سەرىك احمەتوۆ قاراعاندى وبلىسىنداعى قاراباس كەنتىندەگى تۇرمەدەن قىركۇيەكتىڭ 21-ءى كۇنى تاڭەرتەڭ شىقتى. جەڭىل كۇرتەشە مەن قاراكوك دجينس شالبار كيگەن بۇرىنعى پرەمەردى ونداعان جۋرناليست پەن ۆيدەووپەراتور كۇتىپ الدى. جۋرناليستەرگە احمەتوۆتەن سۇحبات الۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى، ول كولونيادان شىققان بەتتە قاسىنداعى قاراۋىل جىگىتتىڭ كومەگىمەن جول تالعامايتىن Toyota كولىگىنە ءمىنىپ كەتىپ قالدى. كولىككە قاراي ءجۇرىپ بارا جاتىپ ول جۋرناليستەرگە بولاشاقتا نە ىستەيتىنىن «ءالى جوسپارلاماعانىن»، دەنساۋلىعىنىڭ جاقسى ەكەنىن ايتىپ، «راحمەت سىزدەرگە!» دەپ قانا ءتىل قاتتى.

ەكى جىلعا جەتەر-جەتپەس مەرزىم

قازاقستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قىزمەتىنە دەيىن وسكەن سەرىك احمەتوۆتىڭ 2015 جىلى ۇستالۋى دا، سوتتالۋى دا قوعام نازارىن ايرىقشا اۋدارعان. رەسمي تۇردە «زاڭسىز كاسىپكەرلىكپەن اينالىستى» جانە «وكىلەتىن اسىرا قولداندى» دەپ ايىپتالعان بۇرىنعى پرەمەردى «كىناسىز» ساناۋشىلار الەۋمەتتىك جەلىدە احمەتوۆتى قولدايتىندارىن ءجيى بىلدىرگەن ەدى.

تاياۋدا «احمەتوۆتىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنىڭ قالعان وتەلمەگەن بولىگىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ تۇرىنە وزگەرتۋ تۋرالى» سوت شەشىمى شىقتى دەگەن العاشقى اقپارات تا الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلار اراسىندا جىلدام تارادى.

سوت زالىنان شىعىپ بارا جاتقان سەرىك احمەتوۆ. قاراعاندى، 28 شىلدە 2015 جىل.

2015 جىلى جەلتوقساندا 10 جىلعا سوتتالعان سەرىك احمەتوۆ جازا مەرزىمىن بىرتىندەپ ازايتۋعا ۇدايى تىرىسقانىن اقپارات قۇرالدارىنداعى حابارلاردان اڭعارۋعا بولادى. سوتتاعى سوڭعى سوزىندە سەرىك احمەتوۆ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتان كەشىرىم سۇراعان. كەيىن 2016 جىلى ناۋرىزداعى اپەللياتسيالىق سوتتا ول «تاعىلعان ايىپتى مويىندايتىنىن، ادال نيەتىمەن وكىنەتىنىن ايتىپ، جالپى سوماسى 2 ميلليارد 255 ميلليون تەڭگە ماتەريالدىق زالالدى تولىق وتەگەنىن ەسكەرۋدى» وتىنگەن. مۇنان سوڭ اپەللياتسيالىق سوت ونىڭ جازاسىن 10 جىلدان 8 جىلعا ازايتقان ەدى.

احمەتوۆكە تاعايىندالعان جازا مەرزىمىن تاعى ءبىر كەمىتۋگە «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ نەگىز بولعان. احمەتوۆ قاماۋدا وتىرعان كولونيا باسشىلىعى «جازانىڭ وتەلمەگەن مەرزىمىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن راقىمشىلىقپەن ازايتۋ تۋرالى ۇسىنىس» جاساپ، احمەتوۆكە كەسىلگەن جازا تاعى دا ءبىر جىل جەتى اي 11 كۇنگە قىسقارعان بولاتىن.

