تۇركيانىڭ التاي اۋىلىندا تامىزدىڭ 30-ى – جەرگىلىكتى جەڭىس كۇنى تۋعان ءومىر وزكالپقا اتا-اناسى ازان شاقىرىپ، زافەر (تۇرىكشەدەن “جەڭىس” دەپ اۋدارىلادى – رەد.) دەپ ات قويعان. بىراق ءۇي-ءىشى مەن قۇرداستارى ءومىر دەپ اتاپ كەتكەن. مەكتەپكە بارعان كەزىندە قۇجاتىنداعى ەسىمى لاقاپ اتىنىڭ تۇرىكشە فورماسىندا “ومەر” دەپ جازىلىپ كەتكەن. كەيىن كاسىپ ىزدەپ ەۋروپاعا قونىس اۋدارعان ول فرانتسيا ازاماتتىعىن الار كەزدە “ۆيكتور” دەگەن ەسىم جالعاپ العان. مۇنىڭ دا ماعىناسى – “جەڭىس”.
قىتايدا كوممۋنيستەردىڭ قۋعىنىنا ۇشىراپ، گوبي مەن تاكلاماكان اسىپ، كاشميرگە وتكەن قازاقتاردىڭ ۇرپاعى ءۇشىن تۇركيادا ءبىلىم الىپ، فرانتسيادا تاجىريبە جيناپ، گەرمانيادا كاسىپكەر اتانۋ ۇلكەن ءبىر جەڭىس ىسپەتتى.
تەرىدەن كيىم تىگۋ
ءومىر اسكەري مىندەتىن ستامبۋل قالاسىندا وتەگەنىن ايتادى. ورتا مەكتەپتەن اسىپ ءارى وقىماعان. 1988 جىلى اسكەردەن ورالعان سوڭ جۇمىس ىزدەپ ەۋروپاعا اتتانعان. فرانتسياعا ورنىققان ۇلكەن ەكى اعاسىنىڭ تەرىدەن كيىم تىگەتىن كاسىپورنىندا جۇمىس ىستەپتى.
- اتالارىم قىتايدان قونىس اۋدارعان عوي. العاش تۇركيا جەرىنە كەلگەندە زاۋىتتان شىققان تەرىنىڭ قالدىقتارى تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتاتىن بولسا كەرەك. سولاردىڭ قيىندىسىن الىپ، قولعاپ، قۇلاقشىن سەكىلدى بۇيىمدار تىككەن. كەيىن بۇل ولاردىڭ كاسىبىنە اينالىپ كەتكەن. تەرى ونىمدەرىنەن كيىم تىگۋ ونەرىن فرانتسياعا كەلگەننەن كەيىن دە جالعاستىردىق، – دەيدى ول.
ءومىردىڭ ايتۋىنشا، تەرىدەن كيىم تىگەتىن تسەحتار ەۋروپادا 1990 جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي جابىلا باستاعان. كوپتەگەن قازاق جۇمىسسىز قالعان. تەرىدەن كيىم تىگەتىن ىسمەر تۇركيا قازاقتارى ءۇشىن باسىندا فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەنۋ قاجەت ەمەستەي كورىنگەن. الايدا ءتىل بىلمەۋ جۇمىسسىز قالعان قازاقتاردىڭ باسقا قىزمەتكە ورنالاسۋىنا تۇساۋ بولعان. تۋىستارىنىڭ اراسىندا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلىپ، جاردەماقى الىپ وتىرعاندارى دا بولعان.
بىراق ءومىر فرانتسۋزشاسى ناشار كەزدە اۋەجايدا جولاۋشىلاردىڭ جۇگىن تاسۋدان باستاپ، عيماراتتاردى بوياپ، ارلەۋ سەكىلدى قارا جۇمىستىڭ بارلىعىن ىستەگەنىن ايتادى. ءبىر ۋاقىت تۇرىكتەردىڭ ءدامحاناسىندا دونەر پىسىرگەن. كەيىن ءتىلىن جەتىلدىرە كەلە مەيرامحانالاردا ءتۇرلى تاعام دايارلايتىن اسپازعا اينالعان.
