Көгедай | Kerey.kz/Керей.кз

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Kögeday

kerey.kz

| Oct 8, 2017

Abaqkerey

Batırı bar el jaudan qorıqpaydı.

Şeşeni bar el daudan qorıqpaydı.

Töresi bar el hannan qorıqpaydı.

Jänibek Berdäuletwlı.

Joñğarmen soğıs ayaqtalıp, qazaqtıñ birikken qosınınıñ tarap, är ru öz jüyesin küyttep ketken jağdayda, Altay men Sauırdıñ Resey men Qıtaydıñ memlekettik sayasatına tartıluına baylanıstı bwl ölkede qonıstanu üşin Jänibek bastağan Abaq Kerey qauımı birqatar tüyindi mäselelerdi şeşui qajet boldı.

Birinşiden, bwrınğıday bıtırañqı rulardıñ jay ğana jiıntığı bolmay, bir ortalıqqa toptasqan qauımğa aynaldı. Ol üşin rulardıñ sanı on ekige jetkizilip, olar bir atadan tarağan qanı bir tuısqandar degen qağida nasihattaldı. Bwrın Nayman men Kerey teñdes, biraq Şıñğıshannıñ qırğınınan azayıp, tozıp ketken Merkit ruın qatarına alıp, Jastabanmen qonıstas bolıp kelgen Sarıbas äuletterin jäne Naymannan qosılğan Qwltaybolattı (Şimoyın dep te ataladı) jeke rular retinde qarastırıp, noqta ağası Iteli ruı dep bekitildi.

Ekinşiden, eldiñ basqaru jüyesiniñ twraqtılığı, ru aralıq qayşılıqtarğa tosqauıl bolu üşin bilikti beytarap twlğa han twqımı törege beruge şeşim qabıldandı. «Töresiz el, töbesiz ziyar bolmaydı» dep, Tauasar bi bastağan 17 adam Türkistanğa Äbilmämbet hannıñ wlı Äbilpeyizdiñ ordasına onıñ bir balasın swrauğa attanadı. Äbilpeyizdiñ kişi äyeli qırğız hanı Ormanbettiñ qızı Twmar hanımdı üş wlı Kögeday, Sämen jäne Jabağını 2 qwl, 1 küñi, kütuşi, qızmetkerleri, qoja-mollalarımen 17 üyli auıl Abaq Kereyge köşin keledi. Kelesi 1785 jılı Kökpektide saltanattı türde 12 jasar Kögedaydı töre saylaydı. 1790 jılı küzde Kögedaydı alıp kereydiñ el basqarğan ataqtı adamdarı Barmabay, Şwbaş, Bayqan, Jantorı, t.b. bir keruen bolıp, Qobdanı basıp, Bejinge barıp Qıtaydıñ patşasınan Kögedayğa guñ märtebesin alıp 1791 jılı oraldı. Kögeday osıdan keyin 39 jılday negizinen Zaysan öñirinde twraqtanıp, Abaq Kereydi basqarıp, bwl ölkede eldiñ qonıstanuında, osı bağıtta Qıtaymen aradağı qatınastardı retteude eleuli röl atqardı.

Üşinşiden, basqaru jüyesiniñ qwqıqtıq qalıptamaları zañdastırılğan qazaqtıñ ejelgi ädet-ğwrpı Jeti jarğı zañdarı men şariğat qağidalarına negizdelgen «Abaq Kerey erejesi» bekitildi. Bwl erejede otbasınıñ, üylenu, nekege otırudan bastap, äleumettik qarım-qatınastar, qılmıstı isterdi şeşu joldarı tügel qamtıldı. Eltiriniñ dauınan erdiñ qwnına deyin alaştıñ oyına ornap, qanına siñgen, kökiregine jazılğan ejelgi dästürli dağdı, zañ josındarı negizinde şeşim tauıp otırdı.

Kereydiñ negizgi şoğırı Qalba, Qızılsu, Şar töñireginde irge teuip, bas-ayağın jiıp, kündelikti twrmıs qamınan bastap basqarıp rettep, sol zamannıñ talap – ürdisterine say tirşilikterin qwrdı. Mal bası ösip, töbesi körinip twrğan ata-qonıstarı Altay-Sauırdı añsay berdi. Joñğar handığı tarihi derekter boyınşa 1757 jılı joyıldı dep esepteledi. Bwğan deyin-aq Tükibay, Bäyimbet batırlar jılqıların tebindetip Sauırğa jol salğan eken. Olardıñ izin ala ol jaqqa Jäntekeydiñ birer auılı qonıstana bastağan körinedi. Bwl kezde Sauırdıñ resmi iesi Torğauıt uañına Merkittiñ el basşılarınıñ biri Besik Kökşewlı sıy-siyapat berip Sauırdan qonıs aladı. İrgesi sögile bastağan, tütini sirep, mal bası jwtañdağan joñğarlıqtarğa birde sauğalap, qalap, birde tize batırıp, aralasa qonıstanıp, Sauırdıñ Mwztauına, jazıq köl jağası men Kökseñgir boyınan Ertiske deyin enteley ene bastadı. Bwnday qalmaqpen qonıstı bolğan jwrt Şwbar Kerey atanğan.

Bwl kezde Jänibek batır jwrtımen Batıs Qalbadan jıljımay, el irgesinberik wstap, saqtap otırdı. 1760 jılı Qalbadan Jäntekey auıldarınıñ ülken şoğırın bastap Ertisti örlep köşe bastadı. Bwlarmen qatar Bwqarbay bastağan Iteliler, Qojabergen bastağan Şwbarayğırlar jılji jılji kişkene tau Mañıraqqa jetip toqtadı.Keyinnen Mañıraq tauı, Üydene özeni boyın Merkitter meken etip, oğan qonıstı bolıp Jastaban ruı ornalastı. Köpwzamay Kendirlik boyı men Sarterekte Samırat ruı men Sämembettiñ Tükibay auıldarı, Köktal, Mayşilik pen Qutalda Iteli ruı qonıstandı. Bwl kezde joñğar handığı joyılıp, bükil aymaq Qıtayğa qarastı jer bolıp esepteldi. Sondıqtan Bejinmen aradağı diplomatiyalıq qatınastardı retteu, Kögedaydı Abaq Kereydiñ bileuşisi re'inde jäne Ejen patşasınıñ guñ därejesindegi ökildiligin zañdastıru Altay-Sauır ölkesine qayta qonıstanuğa jol aştı. Bwl äreketterge kedergi bolatın baspaldaqtardı aynalıp ötip, Kerey jwrtı Qıtaydıñ ortalıq biligimen eseptesetindey toqtamğa qol jetkizdi. Bejin jağı da Abaq Kereydiñ işki isterine aralaspay, memleket şekarasınıñ amandığı men batıs irgesiniñ tınıştığına basa nazar audardı.

Tileuberdi Sayduldin,

Qazaqstan Respublikasınıñ Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ akademigi,

Zaysan audanınıñ qwrmetti azamatı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda