مادەنيەت رۋحانيات

قازاقتىڭ ادامتانۋ ءىلىمى

kerey.kz

 |  Sep 5, 2019

ءاربىر حالىقتىڭ تابيعي جاراتىلىسىندا ءوزىن باسقالاردان ەرەكشەلەپ تۇراتىن كەمەل قاسيەتى بولادى. ايتالىق، اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين 1879 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «قازاق حرەستوماتياسى» اتتى ەڭبەگىندە، قازاق جاراتىلىسى وتە تازا حالىق، ونىڭ سانا-سەزىمى مەن سۇڭعىلالىعى بىرەۋ سالىپ بەرگەن تار شەڭبەرگە سىيمايدى دەسە، ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن پولياك زەرتتەۋشىسى ا.يانۋشكەەۆيچ كۇندەلىگىندە، «قازاقتاردىڭ اقىل-وي قابىلەتى مەن سۇڭعىلالىعىنا ەرىكسىز تاڭىرقاي، تاڭدانباسقا باسقا امال جوق» دەپ حالقىمىزدىڭ باسقالاردان ارتىق كەمەل قاسيەتى جايلى تامسانا جازادى.
دەمەك، حالىقتىڭ باسقا جۇرتتان ەرەكشەلىگى – ونىڭ سۇڭعىلالىعى ەكەن. بىردە اتاقتى قاز داۋىستى قازىبەك بي تاڭ بوزىمەن جىلقى ءۇيىرىن شولىپ كەلە جاتىپ، بەتكەيدە ەرىن جاستانىپ ۇيىقتاپ جاتقان جيەنى جانىبەك باتىردى كورىپ: «ەلىڭدى ەل ەتەرسىڭ، ەجەلگى جەرگە جەتەرسىڭ، ەكى ءبورىڭ تۇرعاندا، ەكەلەنبەي نە ەتەرسىڭ» دەپ ساقالىن سيپاعان ەكەن. راسىندا ابىزدىڭ ايتقانى كەلدى. جيەنى ەرەن باتىر بولدى، ەلىن التاي اسىرىپ ەجەلگى جەرىنە جەتكىزدى. تاريحتا «كوك ءبورىلى جانىبەك» دەگەن اتى قالدى.
سول سياقتى قازاقتا «اياز بي» اتتى ەرتەگى بار. وسىندا حان ەرتەگىنىڭ باس كەيىپكەرى جامان دەيتىن ۋازىرىنە ءوزىن سىناتادى. جامەكەڭ حاننىڭ بەتىنە قاراپ تۇرىپ: «تاقسىر ءسىز جەتى اتاڭىزدان حان ەمەسسىز، قاراپايىم ناۋبايشىنىڭ بالاسىسىز» دەيدى. حان اناسىن شاقىرىپ سۇرايدى. راسىندا سولاي بولىپ شىعادى. «مۇنى قالاي ءبىلدىڭىز؟» دەگەندە جامان: – الدىڭىزعا العاش كەلگەنىمدە ءسىز مەنى ناۋبايحانادان اس ىشۋگە جىبەردىڭىز، سودان ءبىلدىم، – دەيدى.
جوعارىداعى وقيعالاردان ءبىز قازاقتا اسا كەرەمەت ادامتانۋ ءىلىمى بولعانىن اڭعارامىز. بۇل ءىلىمدى اتالارىمىز «سۇڭعىلالىق» دەپ اتاعان. بىراق ەكىنىڭ ءبىرى سۇڭعىلا بولا بەرمەيدى. سۇڭعىلالىق – ادامعا سەزىمتال تۇيسىك، تەرەڭ تانىم ارقىلى بەرىلەتىن قاسيەتتى ءىلىم. بۇنداي ءىلىم يەلەرىن قازاق قوعامى ەل بىرلىگىن ساقتايتىن، ءادىل ۇكىم ەتەتىن بي، ياعني قازى ەتىپ سايلايتىن بولعان.
عىلىمدا ادامتانۋ، ياعني سۇڭعىلالىق ءىلىمىن – فيزيونوميستيكا دەپ اتاپ، بۇعان: «ادامنىڭ سىرتقى تابيعي قيمىل-قوزعالىس ەرەكشەلىكتەرىن نەگىزدەي وتىرىپ، تۇلعانىڭ جەكە مىنەز-قۇلقىن اڭعارۋ ارقىلى ىشكى سىرىن اڭداي الاتىن عىلىمي پسيحولوگيالىق سالا» دەگەن انىقتاما بەرىپتى.
ال مۇسىلمان الەمى بۇل عىلىمدى «يلمۋل فيروسا» دەپ اتاپ، ونى ۇيرەنۋگە وتە-موتە ءمان بەرگەن. قازىرگى قولدانىستاعى «پاراسات» ءسوزى وسى «فيروسانىڭ» قازاقىلانعان ءتۇرى. تاريحتا فيروسا ءىلىمىن ەجەلگى يسرايىل قاۋىمى جاقسى يگەرگەنى جايلى ايتىلادى. مىسالى، مۇحاممەد پايعامبار زامانىندا ەجەلگى يسرايىل قاۋىمى «راس پايعامبار ما، الدە وتىرىكشى مە، بارىپ ءبىلشى» دەپ فيروسا ءىلىمىنىڭ اسقان بىلگىرى حۋسەين يبن سالامدى جۇمسايدى. ول كىسى اللا ەلشىسىنىڭ بەتىنە ۇزاق قاراپ تۇرىپ: «بۇل راس پايعامبار» دەيدى. قالاي ءبىلدىڭىز دەگەندەرگە، «جۇزىنەن جالعاندىقتىڭ ءىزىن تاپپادىم» دەپتى.
جوعارىداعى وقيعانى نەگىزدەي وتىرىپ يسلام عۇلامالارى فيروسا-ادامتانۋ ءىلىمىن ۇيرەنۋگە تالاپ ەتكەن تۇلعانىڭ بويىندا، ەڭ اۋەلى شىنشىل، ادىلەت سۇيگىش، ادالدىق قاسيەتتەرى تولىق بولۋى ءتيىس دەگەندى العا تارادى. بۇعان دالەل رەتىندە ولار قۇرانىڭ «ءانفال» سۇرەسى، 29-شى اياتىنداعى: «مەن شىنشىل قۇلىما اق پەن قارانى اجىراتاتىن ءىلىم بەرەم» دەگەن ۇكىمدى ۇستانىپ، ادامتانۋ ءىلىمىنىڭ وزەگى ادالدىق پەن ادىلدىك، ياعني اياتتا ايتىلعان «اق پەن قارانى اجىراتۋ» ۇكىمى ادامتانۋ ءىلىمىنىڭ وزەگى دەگەن پايىم جاساپ، وعان تاعى ەكى شارتتى قوسادى. ولار: ۇنەمى جاقسى نارسە ويلاۋ جانە ادال تاماق جەۋ. ياعني، مۇنداعى ادال اس شارتىن بۇزاتىن دۇنيە – ىشىمدىك پەن دوڭىز ەتى دەلىنگەن كىتاپتا. ارى قاراي پايىمداي بەرىڭىز. ءبىزدىڭ قازىرگى تاڭدا اتالمىش ىلىمنەن اجىراپ قالۋىمىزعا سەبەپ نەدەن ەكەنىن.
كەزىندە وسى ءىلىمدى يگەرۋ ءۇشىن اتاقتى عۇلاما، مازھاب يەسى يمام شافيعيدىڭ ءوزى يەمەنگە بارىپ بىرنەشە جىل وقىعان ەكەن. قايتار جولىندا ۇيرەنگەن ءبىلىمىن تەكسەرۋ ءۇشىن جولاي ءبىر بادەۋيدىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ تۇسەدى.
ءۇي يەسىنە قاراپ: «وتە ساراڭ، اقشاقۇمار بولۋ كەرەك» دەپ پايىمدايدى. بادەۋي بولسا يمامدى تانىپ ونىڭ اتىنا ءشوپ سالىپ، وزىنە جاقسىلاپ كەشكى اس دايىندايدى. يمام: «مەن قاتەلەستىم-اۋ» دەپ ويلايدى. كەشكى استان كەيىن، ءۇي يەسى: «سىزگە بۇل جەر جايسىز، تورگى سالقىن بولمەگە توسەك سالىپ قويدىم» دەپ قيىلعاندا يمام قاتەلەسكەنىم-اي دەپ قاتتى وكىنەدى.
ەرتەڭىندە اتتاناتىن بولىپ ءۇي يەسىنە: – سىزگە كوپ راحمەت، قوعاداي جاپىرىلىپ قوناق ەتكەنىڭىزگە، وتە ريزامىن، – دەسە، ءۇي يەسىنىڭ ءتۇرى وزگەرىپ كەتكەن: – تەز ەسەبىڭدى تولە، اتىڭ 2 ديناردىڭ ءشوبىن جەدى، ءوزىڭ 3 ديناردىڭ اسىن ءىشتىڭ، سالقىن بولمەگە قونىپ شىقتىڭ بارلىعى 15 دينار بەرەسىڭ، – دەگەندە يمام شافيعي وقۋىنىڭ تەگىن كەتپەگەنىنە قاتتى قۋانىپ: «العان ءىلىمىم زايا كەتتى مە دەپ قورقىپ ەدىم، قۇدايا ءتاۋبا قاتەلەسپەگەن ەكەم» دەپ، 15 ديناردى قۋانا-قۋانا تولەپتى.

بەكەن قايراتۇلى