قازاق ءسىبىر حاندىعىنا – 800 جىل!
kerey.kz
سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەكتەر دە قازاق حاندىگىنىڭ تاريحى ءبىر جاقتى كورسەتىلىپ ءجۇر. العاشقى قازاق حاندىعىمەن سوعىسقان كورشى ەلدەر حالقىمىزدىڭ بىتىسپەس جاۋى رەتىندە باياندالادى. سولاردىڭ ءبىرى – ءسىبىر حاندىعى.
عاسىرلار بويى قازاق حاندىگىنىڭ تەرىسكەي جاعىندا جاتقان قازاق تايپالارى ءسىبىر حاندىگىنىڭ قۇرامىندا عۇمىر كەشكەنى بەلگىلى. بۇگىندە نوعاي ورداسى مەن ءسىبىر حاندىگىن رەسەي عالىمدارى مەنشىكتەپ الىپ ءجۇر. ال قازىرگى قازاق ەلىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن كەرەي تايپاسىنىڭ سول زاماندا ءوز حاندىعى بولعان.
كەرەي حاندارىنىڭ عاسىردان عاسىرعا سوزىلعان ەجەلگى اۋلەتى وڭ حانمەن، سانگۇنمەن بىتپەيدى. ارقيلى تاريحي جاعداي، ءارتۇرلى كەيىپتە ودان ءارى جالعاسقان.
وڭ حاننىڭ «جيناقتى تاۋاريح» پەن «قاستەرلى شەجىرەدە» ارنايى اتالمايتىن ۇلدارىنىڭ ءبىرى، كەي دەرەكتەردە، نەمەرەسى تايبۇعا (تاي-بۇقا) ازدى-كوپتى جاساعىمەن، تۇرعاقتارىمەن، باتىس ولكەگە قاراي كوشىپ، ءىبىر-سىبىردەن ءبىر-اق شىعادى. ەرتىستىڭ ەتەگى، ەسىل مەن توبىل اڭعارىن جايلاعان جەرگىلىكتى تۇرىك ءناسىلدى، فين-ۋگور تەكتى رۋ-تايپالاردى باعىنىشقا ءتۇسىرىپ، ءسىبىر حاندىعىن نەگىزدەپتى.
تايبۇعى ءسىبىر حاندىعىن 1220 جىلى قۇردى. باستاپقىدا يشيم توبىل تۇرا ەرتىس وزەندەرىنىڭ ورتاسىندا. كەيىن وب وزەنى جانە ءارى قاراي ەستەك، ۆوگۋل دەگەن تايپالاردى جاۋلاپ الىپ مەكەنىن ۇلكەيتتى. شىڭعىسقان تايبۇعىنى اكەسىنىڭ قۇرمەتى ءۇشىن، تۇعىرىل حاننىڭ كوزى رەتىندە قولداۋ كورسەتكەن، جانە ءوز بالالارىمەن بىردەي ساناعان، ياعني ەنشىسىنە ءسىبىر حاندىعىن قالدىرعان.
سىبىردەگى كەرەي، نايمان، قىپشاق، قوڭىرات، تۇرالى، بارابا رۋلارىنا ارقا سۇيەگەن تايبۇعالىكتار حانتى مەن مانسي تايپالارىن قول استىنا باعىندىرادى.
ەندى وڭ حانىڭ ۇرپاقتارى التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ۇزىنا بويىندا بايتاق سىبىردە بيلىك قۇرادى. ەكى عاسىردان استام ۇزاق زامان. التىن وردانىڭ ىدىراۋ كەزەڭىندە جوشى-شيبان ناسىلىمەن تايتالاس باستالادى. اۋەلدە شيبان اۋلەتى جەڭىسكە جەتەدى، ودان سوڭ تايبۇعا تۇقىمى قايتادان ورنايدى، ودان سوڭ تاعى دا اۋدارىسپاق; بۇل قىرقىستىڭ ەڭ سوڭعى وكىلدەرى – كوشىم حان مەن سەيداق حان بولدى. 1582 جىلى عانا ءسىبىر حانى سەيداك، تايبۇعى ۇرپاعى تاۋەكەل قازاق حانىمەن وداقتىق كەلىسىمگە قول قويدى. اماناتقا وراز مۇحامەدتى، تاۋەكەلدىڭ اعاسىنىڭ ۇلىن
الدى. قاراۋشىسى بولىپ قىدىرالي جالايري تاعايىندالدى.
