رەسەيگە سالىنباق سوڭعى سانكتسيانىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن ايتىپ بەرگەن قارجىگەر-مامان ءاليحان قاناپيا سۇمدىق قۇپيانىڭ بەتىن اشتى. ونىڭ پىكىرىنشە، اقش كونگرەسى قابىلداعان كەزەكتى سانكتسيا رەسەيدىڭ ساياسي ەليتاسىن بەكەردەن بەكەر دۇرلىكتىرىپ جىبەرگەن جوق.
سانكتسيانىڭ سالدارى وتە اۋىر. بۇل تۋرالى قارجىگەر-مامان ءاليحان قاناپيا kaz.365info.kz سايتىنا بەرگەن سۇقباتىندا ءمالىم ەتتى.
ءوز سۇقباتىندا مامان، الدىمەن، دوللاردىڭ قىمباتتاۋىنا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.
سانكتسيا سالدارى…
— قازىر دوللاردىڭ قىمباتتاۋىنا ناقتى ەكونوميكالىق فاكتور ورىن العان جوق. ونىڭ تەك ەكى جاناما سەبەبى بار.
بىردەن-ءبىر سەبەبى — رەسەيگە باعىتتالعان جاڭا سانكتسيانىڭ سالقىنى بۇل.
ويتكەنى تەڭگە ورىستىڭ اقشاسىنا تاۋەلدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز رەسەي ەكونوميكاسىنا تاۋەلدى دەگەندەي. رەسەي ەكونوميكاسى شىنداپ شاتقاياقتايىن دەپ تۇر. دەمەك، ول مىندەتتى تۇردە قازاقستانعا دا اسەر ەتەدى. كۇرت قىمباتتاۋ بولماس ءۇشىن بىزدەگىلەر دە قازىردەن باستاپ، الدىن الا دوللاردىڭ باسىن اقىرىنداپ جىبەرىپ جاتقان سەكىلدى. بۇل — بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن، قازاقستاننىڭ قارجى نارىعى وتە سپەكۋلياتيۆتى. وندا سپەكۋلياتسياعا كەڭىنەن جول بەرىلەدى. ياعني،
ءبىزدىڭ قارجى نارىعىندا ناقتى ەكونوميكالىق فاكتور بولماسا دا قانداي دا ءبىر سىبىستاردى پايدالانىپ، شەتەل ۆاليۋتالارى كۋرسىن قىسقا مەرزىمگە قۇبىلتۋدان پايدا تاباتىندار بار.
دوللاردىڭ 350-370 تەڭگەگە بارۋى ابدەن مۇمكىن
سونداي-اق ءاليحان قاناپيا دوللاردىڭ ءالى دە قىمباتتاۋى تۋرالى بولجامدى نەگىزسىز دەپ سانامايدى.
— ويتكەنى ەۋرازيالىق وداققا مۇشەمىز عوي. ال سانكتسياعا ۇشىراعان رەسەيدىڭ كۇنى كۇننەن كۇنگە تومەندەي بەرمەك. دەمەك، ءبىزدى دە ولار تومەنگە سۇيرەي بەرەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ۇزاق ءارى قىسقا جولى بار.
قىسقا جولى — ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان شىعۋ. قايتادان رەسەيمەن اراداعى شەكارالاردى جابۋ.
بۇل تەوريا جۇزىندە مۇمكىن نارسە بولعانىمەن، ونى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ وتە قيىن. رەسەيدەن قۇتىلساق، دەۆالۆاتسيادان تۇبەگەيلى قۇتىلامىز دەۋ دە جاڭساقتىق. بۇل ارادا حالىقتىڭ سانا-سەزىمى وزگەرمەي، ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ادامدار ءوز-وزىنە جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىنۋى شارت. ورتا جانە شاعىن بيزنەستى وركەندەتۋىمىز كەرەك. ەكسپورتقا نە ساتا الامىز، سونى ويلاۋىمىز قاجەت. بازار، قارجى نارىعىنداعى جاعدايلاردى ءبارىمىز ءجىتى قاداعالاپ، ونى وڭتايلى پايدالاناتىن دارەجەگە جەتۋىمىز ءتيىس.