ال كەيىنگى سوت شەشىمىندە «سەرىك احمەتوۆ جازاسىنىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرۋدان ونى شەكتەۋگە اۋىستىرۋعا قاجەتتى مەرزىمىن جانە كەلتىرگەن شىعىنىن تولىق وتەگەنى، تۇرمەدە «ءتارتىبى جاقسى بولعانى»، كولونيانىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەندى قاتىسقانى» ەسكەرىلگەن.

سەرىك احمەتوۆتىڭ جازاسىنىڭ بىرتىندەپ ازايتىلىپ، 10 جىلعا سوتتالسا دا ەكى جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا جازا ءتۇرىنىڭ باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە اۋىسىپ، ونىڭ كولونيادان شىعۋى ساراپشىلاردىڭ ءتۇرلى بولجامىنا سەبەپ بولدى.

«​زاڭسىز بوساتا المايدى، بىراق…»​

ساراپشىلاردىڭ سوزىنە قاراعاندا، قازاقستاندا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر اراسىندا ۇزاق جىلعا سوتتالعانىمەن، كوپ ۇزاماي-اق بوستاندىققا شىعاتىندار ءجيى كەزدەسەدى. ازاتتىق ءتىلشىسى سويلەسكەن ساراپشىلاردىڭ كوبى سەرىك احمەتوۆتىڭ كولونيادان بوساپ شىعۋىن زاڭسىز دەپ سانامايدى، زاڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي قولدانىلمايتىنىن عانا ايتادى.

ادۆوكات ايمان وماروۆانىڭ سوزىنشە، «سوتتالۋشىلاردى تۇرمەدەن شارتتى جازامەن بوساتۋعا زاڭدى مۇمكىندىكتەر بار، سەرىك احمەتوۆ سول مۇمكىندىكتى پايدالانعان».

- ونىڭ بارلىق قۇجاتتارى بوستاندىققا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ نورمالارىنا سايكەس رەتتەلگەن بولار. ونسىز بوستاندىققا شىعارا المايدى. بىراق ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە، سونداي مۇمكىندىك سوتتالعانداردىڭ بارىنە بىردەي بەرىلە بەرمەيدى. ينتەرنەتتەگى اقپاراتتى كوشىرىپ جاريالاعانى ءۇشىن «ءدىني ەكسترەميستىك اقپارات تاراتتى» دەپ بەس جىلعا سوتتالعان بالالى ايەلدەردى، «40 مىڭ تەڭگە پارا الدى» دەگەن تولىق دالەلدەنبەگەن ايىپپەن ءتورت جىلعا سوتتالعان، بىراق ءالى كۇنگە شارتتى جازامەن بوستاندىققا شىعا الماي وتىرعان ادامداردى بىلەمىن، – دەيدى ول.

قۇقىق قورعاۋشى باقىتجان تورەعوجينا دا سەرىك احمەتوۆتىڭ بوستاندىققا شىعۋىن زاڭعا قايشى دەپ سانامايدى.

قۇقىق قورعاۋشى باقىتجان تورەعوجينا.

بىراق ول «قىلمىسكەر دەپ سانالسا دا بيلىكتىڭ ءوز ادامدارى بار» ەكەنىن ايتادى. سەرىك احمەتوۆ بيلىكتە جۇرگەن كەزىندە دە، سوتتالعان شاعىندا دا ەلدە قالىپتاسقان ساياسي جۇيەگە قاتىستى سىن-ەسكەرتپەگە ۇقسايتىن پىكىرلەر دە ايتپاعان. باقىتجان تورەعوجينانىڭ سوزىنشە، كەيىنگى جىلدارى «قىلمىستىق جازاعا تارتۋدا تىرناقشا ىشىندەگى گۋمانيزاتسيا» تەندەنتسياسى پايدا بولعان. ونى كەيدە بيلىك كەيبىر ارىپتەستەرىن جۋاسىتۋ ءۇشىن دە پايدالانادى.

