قىركۇيەكتىڭ 29-ى كۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا اسكەري دوكترينانى بەكىتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. الدىڭعى اسكەري دوكترينا 2011 جىلى قازاننىڭ 11-ءى قابىلدانعان بولاتىن. ساراپشىلار «گيبريد» كۇرەس تاسىلدەرى تۋرالى ەرەجەنى جاڭا دوكتريناداعى وزگەرىستەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى سانايدى.

“گيبريد” كۇرەس تاسىلدەرى”

اۋقىمدى وپەراتسيالار جۇرگىزىلەتىن ءداستۇرلى مايداندارعا مۇلدە ۇقسامايتىن سوعىس قيمىلدارىنىڭ جاڭا ءتۇرى رەتىندە «گيبريد سوعىس» جايلى ءۇش جىل بۇرىن، ياعني قىرىم اننەكسياسى باستالعان كەزدە ءجيى ايتىلا باستاعان. قىرىمنىڭ ستراتەگيالىق نىساندارىن باسىپ العان ساناۋلى «جاسىل ادامدار» رەسەيدىڭ ەليتالىق ارنايى قىزمەتى وفيتسەرلەرى بولىپ شىققان. قازاقستاندا توپ-شەنەۋنىكتەر «گيبريد سوعىس» جايلى اشىق ايتا بەرمەيدى.

قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنە قاراستى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ دەپارتامەنتى باستىعى پولكوۆنيك اسحات بيۋروتاەۆ ازاتتىقپەن اڭگىمەسىندە «جاڭا اسكەري دوكترينادا “گيبريد سوعىس” ەمەس، “گيبريد” كۇرەس تاسىلدەرى” تۋرالى ايتىلعان» دەدى. قازاقستاننىڭ اسكەري دوكتريناسىندا مۇنداي تەرمين العاش رەت قولدانىلىپ وتىر.

دوكترينادا بۇل تەرمينگە بىلاي دەپ انىقتاما بەرىپتى: “گيبريد” كۇرەس تاسىلدەرى” – قارسىلاس مەملەكەت اۋماعىنداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋ ءۇشىن اسكەري كۇشتى (ونىڭ ىشىندە قارسى تاراپتىڭ اۋماعىنداعى ارنايى وپەراتسيالار، جەكەمەنشىك اسكەري جانە كۇزەت كومپانيالارى كۇشتەرىن), اسكەري ەمەس قۇرالداردى كەشەندى قولدانۋ، بۇعان قوسا، وزگە مەملەكەتتەردىڭ، تەرروريستىك، ەكسترەميستىك ۇيىمدار مەن سەپاراتيستىك قوزعالىستاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ارقىلى اسكەري-ساياسي جانە اسكەري-ستراتەگيالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ تاسىلدەرى.

ال وزگە وزگەرىستەرگە كەلسەك، پولكوۆنيك اسحات بيۋروتاەۆ تەرريتوريالىق قورعانىستى دا ەرەكشە اتايدى. مۇندا ۇلتتىق گۆارديانىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار. ول 2014 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اسكەرلەرى نەگىزىندە قۇرىلعان.

جاڭا اسكەري دوكترينادا تەرريتوريالىق قورعانىس قۇرىلىمدارىن تەرريتوريالىق اسكەرگە اينالدىرۋ ارقىلى تەرريتوريالىق قورعانىستى جالپى اسكەري قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە بىرىكتىرۋ قاراستىرىلعان.

بۇعان قوسا، پولكوۆنيك اسحات بيۋروتاەۆتىڭ ايتۋىنشا، جاڭا اسكەري دوكترينادا سوعىس قاتەرلەرىن سىرتقى جانە ىشكى قاتەرلەر دەپ بولۋدەن باس تارتۋ ۇيعارىلعان، ويتكەنى قازىرگى جاعدايدا ەكەۋىن ءبولىپ قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس كورىنەدى.

ساياسات جانە اسكەري دوكترينا

ساياساتتانۋشى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ازاتتىققا ايتۋىنشا، الدىڭعى اسكەري دوكترينانىڭ بۇرىنعىلارىنان ايىرماسى – وندا تەررورلىق قاتەرلەرگە قارسى ءىس-قيمىلدارعا كوپ كوڭىل بولىنگەن بولاتىن. چەبوتارەۆتىڭ سوزىنشە، قازاقستاندا 2011 جىلى بولعان بىرنەشە قارۋلى شابۋىلدان كەيىن بۇل قيسىندى بولعان.

اندرەي چەبوتارەۆ اسكەري دوكتريناعا «گيبريد»كۇرەس تاسىلدەرى» تەرمينىن ەنگىزۋدى رەسەيدىڭ قىرىمدى اننەكسيالاپ الۋىمەن بايلانىستىرمايدى. ساياساتتانۋشى چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا، اسكەري دوكترينادا كەرىسىنشە، قازاقستان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىم- شارتى اياسىندا وداقتاستىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا بەيىل ەكەنى كورسەتىلگەن، بۇعان قوسا، رەسەيمەن اۋە شابۋىلىنان قورعانۋدىڭ ورتاق جۇيەسىن نىعايتۋ قاجەتتىگى ايتىلعان.

ايتپاقشى، قازاقستاننىڭ جاڭا اسكەري دوكتريناسىندا «گيبريد» كۇرەس تاسىلدەرى» تەرمينى التى رەت كەزدەسەدى، ەسەسىنە قىرىم اننەكسياسى نەمەسە ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى اسكەري قاقتىعىس جايلى مۇلدە ايتىلمايدى. بىراق، مىسالى، «قارسىلاس مەملەكەتكە سىرتتان قولايسىز جاعداي تۋدىرىپ، ىشكى جاعدايدى شايقالتۋدى كوزدەيتىن «گيبريد» كۇرەس تاسىلدەرىن قولدانۋ ءۇردىسى بايقالادى» دەپ جازىلعان.

سيمفەروپول (قىرىم) اۋەجايىندا تۇرعان رەسەيلىك قارۋلى جاۋىنگەرلەر. 28 اقپان 2014 جىل.

قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سانات كوشكىمباەۆ تا جاڭا اسكەري دوكترينادا «گيبريد» كۇرەس تاسىلدەرى» تەرمينىنىڭ پايدا بولۋىن قىرىم اننەكسياسىمەن بايلانىستىرمايدى. ونىڭ سوزىنشە، قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا مىعىم ستراتەگيالىق، ونىڭ ىشىندە اسكەري قارىم-قاتىناس ورناعان، سوندىقتان رەسەيدى قازاقتانعا تونەتىن الدەبىر قاتەر كوزى رەتىندە قاراستىرۋ قيسىنسىز.

بۇرىنعى سەنات دەپۋتاتى عاني قاسىموۆ جاڭا اسكەري دوكتريناداعى «گيبريد» كۇرەس تاسىلدەرى» تەرمينىن رەسەيدىڭ قىرىمدى اننەكسيالاپ الۋى مەن ۋكرايناداعى وزگە وقيعالارمەن بايلانىستىرۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. ونىڭ سوزىنشە، الدەبىر تەرميندەرگە الاڭداماي، ىرگەلى پرينتسيپتەرگە سۇيەنۋ قاجەت. قىرىمداعى وقيعالارعا بايلانىستى ول ەڭ باستىسى – «قازاقستان قىرىمدى رەسەيدىڭ ءبىر بولىگى دەپ تانىعان جوق» دەيدى.

عاني قاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا، رەسەي دە كىرەتىن «يادرولىق كلۋبتىڭ» بەس مەملەكەتى قازاقستان تەرريتورياسىنداعى يادرولىق قارۋدى جويۋ كەزىندە ەل تاۋەلسىزدىگىنە، ونىڭ ىشىندە، تەرريتورياسىنا قول سۇقپاۋعا كەپىلدىك بەرگەن، قازىر قازاقستانعا قاتىستى كەپىلدىكتەر «جۇمىس ىستەپ تۇر». قاسىموۆتىڭ سوزىنشە، قازاقستانداعى جاعدايدى سوۆەت وداعى كۇيرەگەننەن كەيىن قازاقستان سياقتى يادرولىق قارۋى بار ەلگە اينالعان، ءارى «يادرولىق كلۋبقا» مۇشە ەلدەر ونىڭ دا قاۋىپسىزدىگىنە، تەرريتوريالىق قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرگەن ۋكرايناداعى جاعدايمەن سالىستىرۋ دۇرىس ەمەس.

- ازىرشە قازاقستانعا قاتىستى ەشكىم ەشتەڭە بۇزعان جوق. وسىدان بارىپ ەلىمىزدىڭ قورعانىسىن، ءوزىمىزدىڭ قورعانىس ستراتەگيامىزدى قۇرىپ جاتىرمىز، – دەيدى عاني قاسىموۆ.

اسكەري دوكترينا جانە رەسەي فاكتورى

بىراق ساراپشىلار اراسىندا جاڭا اسكەري دوكتريناداعى «گيبريد» كۇرەس تاسىلدەرى» تەرمينىن رەسەيدىڭ قىرىمدى اننەكسيالاپ الۋىمەن بايلانىستىراتىندار دا بار. مىسالى، الماتىلىق ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا قىرىم مەن ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى وقيعالارعا بايلانىستى قازاقستاندا جۇرت رەسەي جاققا قاۋىپتەنە قاراۋى مۇمكىن. ساتپاەۆتىڭ سوزىنشە، قىرىمدى اننەكسيالاعان كەزىن ايتپاعاندا، اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا كيلىككەن كەزدە دە قولدانۋى مۇمكىن دەپ ساناپ، «گيبريد تاسىلدەردى» وزگە ەلدەردەن گورى كوپ پايدالانادى دەپ كەيىنگى جىلدارى رەسەيدى ءجيى ايىپتايدى. ونىڭ سوزىنشە، بيىل دا رەسەيدى قوعامدىق پىكىرگە ىقپال ەتۋ ءۇشىن گەرمانيا مەن فرانتسياداعى سايلاۋ كەزىندە گيبريد تاسىلدەردى قولداندى دەپ ايىپتاۋعا تىرىسقان.