سانكتسيا ءپۋتيندى كەتىرىپ تىنادى دەگەن راس پا؟
„ال رەسەيگە سالىنباق وسى جولعى سانكتسيا، الدىڭعىلارىنا قاراعاندا، وزگەرەك ءارى وتە قورقىنىشتىسى„ — دەيدى ساراپشى.
— رەسەي ەكونوميكاسى بىزدەن 18 ەسە ۇلكەن، ديۆەرسيفيكاتسيانى جاقسى جاساعانىمەن، ولار ءالى دە ءبىز سەكىلدى شيكىزات تابىسىنا تاۋەلدى. ال رەسەيگە باعىتتالعان سانكتسيالار وسى مۇناي، گاز، قارجى سەكتورىن تەجەۋ ءۇشىن ارنايى جاسالعان. سوڭعى 20 جىلدىڭ ىشىندە، رەسەيدە جاڭا مۇناي قورى تابىلعان جوق. ىسكە قوسىلعان جوق. ءبارى سوۆەت كەزىندە اشىلعان مۇناي قورلارى. زاپاستارى ازايىپ بارادى، كەرىسىنشە، مۇناي ءوندىرۋ شىعىنى جىلدان جىلعا قىمباتتاۋدا. رەسەيلىكتەر مۇنايدى ءوندىرۋ ءۇشىن ءوز تەحنولوگيالارىنىڭ ەسكىرگەنىن مويىنداپ تا جاتىر. بىراق جاڭا تەحنولوگيانى ساتىپ الا المايدى. سەبەبى، سانكتسيامەن وعان تىيىم سالىندى. ال قولدانىستاعى تەحنولوگيامەن 1,5-2 جىلعا بارار، ارى قاراي ءتيىمسىز، پايدا جوق ودان. دەمەك، رەسەي ەكونوميكاسى قۇلدىرايدى، وعان سىبايلاس جەمقورلىق جۇدىرىقتىڭ ۇستىنە جۇدىرىق بوپ تيەدى. ونى قويشى…
مىنا جاڭا سانكتسيانىڭ تالابى بويىنشا الەمدەگى بارلىق قارجى ينستيتۋتتارى 180 كۇننىڭ ىشىندە رەسەي شەنەۋنىكتەرىنىڭ شەتەلدەگى جاسىرىن بارلىق مال-مۇلىكتەرىنىڭ ءتىزىمىن جاريا ەتۋى ءتيىس. ودان كەيىن نە بولادى دەيسىز عوي. كەزىندە، مۋامار كاددافيگە، ساددام حۇسەيىنگە جاسالعان سەكىلدى اقش سول مال-مۇلىكتىڭ بارلىعىن تاركىلەۋگە قول قويۋى مۇمكىن.
سول كەزدە رەسەيدەگى ساياساتى بولسىن، ەكونوميكاسى بولسىن، بارلىق جاعداي مۇلدەم وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. وسى وزگەرىس قازىر كوپتى تىپىرشىتىپ وتىرعانى…
سانكتسيانىڭ قازاق شەندىلەرىنە نە قاتىسى بار؟
مامان الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارى جاريالاعان رەسەي شەندىلەرىنىڭ شەتەلدەگى مال-مۇلىكتەرىنىڭ ءتىزىمى ىشىندە قازاقستاندىق وليگارحتاردىڭ اتى اتالىپ جاتسا، تاڭ قالمايتىنىن ايتادى.
— بۇل — رەسەيگە سالىنعان سانكتسيا. بىراق قازاقستاندى دا شارپىپ كەتۋى ىقتيمال.
رەسەي وليگارحتارىنا قارسى جاسالىپ جاتقان ءىس-قيمىل قازاقستاندىق وليگارحتارعا دا ءتيىپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى، قويى قورالاس، اۋىلى ارالاس ەلمىز عوي.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا ءبىرمىز. رەسەي كومپانيالارىمەن بىرگە جۇمىس ىستەيتىندەر دە كوپ. ال الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارى ونى اجىراتىپ وتىرمايدى، رەسەي دەگەن اتاۋ بولسا بولدى، ءبارىن جاريا ەتە بەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسى سانكتسيانىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ شەندىلەردىڭ دە بىرىككەن اراب امىرلىگى، گانكونگ، سينگاپۋر، سول سەكىلدى ەۋروپادا تىعىپ ۇستاعان مال-مۇلىكتەرى سۋ بەتىنە شىعىپ قالۋى مۇمكىن، — دەيدى ول.
كوممەرتسيالىق بانكتەرگە اقشا قۇيۋدى دوعارىپ، مۇناي-حيميا سالاسىمەن قاشان اينالىسامىز؟
ءاليحان قاناپيا قارجى ينستيتۋتتارىنا اقشا قۇيا بەرگەنشە، ءبىر مۇناي-حيميا زاۋىتىن سالىپ العان قازاقستانعا، الدەقايدا، تيىمدىرەك بولار ەدى دەيدى.
— … مۇناي ءداۋىرى ءبىتتى دەپ كەسىپ ايتۋ قاتە دەپ ويلايمىن. بىراق ەل ەكونوميكاسىن وڭالتۋ ءۇشىن ءدال قازىر مۇناي-حيميا سالاسىنا ۇلكەن ينۆەستيتسيالار سالۋ قاجەت. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى، ەڭ قۇرىماعاندا، ءبىر مۇناي-حيميا زاۋىتىن سالا المادىق قوي. وكىنىشتى. ال سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە باسشىلارى قاتەلىگىنەن وراسان شىعىنعا ۇشىراعان جەكەمەنشىك بانكتەردى بانكروت قىلماس ءۇشىن بيۋدجەت قازىناسىنان 10 ملرد دوللار اقشانى شاشتىق. سول اقشاعا 3-4 مۇناي-حيميا زاۋىتىن سالۋعا بولار ەدى.
مۇناي-حيمياسىمەن اينالىسۋ — قازاقستاندا ورىن الۋى ءتيىس مىندەتتى ءۇردىس.
ماسەلەن، مۇنايدىڭ تەكشە مەترىن 150 دوللاردان ساتىپ الىپ جاتىر دەلىك، ال مۇناي-حيميا ءوندىرىسى بولسا، وندا 1 تەكشە مەتر مۇنايدان الىنعان ءونىمدى 800-1000 دوللارعا ساتۋعا بولادى.
بۇل — ءبىر. وندا دا، بۇل ەكسپورتقا قاتىستى. ال يمپورت بويىنشا سىرتتان ءبىز الدىرتاتىن مۇناي-حيميا ونىمدەرى بويىنشا، قانشاما ميللياردتى ۇنەمدەر ەدىك. بۇل — ەكىنشىدەن.
ۇشىنشىدەن، قانشاما جاڭا جۇمىسشى ورىنى پايدا بولار ەدى.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، مۇناي-حيميا زاۋىتىن شەتەلدىك كومپانياعا سالدىرتۋ كەرەك، ال بىزدىكىلەر قولىنان كەلمەيتىنىن الدەقاشان اڭعارتىپ قويىپتى.
— بۇرىن وتىردىق قوي، قول جايىپ سىرتقا. شەتەلدىك ءبىر كومپانيا كەلىپ، مۇناي-حيميا كومپانياسىن ءوزى سالادى دەپ. بىراق ەشكىم اقشا سالمادى. دەمەك، شەتەلدىكتەرگە بۇل ارادا ارزانعا مۇناي ساتىپ الىپ، ونى وزىندە ءوندىرىپ، ودان الىنعان ونىمدەردى 8-10 ەسەگە قايتا وزىمىزگە وتكىزگەن ءتيىمدى.
ەندەشە، ءوزىمىز جاساتايىق. جاساتايىق دەيتىن سەبەبىم، 3-4 جىل بۇرىن قازاقستان مۇناي-حيميا زاۋىتىن سالامىز دەپ بارشاعا جار سالدى. سول نە بولدى؟ تۇك شىقپادى، قولدارىنان كەلمەدى. وندا شەتەلدىكتەردى شاقىرتىپ جاساتايىق، اقشاسىن ءوزىمىز تولەيىك. باسقا امال جوق. ۋاقىتتى تەككە كەتىرۋدىڭ قاجەتى جوق.
مۇناي-حيميا سالاسىن ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە الىپ، دامىتۋىمىز كەرەك. ويتپەيىنشە، بولمايدى.
ودان سوڭ، اۋىلشارۋاشىلىعىن قولداۋ كەرەك.