موزەل جاعاسىنداعى قوناق ءۇي
2001 جىلى فرانتسيا ازاماتتىعىن العان سوڭ ءۇش جىلدان كەيىن ءومىر گەرمانياعا قىتايدىڭ ءۇرىمجى قالاسىنان وقۋعا كەلگەن نۇرگۇل ەسىمدى قازاق قىزىمەن باس قوسىپ، شاڭىراق كوتەرگەن. قازىر گەرمانيانىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى رەينلاند-پفالتس جەرىنىڭ حاتتسەنپورت اۋىلىندا تۇرادى. 700 تۇرعىنى بار اۋىلدا باسقا قازاق وتباسى جوق.
- ەكى سايدىڭ اراسىندا ورنالاسقان شاعىن قالاشىق، جانىندا موزەل وزەنى اعىپ جاتىر. جەرگىلىكتى جۇرت ءجۇزىم وسىرەدى، اتاقتى “موزەل” شارابى بىزدەن شىعادى. بۇل ءوزى ءبىر جاعى فرانتسيامەن، ەكىنشى جاعى بەلگيامەن شەكتەسكەن، ءۇشىنشى جاعى گوللانديامەن تۇيىسكەن، گەرمانيانىڭ شەكاراسىندا جاتقان اۋىل. كەلنگە جەڭىل كولىكپەن ءبىر-اق ساعاتتا جەتەمىن، – دەپ سيپاتتادى ءومىر قازىرگى مەكەنىن.
53 جاستاعى كاسىپكەر قازاق ءتورت جىل بۇرىن موزەل وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان ءۇش قاباتتى عيماراتتى 90 مىڭ ەۋروعا اۋكتسيون ارقىلى ساتىپ الىپ، قوناق ءۇي مەن دامحاناعا اينالدىرعان.
- باسىندا ء“ۇي الامىن” دەگەن جوسپارىم بولعان ەدى. ول كەزدە كەلن قالاسىندا تۇراتىنبىز. ول جاقتا ءۇيدىڭ قۇنى ءبىر ميلليون ەۋرو تۇرادى. قازىرگى تۇرىپ جاتقان جەرىمىزدە دە ء[ۇيدى] كەم دەگەندە 700 مىڭ ەۋروعا الاسىڭ. مىناۋ بانكتە كەپىلدىكتە تۇرعان عيمارات ەكەن. ەشكىم پايدالانباعان. ەسىك-تەرەزەسى دە جوق. ءىشى قوقىسقا تولى بولاتىن. سونى جالعىز ءوزىم ەكى جىل بويى جوندەپ، رەتكە كەلتىردىم. مىنە، ەكى جىلدان بەرى سول بەينەتىمنىڭ زەينەتىن كورىپ جاتىرمىن، – دەدى ول ازاتتىققا.
ءومىر مەن نۇرگۇل كەلۋشىلەرگە ازيالىق تاعامدار ءمازىرىن ۇسىنادى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقشا اسىلعان ەت پەن قۋىرداق تا بار. كليەنتتەرىنىڭ ءبىر بولىگى – سوۆەت وداعى قۇلاعان سوڭ قازاقستاننان گەرمانياعا قونىس اۋدارعان نەمىستەر مەن ورىستار.
- جۇبايىم ۇرىمجىدەن كەلگەننەن كەيىن اراسىندا ۇيعىرلاردىڭ دا، قىتايدىڭ دا تاماعىن جاسايدى، – دەيدى ءومىر.
قوناق ءۇيدىڭ كىرە بەرىسى مەن ءدامحانانىڭ ءىشىن قازاقشا ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرگەن كاسپكەر وسىلايشا ءبىر جاعىنان قوناقتاردى تارتىپ، ەكىنشىدەن تۋعان مادەنيەتىن جارنامالايتىنىن ايتادى.