- ۋكرايناداعى وقيعالار رەسمي دەڭگەيدە رەسەيگە قارسى الدەبىر تۇشىمدى مالىمدەمەلەرگە ۇلاسپادى… «گيبريد قاتەرلەر» تەرمينىن قولدانعاندا قازاقستان ارينە الەمنىڭ وزگە ەلدەرىندە جيىلەپ كەتكەن تەرروريزمدى ايتادى، تەرروريزمدى «گيبريد قاتەر» ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلدايدى. بىراق كورشى ەلدەرگە ىقپال ەتۋدىڭ قيلى قۇرالدارىن جانە ونىڭ ىشىندە ۋكرايناداعى سياقتى كۇش قولدانۋ ادىستەرىن پايدالانۋ ارقىلى كۇشەيتكەن رەسەيدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ارىنىن مەڭزەۋى دە مۇمكىن، – دەيدى دوسىم ساتپاەۆ.

جاڭا اسكەري دوكترينادا كوبىنەسە «گيبريد» كۇرەس تاسىلدەرى» تۇرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە سيپاتتالاتىن سەپاراتيستىك قوزعالىستاردان ءتونۋى مۇمكىن قاتەرگە كوبىرەك ءمان بەرىلگەن.

«باتىس-2017» بىرلەسكەن رەسەي-بەلارۋس اسكەري جاتتىعۋلارىندا جۇرگەن رەسەيدىڭ «تەرميناتور-2» تانكىسى (الدىڭعى قاتاردا). لەنينگراد وبلىسى، 18 قىركۇيەك 2017 جىل.

ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ مۇنى رەسەي فاكتورى مەن سەپاراتيزم قاتەرىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ سوزىنشە، ۋكرايناداعى وقيعالاردان كەيىن سەپاراتيزمگە شاقىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جازا كۇشەيگەنى انىق بايقالعان، سوندىقتان ول مۇنى قازاقستان بيلىگىنىڭ ەل ىشىندە بولۋى ىقتيمال كەلەشەك قاتەرلەرگە رەاكتسياسى رەتىندە باعالايدى.

دوسىم ساتپاەۆ جۋىردا تانىستىرىلعان قازاقستاننىڭ كوشى-قون ساياساتىنىڭ 2017-2022 جىلدارعا ارنالعان ءارى ىشكى ميگراتسيانى ەلدىڭ وڭتۇستىگىنەن سولتۇستىك پەن سولتۇستىك-باتىسىنا جىلجىتۋدى كوزدەيتىن قارقىندى مەملەكەتتىك ساياسات تۋرالى ايتىلعان جاڭا تۇجىرىمداماسىنا نازار اۋدارادى.

- رەسمي تۇرعىدان مۇنى دا ەڭبەك ميگراتسياسىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ رەتىندە، قازىر ەڭبەك رەسۋرستارى جەتىسپەي جاتقان سولتۇستىك ايماقتاردى قارقىندىراق دامىتۋ ماقساتىندا دەپ تۇسىندىرەدى. بىراق ەگەر تۇپكى ماقساتىنا ۇڭىلسەك، بۇل دا ەلدىڭ سولتۇستىگىندە قازاق ءتىلدى حالىق سانىن كوبەيتۋدى كوزدەگەن پرەۆەنتيۆتىك شارا، – دەيدى دوسىم ساتپاەۆ.

كەيىنگى جىلدارى كەيبىر كەيبىر رەسەيلىك ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار قازاقستاننىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا قاتىستى بىرنەشە مالىمدەمە جاساپ، قازاقستانداعى الەۋمەتتىك جەلىلەردە دۇربەلەڭ بولعان.

- رەسمي دەڭگەيدە ءبارى جاقسى سياقتى كورىنەدى – ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك، ءوزارا ارەكەتتەستىك، ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى، ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى، ءتۇرلى فورۋمدار ءجيى وتەدى، بىراق ۋكرايناداعى وقيعالاردان كەيىن بەيرەسمي دەڭگەيدە، قوعامدىق پىكىر دەڭگەيىندە رەسەيگە ساقتانا قاراۋ بار. ال بۇل ساقتىق قازىردىڭ وزىندە بيلىكتىڭ الدەبىر ارەكەتتەرىنەن دە، رەسەيگە قالاي قاراۋ كەرەك دەگەن ماسەلەگە قاتىستى قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋدان دا تىكەلەي يا جاناما تۇردە كورىنەدى، – دەيدى دوسىم ساتپاەۆ.

جاڭا اسكەري دوكترينادا «قارسىلاس مەملەكەتتەگى جاعدايدى شايقالتۋدى كوزدەيتىن، ونىڭ ىشىندە… سەپاراتيستىك قوزعالىستاردى پايدالانۋ ارقىلى استىرتىن ءىس-قيمىلدار جۇرگىزىلگەن جاعدايدا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى، باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمدار ولاردىڭ ارەكەتتەرىنىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن ارنايى وپەراتسيالار جۇرگىزەتىن بولادى» دەپ جازىلعان. الدىڭعى اسكەري دوكترينادا مۇنداي نورما جوق بولاتىن.

ازاتتىق راديوسى