مىسالى، مەن ءوز كوزىممەن كوردىم. الماتى وبلىسىندا 1000 گەكتار جەرگە الما باعى سالىندى. وندا 2,5 ميلليون اعاش بار. بارلىعى تامشىلاتىپ سۋعارۋ جۇيەسىمەن جاسالدى. سول باقتان جوعارى سوۆەت زامانىندا سالىنعان ءبىر باق بار. ول — 10 گەكتار، 4 مىڭ اعاشى بار. ەكەۋىنە دە سۋ ءبىر ارنامەن كەلەدى. 3 كۇن بىرەۋى، قالعان 3 كۇن ەكىنشى باق سۋدى پايدالانادى. بىراق ەكەۋىنىڭ پايدالاناتىن سۋ كولەمى بىردەي. 3-4 جىلدا الگى جالعىز باق قازاقستان يمپورتىنىڭ 10-15 پروتسەنتىن جاۋىپ تۇرا الادى. ايتايىن دەگەنىم، قازاقستاندا سۋ جەتپەيدى دەيمىز. بىراق وسى مىسالدان كورىپ وتىرعانىڭىزداي، ونى جەتكىزۋگە بولادى.
ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر كوپ نارسەنى ءوز قولىمەن جاساپ جاتىر
— ماسەلەن، سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان جاسىمىقتى (چەچەۆيتسانى) ەكسپورتتاۋشى الەمدەگى 5 ەلدىڭ بىرەۋى بولدى. ونى ءوسىرۋ، ءتىپتى، ءبىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنا جات بولعان. بىراق ديقانشىلار نارىقتى زەرتتەپ، ونىڭ كەرەك ەكەنىن ءبىلىپ، تۇقىمىن شەتەلدەن الدىرتىپ، وزدەرى ءوسىرىپ، شىعارىپ الدى. بۇل — كوپ ەڭبەك. اقىرى، پايداعا شىقتى، ەكسپورتتاۋشىعا اينالدى. تۇركياعا، اراب ەلدەرىنە، شري-لانكاعا ەكسپورت جاسايتىن بولدىق. كەرەمەت ەمەس پە؟..
ۇكىمەتتەن قانداي كومەك بولدى دەيسىز بە؟ تەك بىرەۋ-اق. وندا دا ليزينگكە تەحنيكا الساڭ، پروتسەنتتىڭ تەڭ جارتىسىن سۋبسيديالايدى. بولدى. بۇل دۇرىس ەمەس.
بيدايدىڭ ورنىنا بوتەن ءداندى-داقىلدى وتىرعىزۋ كەرەك. ءوسىرۋ، سۋعارۋدا بيدايدى وسىرۋگە كەتكەن شىعىنمەن بىردەي بولۋى مۇمكىن، بىراق ساتۋدان تاباتىن پايداسىن 4-5 ەسە كوپ. مىسالى، بيدايدىڭ 1 تونناسى — 150, ال جاسىمىقتىڭ 1 تونناسى — 500 دوللار. زىعىردىڭ دا 1 تونناسى 450-500 دوللار بولادى. مىنە، كوردىڭىز بە، قاتىپ قالعان نارسە جوق. ديقانشىلار، اۋىلشارۋاشىلىعى كاسىپكەرلەرى نارىقتى زەرتتەۋ دەگەندى تۇسىنە باستادى. ونى ءالى دە ءتۇسىندىرۋ قاجەت. ۇكىمەت وسىنداي جاعدايدا ناقتى كومەك كورسەتۋى كەرەك.
بىزدە قانشاما بوس جاتقان جەر بار. بيداي وسىرۋشىلەر قانشاما؟ ولارعا ايتىپ، جاعدايدى ءتۇسىندىرۋ كەرەك. جاڭا ءداندى-داقىل تۇقىمىمەن ولاردى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. تەحنيكانى ليزينگكە الماي-اق قوي، تەگىن پايدالانا بەر دەپ، ءتيىمدى ۇسىنىستاردى ۇكىمەت جاساۋى كەرەك. ىنتالاندىرۋى قاجەت. باستاپقىدا ءبىر لەك وسىلاي كەتسە، پايدا بارىن ءبىلىپ العان سوڭ، جۇرت وزدىگىنەن ونىمەن اينالىسا باستايدى. قۇر ۇراننان نە پايدا؟ ناقتى ءىس بولماعان سوڭ…
مەملەكەتتىك باعدارلامالار نەگە پايداسىز؟
قارجىگەر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ باسىندا جاپ-جاقسى باستالىپ، ارتىنان نەگە سۇيىلىپ كەتەتىنىنىڭ دە قۇپياسىن اشتى.
