تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى
كوگەداي
kerey.kz
اباقكەرەي
باتىرى بار ەل جاۋدان قورىقپايدى.
شەشەنى بار ەل داۋدان قورىقپايدى.
تورەسى بار ەل حاننان قورىقپايدى.
جانىبەك بەرداۋلەتۇلى.
جوڭعارمەن سوعىس اياقتالىپ، قازاقتىڭ بىرىككەن قوسىنىنىڭ تاراپ، ءار رۋ ءوز جۇيەسىن كۇيتتەپ كەتكەن جاعدايدا، التاي مەن ساۋىردىڭ رەسەي مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا تارتىلۋىنا بايلانىستى بۇل ولكەدە قونىستانۋ ءۇشىن جانىبەك باستاعان اباق كەرەي قاۋىمى بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋى قاجەت بولدى.
بىرىنشىدەن، بۇرىنعىداي بىتىراڭقى رۋلاردىڭ جاي عانا جيىنتىعى بولماي، ءبىر ورتالىققا توپتاسقان قاۋىمعا اينالدى. ول ءۇشىن رۋلاردىڭ سانى ون ەكىگە جەتكىزىلىپ، ولار ءبىر اتادان تاراعان قانى ءبىر تۋىسقاندار دەگەن قاعيدا ناسيحاتتالدى. بۇرىن نايمان مەن كەرەي تەڭدەس، بىراق شىڭعىسحاننىڭ قىرعىنىنان ازايىپ، توزىپ كەتكەن مەركىت رۋىن قاتارىنا الىپ، جاستابانمەن قونىستاس بولىپ كەلگەن سارىباس اۋلەتتەرىن جانە نايماننان قوسىلعان قۇلتايبولاتتى (شيمويىن دەپ تە اتالادى) جەكە رۋلار رەتىندە قاراستىرىپ، نوقتا اعاسى يتەلى رۋى دەپ بەكىتىلدى.
ەكىنشىدەن، ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى، رۋ ارالىق قايشىلىقتارعا توسقاۋىل بولۋ ءۇشىن بيلىكتى بەيتاراپ تۇلعا حان تۇقىمى تورەگە بەرۋگە شەشىم قابىلداندى. «تورەسىز ەل، توبەسىز زيار بولمايدى» دەپ، تاۋاسار بي باستاعان 17 ادام تۇركىستانعا ابىلمامبەت حاننىڭ ۇلى ابىلپەيىزدىڭ ورداسىنا ونىڭ ءبىر بالاسىن سۇراۋعا اتتانادى. ابىلپەيىزدىڭ كىشى ايەلى قىرعىز حانى ورمانبەتتىڭ قىزى تۇمار حانىمدى ءۇش ۇلى كوگەداي، سامەن جانە جاباعىنى 2 قۇل، 1 كۇڭى، كۇتۋشى، قىزمەتكەرلەرى، قوجا-موللالارىمەن 17 ءۇيلى اۋىل اباق كەرەيگە كوشىن كەلەدى. كەلەسى 1785 جىلى كوكپەكتىدە سالتاناتتى تۇردە 12 جاسار كوگەدايدى تورە سايلايدى. 1790 جىلى كۇزدە كوگەدايدى الىپ كەرەيدىڭ ەل باسقارعان اتاقتى ادامدارى بارماباي، شۇباش، بايقان، جانتورى، ت.ب. ءبىر كەرۋەن بولىپ، قوبدانى باسىپ، بەجينگە بارىپ قىتايدىڭ پاتشاسىنان كوگەدايعا گۋڭ مارتەبەسىن الىپ 1791 جىلى ورالدى. كوگەداي وسىدان كەيىن 39 جىلداي نەگىزىنەن زايسان وڭىرىندە تۇراقتانىپ، اباق كەرەيدى باسقارىپ، بۇل ولكەدە ەلدىڭ قونىستانۋىندا، وسى باعىتتا قىتايمەن اراداعى قاتىناستاردى رەتتەۋدە ەلەۋلى ءرول اتقاردى.
ۇشىنشىدەن، باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق قالىپتامالارى زاڭداستىرىلعان قازاقتىڭ ەجەلگى ادەت-عۇرپى جەتى جارعى زاڭدارى مەن شاريعات قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن «اباق كەرەي ەرەجەسى» بەكىتىلدى. بۇل ەرەجەدە وتباسىنىڭ، ۇيلەنۋ، نەكەگە وتىرۋدان باستاپ، الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستار، قىلمىستى ىستەردى شەشۋ جولدارى تۇگەل قامتىلدى. ەلتىرىنىڭ داۋىنان ەردىڭ قۇنىنا دەيىن الاشتىڭ ويىنا ورناپ، قانىنا سىڭگەن، كوكىرەگىنە جازىلعان ەجەلگى ءداستۇرلى داعدى، زاڭ جوسىندارى نەگىزىندە شەشىم تاۋىپ وتىردى.
