Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi
Kögeday
kerey.kz
Abaqkerey
Batırı bar el jaudan qorıqpaydı.
Şeşeni bar el daudan qorıqpaydı.
Töresi bar el hannan qorıqpaydı.
Jänibek Berdäuletwlı.
Joñğarmen soğıs ayaqtalıp, qazaqtıñ birikken qosınınıñ tarap, är ru öz jüyesin küyttep ketken jağdayda, Altay men Sauırdıñ Resey men Qıtaydıñ memlekettik sayasatına tartıluına baylanıstı bwl ölkede qonıstanu üşin Jänibek bastağan Abaq Kerey qauımı birqatar tüyindi mäselelerdi şeşui qajet boldı.
Birinşiden, bwrınğıday bıtırañqı rulardıñ jay ğana jiıntığı bolmay, bir ortalıqqa toptasqan qauımğa aynaldı. Ol üşin rulardıñ sanı on ekige jetkizilip, olar bir atadan tarağan qanı bir tuısqandar degen qağida nasihattaldı. Bwrın Nayman men Kerey teñdes, biraq Şıñğıshannıñ qırğınınan azayıp, tozıp ketken Merkit ruın qatarına alıp, Jastabanmen qonıstas bolıp kelgen Sarıbas äuletterin jäne Naymannan qosılğan Qwltaybolattı (Şimoyın dep te ataladı) jeke rular retinde qarastırıp, noqta ağası Iteli ruı dep bekitildi.
Ekinşiden, eldiñ basqaru jüyesiniñ twraqtılığı, ru aralıq qayşılıqtarğa tosqauıl bolu üşin bilikti beytarap twlğa han twqımı törege beruge şeşim qabıldandı. «Töresiz el, töbesiz ziyar bolmaydı» dep, Tauasar bi bastağan 17 adam Türkistanğa Äbilmämbet hannıñ wlı Äbilpeyizdiñ ordasına onıñ bir balasın swrauğa attanadı. Äbilpeyizdiñ kişi äyeli qırğız hanı Ormanbettiñ qızı Twmar hanımdı üş wlı Kögeday, Sämen jäne Jabağını 2 qwl, 1 küñi, kütuşi, qızmetkerleri, qoja-mollalarımen 17 üyli auıl Abaq Kereyge köşin keledi. Kelesi 1785 jılı Kökpektide saltanattı türde 12 jasar Kögedaydı töre saylaydı. 1790 jılı küzde Kögedaydı alıp kereydiñ el basqarğan ataqtı adamdarı Barmabay, Şwbaş, Bayqan, Jantorı, t.b. bir keruen bolıp, Qobdanı basıp, Bejinge barıp Qıtaydıñ patşasınan Kögedayğa guñ märtebesin alıp 1791 jılı oraldı. Kögeday osıdan keyin 39 jılday negizinen Zaysan öñirinde twraqtanıp, Abaq Kereydi basqarıp, bwl ölkede eldiñ qonıstanuında, osı bağıtta Qıtaymen aradağı qatınastardı retteude eleuli röl atqardı.
Üşinşiden, basqaru jüyesiniñ qwqıqtıq qalıptamaları zañdastırılğan qazaqtıñ ejelgi ädet-ğwrpı Jeti jarğı zañdarı men şariğat qağidalarına negizdelgen «Abaq Kerey erejesi» bekitildi. Bwl erejede otbasınıñ, üylenu, nekege otırudan bastap, äleumettik qarım-qatınastar, qılmıstı isterdi şeşu joldarı tügel qamtıldı. Eltiriniñ dauınan erdiñ qwnına deyin alaştıñ oyına ornap, qanına siñgen, kökiregine jazılğan ejelgi dästürli dağdı, zañ josındarı negizinde şeşim tauıp otırdı.
Kereydiñ negizgi şoğırı Qalba, Qızılsu, Şar töñireginde irge teuip, bas-ayağın jiıp, kündelikti twrmıs qamınan bastap basqarıp rettep, sol zamannıñ talap – ürdisterine say tirşilikterin qwrdı. Mal bası ösip, töbesi körinip twrğan ata-qonıstarı Altay-Sauırdı añsay berdi. Joñğar handığı tarihi derekter boyınşa 1757 jılı joyıldı dep esepteledi. Bwğan deyin-aq Tükibay, Bäyimbet batırlar jılqıların tebindetip Sauırğa jol salğan eken. Olardıñ izin ala ol jaqqa Jäntekeydiñ birer auılı qonıstana bastağan körinedi. Bwl kezde Sauırdıñ resmi iesi Torğauıt uañına Merkittiñ el basşılarınıñ biri Besik Kökşewlı sıy-siyapat berip Sauırdan qonıs aladı. İrgesi sögile bastağan, tütini sirep, mal bası jwtañdağan joñğarlıqtarğa birde sauğalap, qalap, birde tize batırıp, aralasa qonıstanıp, Sauırdıñ Mwztauına, jazıq köl jağası men Kökseñgir boyınan Ertiske deyin enteley ene bastadı. Bwnday qalmaqpen qonıstı bolğan jwrt Şwbar Kerey atanğan.
Bwl kezde Jänibek batır jwrtımen Batıs Qalbadan jıljımay, el irgesinberik wstap, saqtap otırdı. 1760 jılı Qalbadan Jäntekey auıldarınıñ ülken şoğırın bastap Ertisti örlep köşe bastadı. Bwlarmen qatar Bwqarbay bastağan Iteliler, Qojabergen bastağan Şwbarayğırlar jılji jılji kişkene tau Mañıraqqa jetip toqtadı.Keyinnen Mañıraq tauı, Üydene özeni boyın Merkitter meken etip, oğan qonıstı bolıp Jastaban ruı ornalastı. Köpwzamay Kendirlik boyı men Sarterekte Samırat ruı men Sämembettiñ Tükibay auıldarı, Köktal, Mayşilik pen Qutalda Iteli ruı qonıstandı. Bwl kezde joñğar handığı joyılıp, bükil aymaq Qıtayğa qarastı jer bolıp esepteldi. Sondıqtan Bejinmen aradağı diplomatiyalıq qatınastardı retteu, Kögedaydı Abaq Kereydiñ bileuşisi re'inde jäne Ejen patşasınıñ guñ därejesindegi ökildiligin zañdastıru Altay-Sauır ölkesine qayta qonıstanuğa jol aştı. Bwl äreketterge kedergi bolatın baspaldaqtardı aynalıp ötip, Kerey jwrtı Qıtaydıñ ortalıq biligimen eseptesetindey toqtamğa qol jetkizdi. Bejin jağı da Abaq Kereydiñ işki isterine aralaspay, memleket şekarasınıñ amandığı men batıs irgesiniñ tınıştığına basa nazar audardı.
Tileuberdi Sayduldin,
Qazaqstan Respublikasınıñ Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ akademigi,
Zaysan audanınıñ qwrmetti azamatı
Pikir qaldıru