— بىزدەگى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىك تانىتپاي جاتۋىنىڭ باستى سەبەبى — سالىق زاڭىنداعى تۇراقسىزدىق. سوڭعى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە، تەك قانا سالىق كودەكسىنە 200-دەن اسا وزگەرىس ەنگىزىلگەن.
ماسەلەن، بىزدە اۋىلشارۋاشىلىعىن قولداۋ ءۇشىن ءبىر باعدارلاما جاريالانادى. جاقسى باعدارلاما. جۇرەگىڭ جىلىپ قالادى. ارنايى زاڭ شىعادى. بىراق 1,5 جىلدان سوڭ، الگى زاڭ وزگەرىسكە ۇشىرايدى. سالدارىنان باعدارلامانىڭ ىقپالى ناشارلايدى.
وسىنداي تۇراقسىزدىق بولىپ تۇرعان كەزدە شەتەلدەن نەمەسە قازاقستاننىڭ ءوز ىشىنەن ينۆەستور تارتۋ وتە قيىن.
ەڭ باستى سەبەپ — زاڭداعى تۇراقسىزدىق.
نەگە شەۆرون وسى كۇنگە دەيىن قازاقستاندا تۇراقتى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر؟ ويتكەنى ولار كەلە سالىپ، 90-شى جىلدارى وزدەرى ءۇشىن زاڭدى تۇراقتاپ، كەلىسىمشارتپەن بەكىتىپ الدى. 40-50 جىلعا وزگەرمەيتىندەي ەتىپ، قازاقستان ۇكىمەتىمەن قول قويىسىپ الدى. ءبىتتى. ۇكىمەت ەندى ونى بۇزا المايدى. نەگە مۇنداي جاعداي شەۆرونعا عانا جاسالادى؟ ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق ينۆەستورلارعا، كاسىپكەرلەرگە سونداي تۇراقتى جاعداي نەگە جوق؟..
جەمقورلار زاڭدى ويىنشىق قىلىپ الدى
ال زاڭعا ءجيى وزگەرىستىڭ ەنۋىن قارجىگەر سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىستىرادى.
— بۇل باسشىلىققا كەلگەن شەندىنىڭ جەكە امبيتسياسى دەپ ەسەپتەيمىن. بارلىعى ءبىر جاڭاشىلدىق ەنگىزگىسى كەلەدى. مۇندايدا ولارعا تىزگىن بولا الاتىنى — قر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى. ولار ايتۋى كەرەك، مينيسترلەردەن تۇراقتىلىقتى تالاپ ەتۋى ءتيىس. وعان قوسا، جەمقورلىقتىڭ ءبىر اسەرى بار. قازاقستاندا، وكىنىشكە قاراي، سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى وتە جوعارى.
مەن ءوزىم شەتەلدىك بانكتە ىستەدىم. ولار ءبىزدىڭ نارىقتان كەتىپ تىندى. سەبەبى سىبايلاس جەمقورلىق قاۋىپ-قاتەرى وتە جوعارى. قازاقستانداعى تازا ەمەس اقشامەن بايلانىسىپ، ەرتەڭ ميللياردتاپ ايىپپۇل تولەيتىن جاعدايعا ۇشىراعىسى كەلمەدى ولاردىڭ.
ادال ينۆەستورلاردى بىزدەن ۇركىتەتىنى — وسى جەمورلىق دەڭگەيى.
زاڭدى وزگەرتىپ جاتقاندا، بايقاپ قاراساڭىز، بىرەۋلەردىڭ جەكە مۇددەسىن كورەسىز. دەمەك، اقشا بەرگەن. زاڭدى ءوز جامباستارىنا وڭتايلى ەتۋ ءۇشىن. لوببي دەگەنىمىز سول.
پىكىر قالدىرۋ