- بۇكىل ەۋروپادان مەن سياقتى قازاقشا [ەركىن] سويلەيتىن ءبىر ادام تاپساڭدار قۋانار ەدىم، – دەيدى ول قۋاقىلانا.
“قازاقشا سويلەيتىندەر ازايىپ بارادى”
ءومىر راسىمەن دە قازاقشا وتە جاتىق سويلەيدى. بۇل قابىلەتىن “بالا كۇنىندە اتاسى بەرگەن تاربيەنىڭ ارقاسى” دەپ ءتۇسىندىردى. ونىڭ سوزىنشە، قازىر ەۋروپا تۇگىلى تۇركيادا تۇراتىن جاس قازاقتار دا انا ءتىلىن ۇمىتا باستاعان. ال ەۋروپادا قونىستانعان قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى “تۇرىكتىڭ مەكتەبى مەن مەشىتىندە جينالادى”.
جاستاردىڭ انا ءتىلىن ۇيرەنۋىنە مۇمكىنشىلىك جوق
ۇيدە تەك قازاق تىلىندە سويلەۋدى تالاپ ەتەتىن ءومىر قىزىنىڭ “قازاق، نەمىس، اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلىندە سويلەيتىنىن” دە ءسوز اراسىنا قىستىرا كەتتى.
- ءوزىم ولەڭ ايتامىن، دومبىرا شەرتەمىن. اكەم دومبىراشى ەدى. ۇلكەن اعام دا دومبىرانى جاقسى تارتاتىن. قازىر ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ اراسىندا دومبىرا تارتىپ، قازاقشا ءان ايتاتىن بۋىننىڭ سوڭى ءبىز بە دەپ قورقامىن. ويتكەنى قازاقتىڭ دومبىراسى مەن كۇيى تۇگىلى ءتىلىن بىلەتىن ادام ازايىپ بارا جاتىر. ورتاسىن بىلاي قويعاندا وتباسىندا انا تىلىندە سويلەيتىندەر از، – دەدى ول.
تۇركيادا تۇراتىن قازاق عالىمى ابدۋاقاپ قارانىڭ دەرەگىنشە، شەتەلدەگى قازاقتار باتىسقا ەكى ءتۇرلى توپپەن بارعان. ءبىرىنشىسى – وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان قىتايدان تۇركياعا اۋىپ بارعان قازاقتار. ولاردىڭ كەيبىرى 1960 جىلداردان باستاپ تۇركيا مەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى جۇمىسشى الماسۋ كەلىسىمى بويىنشا ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، فرانتسيا، شۆەتسيا، گوللانديا مەن اۆسترياعا قونىستانعان. ەكىنشىسى – 1920-1930 جىلدارى قازاقستاننان اۋعانستان مەن يرانعا اۋىپ، 1980 جىلدارى ەۋروپاعا وتكەن قازاقتار.
قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە ناقتى قانشا قازاق تۇراتىنىن ولاردىڭ وزدەرى دە، زەرتتەۋشىلەر دە ءدال ايتىپ بەرە المايدى. تاريحشى گۇلنار مەڭدىقۇلوۆا “ەۋروپادا بەس مىڭداي قازاق بار” دەپ ەسەپتەيدى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءسۇلتانالى بالعاباەۆتىڭ دەرەگىنشە، گەرمانيادا – 300-دەي، فرانتسيادا – 200-دەن استام، شۆەتسيادا – 100-دەن استام، اۆستريادا 20 شاقتى قازاق وتباسى بار. ەۋروپا قازاقتارى ەڭ كوپ تۇراتىن گەرمانيادا، قازاقستانننىڭ ول ەلدەگى ەلشىلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، ءبىر مىڭنان استام ەتنيكالىق قازاق بار.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