كەرەيدىڭ نەگىزگى شوعىرى قالبا، قىزىلسۋ، شار توڭىرەگىندە ىرگە تەۋىپ، باس-اياعىن جيىپ، كۇندەلىكتى تۇرمىس قامىنان باستاپ باسقارىپ رەتتەپ، سول زاماننىڭ تالاپ – ۇردىستەرىنە ساي تىرشىلىكتەرىن قۇردى. مال باسى ءوسىپ، توبەسى كورىنىپ تۇرعان اتا-قونىستارى التاي-ساۋىردى اڭساي بەردى. جوڭعار حاندىعى تاريحي دەرەكتەر بويىنشا 1757 جىلى جويىلدى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇعان دەيىن-اق تۇكىباي، بايىمبەت باتىرلار جىلقىلارىن تەبىندەتىپ ساۋىرعا جول سالعان ەكەن. ولاردىڭ ءىزىن الا ول جاققا جانتەكەيدىڭ بىرەر اۋىلى قونىستانا باستاعان كورىنەدى. بۇل كەزدە ساۋىردىڭ رەسمي يەسى تورعاۋىت ۋاڭىنا مەركىتتىڭ ەل باسشىلارىنىڭ ءبىرى بەسىك كوكشەۇلى سىي-سياپات بەرىپ ساۋىردان قونىس الادى. ىرگەسى سوگىلە باستاعان، ءتۇتىنى سيرەپ، مال باسى جۇتاڭداعان جوڭعارلىقتارعا بىردە ساۋعالاپ، قالاپ، بىردە تىزە باتىرىپ، ارالاسا قونىستانىپ، ساۋىردىڭ مۇزتاۋىنا، جازىق كول جاعاسى مەن كوكسەڭگىر بويىنان ەرتىسكە دەيىن ەنتەلەي ەنە باستادى. بۇنداي قالماقپەن قونىستى بولعان جۇرت شۇبار كەرەي اتانعان.
بۇل كەزدە جانىبەك باتىر جۇرتىمەن باتىس قالبادان جىلجىماي، ەل ىرگەسىنبەرىك ۇستاپ، ساقتاپ وتىردى. 1760 جىلى قالبادان جانتەكەي اۋىلدارىنىڭ ۇلكەن شوعىرىن باستاپ ەرتىستى ورلەپ كوشە باستادى. بۇلارمەن قاتار بۇقارباي باستاعان يتەلىلەر، قوجابەرگەن باستاعان شۇبارايعىرلار جىلجي جىلجي كىشكەنە تاۋ ماڭىراققا جەتىپ توقتادى.كەيىننەن ماڭىراق تاۋى، ۇيدەنە وزەنى بويىن مەركىتتەر مەكەن ەتىپ، وعان قونىستى بولىپ جاستابان رۋى ورنالاستى. كوپۇزاماي كەندىرلىك بويى مەن سارتەرەكتە سامىرات رۋى مەن سامەمبەتتىڭ تۇكىباي اۋىلدارى، كوكتال، مايشىلىك پەن قۋتالدا يتەلى رۋى قونىستاندى. بۇل كەزدە جوڭعار حاندىعى جويىلىپ، بۇكىل ايماق قىتايعا قاراستى جەر بولىپ ەسەپتەلدى. سوندىقتان بەجينمەن اراداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ، كوگەدايدى اباق كەرەيدىڭ بيلەۋشىسى رەىندە جانە ەجەن پاتشاسىنىڭ گۋڭ دارەجەسىندەگى وكىلدىلىگىن زاڭداستىرۋ التاي-ساۋىر ولكەسىنە قايتا قونىستانۋعا جول اشتى. بۇل ارەكەتتەرگە كەدەرگى بولاتىن باسپالداقتاردى اينالىپ ءوتىپ، كەرەي جۇرتى قىتايدىڭ ورتالىق بيلىگىمەن ەسەپتەسەتىندەي توقتامعا قول جەتكىزدى. بەجين جاعى دا اباق كەرەيدىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپاي، مەملەكەت شەكاراسىنىڭ اماندىعى مەن باتىس ىرگەسىنىڭ تىنىشتىعىنا باسا نازار اۋداردى.
تىلەۋبەردى سايدۋلدين،
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى،
زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
پىكىر قالدىرۋ