ونىڭ قازاق حاندىعىمەن وداقتىق كەلىسىمگە وتىرۋى سىبىردە كوشىم حاندى جەڭىپ، ىسكەر، قىشلىق قالالارىن ەرمەكتان تايبۇعى جۇرتىنا قايتارۋ ءۇشىن سەيداك شايقاسقا اتتاندى. سەيداك حان ەرماكتى جەڭىپ ءسىبىر حاندىعىن قايتىرىپ الدى. 1588 جىلعا دەيىن حان بولىپ وتىردى.
ءسىبىر حاندىعىنىڭ ورىس پاتشالىعىنا ايتارلىقتاي قارسىلىق كورسەتە الماي، تەزىنەن قۇلاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ەكى اۋلەتتىڭ ەلدى توزدىرعان ءجۇز جىلدىق كۇرەسى بولاتىن. كوشىمنىڭ عۇمىر كەشۋى بەلگىلى. 1598 جىلى تۇنەككە باتتى. ال وڭ حاننىڭ ۇرپاعى سەيداق حان ودان ون جىل بۇرىن، توبىل قامالىندا، ايار وپاسىزدىق ناتيجەسىندە، قازاق سۇلتانى وراز-مۇحامەدپەن بىرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ، ماسكەۋگە جەتكىزىلگەن.
ءسىبىر حاندىعى توبىل مەن جايىقتىڭ جوعارعى اعىسى اراسىن قامتىعان. احمەت كەرەي جانە كەشىم بۇحار جانە قازاق سۇلتاندارىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان.
احمەت كەرەي ەسىمىنە بايلانىستى ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جاي، ەسىمنىڭ ەكىنشى بولىگى «كەرەي» تريبونيمىمەن ساي كەلۋى بەكەردەن بەكەر ەمەس. رەسەيلىك شىعىستانۋشى ۆ.ۆ. بارتولد قىرىم سۇلتانى قاجى كەرەيدىڭ ەكىنشى ەسىمى جوعارىدا كەلتىرىلگەن اۋلەتتىڭ حانزادالارىنىڭ اتالىقتارىنىڭ رۋى كەرەي بولعاندىعىن راستايدى . ولاي بولسا احمەت كەرەيدىڭ اتالىعى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە كوپ تۇراتىن كەرەي رۋىنان شىقتى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
1571 جىلى ءسىبىر مەن ماسكەۋ اراسىندا قارىم-قاتىناس ۋشىعا باستايدى. ماسكەۋدى قىرىمدىقتار ورتكە وراعاننان كەيىن ورىس مەملەكەتىن ءالسىز دەپ ساناعان كەشىم ورالداعى انتيرەسەيلىك كەڭىل كۇيگە قولداۋ كورسەتىپ، كۇشىن چەرەميس، وستياك پەن باشقۇرت كەتەرىلىستەرىنە باعىتتايدى.
قالماق نەمەسە ويرات تايپالارى XVI عاسىردىڭ اياعىندا ەرتىس وزەنىنىڭ جوعارعى جاعىندا كوشىپ ءجۇردى، ال، ولاردىڭ ءبىر بولىگى قازاق حانى تاۋەكەلگە باعىنعان.
تايبۇعا نەگىزىن قالاعان ءسىبىر حاندىعىنا كەلەسى جىلى 800 جىل تولادى. حاندارى مەن حالقى قازاق حالقىنىڭ نەگىزىن قالاعان رۋ-تايپالار قۇرالعان ءسىبىر حاندىعى ازيانىڭ ساياسي كارتاسىنان جوعالىپ كەتتى.
ۇرپاقتارى قازىرگى قازاق جەرىندە تۇرىپ جاتىر، تايبۇعىنىڭ وشاعى كۇنى بۇگىن سونگەن جوق، اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ، بۋراباي، ءبىرجان سال اۋدانىندا، ستەپنوگورسك قالاسىندا، اقسۋ اۋىلىندا، ششۋچينسك قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.
دايىنداعان جۇماباي ءمادىبايۇلى
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