasaladı degen qorqınışpen qarsı şıqqan Halıq demokratiyalıq partiyası. Mine, osı eki partiya ğana [oppoziciya] boldı. Olardıñ jeñiske jete almay qaluı – ötken jılğı [biliktiñ] BAQ-tı qısıp tastauınan boluı mümkin dep oylaymın.

Azattıq: – «BAQ-tı biliktiñ qısıp tastauınan boluı mümkin» dep qaldıñız. Referendum qarsañında Türkiyadağı bilikşil BAQ-tıñ ügit-nasihatı men bileuşi toptıñ sayasi populistik wrandarınıñ barınşa küşeygeni körindi. Qarama-qarsı taraptıñ bwl joldağı is-äreketi qanşalıqtı äserli boldı, aqparat taratu mümkindigi qanşalıqtı erkin boldı?

Nwrat İliyas: – Qazir Türkiyadağı barlıq aqparat qwraldarı biliktiñ qolında ğoy. Sondıqtan qarsı taraptıñ aqparat taratu mümkindigi tek äleumettik jelilerge täueldi boldı dep oylaymın. Ekinşiden, oppoziciyalıq toptardıñ işinde Respublikaşıl halıq partiyasınıñ jetekşisi Kemal' Kılıçtaroglunıñ harizması joq boldı. Qarsı taraptıñ pikirine say uäj aytıp, halıqtı soñına erte almadı.

Qoldauşıları aldına şıqqan Erdoğan. Türkiya, Stambul, 16 säuir 2017 jıl.

Azattıq: – Halıqaralıq sarapşılar men adam qwqıqtarın qorğau wyımdarı Erdoğannıñ twsında Türkiyanıñ avtoritarizmge bet bwrğanı turalı aytıp jatadı. El işinde mwnday pikirler bar ma, jalpı bolsa, qanday sipatta aytıladı?

Nwrat İliyas: – Ärine, bar. Mwnday pikirlerdi jii aytıp jatqandar – [Fethulla] Gülenniñ (bıltırdan beri «äskeri töñkeris jasamaq boldı» degen ayıp tağılğan, soñğı jıldarı quğınğa wşırap, AQŞ-ta twrıp jatqan türkiyalıq teolog – red.) «terrorşıl» [dep ayıptalğan] jaqtauşıları. «Bilik Gülenniñ bükil baspasöz qwraldarı men biznesin tartıp aldı» degen twrğıda pikir aytadı. Al Erdoğannıñ jaqtauşıları «gülenşiler terrorlıq äreket jasadı» degen uäjge senimdi.

Azattıq: – Prezidenttik basqaru jüyesine ötkennen keyin Türkiyadağı demokratiyalıq instituttar qanday özgeriske wşırauı mümkin dep oylaysız?

Nwrat İliyas: – Osı jolğı ata-zañğa engizilgen 18 baptı aytıp, tüsindirip jatqandarına qarağanda oñ özgeris bolmaydı. Mısalmen aytqanda Türkiyanıñ bwl äreketi Germaniyadağı parlamenttik jüyeden Türkimenstandağı nemese Belarus'tegi jağdayğa bir-aq tüsken siyaqtı ğoy.

Azattıq: – Swhbatıñızğa raqmet!                                                               Azat Europa / Azattıq radiosı