- ءبىز ونىڭ مىسالىن سوڭعى كەزدەرى ءجيى بايقادىق. اۋىر ايىپ تاعا تۇرا زاڭنىڭ ءتۇرلى باپتارىنا سايكەستەندىرىپ، جازاسىن جەڭىلدەتە سالۋداعى ماقسات – ەڭ ءبىرىنشى «سوتتالعان» دەگەن ستاتۋس بەرگىسى كەلەتىندىكتەرىن كورسەتەدى. ياعني ونىڭ تۇرمەدە وتىرعان-وتىرماعانى ماڭىزدى ەمەس. «سوتتالعان» دەگەن تاڭبا قويۋ ارقىلى ولار قارسىلاستارىن، باسەكەلەستەرىن جولدان الىپ تاستاعىسى كەلەدى، – دەيدى باقىتجان تورەعوجينا.

احمەتوۆتىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ، 5 جىل مەملەكەتتىك قىزمەتپەن اينالىسۋىنا تىيىم سالىنعان. سوتتىلىعى بار ازامات رەتىندە ول ازىرگە مەملەكەتتىك قىزمەتكە بارا المايدى.

قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ كوبى سەرىك احمەتوۆتىڭ بوساۋى مەن «قازاق اتوم ونەركاسىبى» كومپانياسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى مۇحتار جاكىشەۆتىڭ (14 جىلعا سوتتالعان) ءالى تۇرمەدە وتىرۋىن سالىستىرۋعا بەيىم ەكەنى بايقالدى. جاكىشەۆ ءىسى قوزعالعاندا «قۋعىندا جۇرگەن وپپوزيتسيالىق تۇلعا مۇحتار ابليازوۆكە قاتىسى بولدى» دەگەن بولجام ايتىلعان. قۇقىق قورعاۋشىلار «جازا مەرزىمىنىڭ جارتىسىنان استامىن وتەگەن جاكىشەۆتى بوساتۋ جايلى بيلىككە بىرنەشە حات جولداعاندارىن، ونداي ۇسىنىستار حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنان دا تۇسكەنىن» ايتادى.

ال ساياساتكەر ءامىرجان قوسانوۆتىڭ سوزىنشە، بيلىكتىڭ سەرىك احمەتوۆكە «جۇمساق قاراۋىنا» بىرنەشە فاكتور اسەر ەتۋى مۇمكىن. سونىڭ ىشىندە قوسانوۆ سوت كەزىندەگى قوعامدىق رەاكتسيانى اتايدى.

- احمەتوۆتىڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە كوپتەگەن قازاقستاندىقتار وعان تاعىلعان ايىپتارعا سەنە قويمادى. ونىڭ ءبىلىمى، ىسكەرلىگى مەن ەلباسىنا ادالدىعىنا قوسا باسقالار سەكىلدى جەمقورلىققا باتپاعانى دا ايتىلىپ جاتتى، – دەيدى ساياساتكەر.

ساياساتكەر ءامىرجان قوسانوۆ.

ءامىرجان قوسانوۆ «احمەتوۆكە قاتىستى جاعدايدىڭ وزگەرىپ، جۇمسارتىلۋىن كلانارالىق تەپە-تەڭدىكتەگى تارازى باسىنىڭ وزگەرۋىنەن» دەپ تە بىلەدى.

ازاتتىق تىلشىسىمەن سويلەسكەن قۇقىق قورعاۋشىلار جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر سوتتالعاندا «پرەزيدەنتتەن كەشىرىم سۇراۋى نەمەسە وكىنۋ ماسەلەسى» دە ايتارلىقتاي ءرول اتقاراتىنىن ايتتى.

قازاقستان جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردىڭ قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلۋى ءجيى كەزدەسەدى. كەيبىر بەيرەسمي پىكىرلەرگە قاراعاندا «سوتتالعان بۇرىنعى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ وزىنەن «اباقتىداعى ۇكىمەت» قۇراۋعا بولادى». ولاردىڭ اراسىندا جاۋاپقا تارتىلعانىمەن، «پرەزيدەنتتەن كەشىرىم سۇراپ» سوت زالىنان بوساتىلعاندارى دا، «قىلمىستىق ءىستىڭ اشىلۋىنا كومەكتەسكەنى ءۇشىن» نەمەسە راقىمشىلىق تۋرالى زاڭ بابىنا سايكەس مەرزىمىنەن ەرتە بوساتىلعاندارى دا بار.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى