Qazaq Sibir handığına – 800 jıl!
kerey.kz
Soñğı jıldarı jarıq körgen ğılımi eñbekter de Qazaq handıgınıñ tarihı bir jaqtı körsetilip jür. alğaşqı Qazaq handığımen soğısqan körşi elder halqımızdıñ bitispes jauı retinde bayandaladı. Solardıñ biri – Sibir handığı.
Ğasırlar boyı Qazaq Handıgınıñ teriskey jağında jatqan qazaq taypaları Sibir handıgınıñ qwramında ğwmır keşkeni belgili. Büginde Noğay ordası men Sibir handıgın Resey ğalımdarı menşiktep alıp jür. Al qazirgi qazaq eliniñ qwramına kiretin kerey taypasınıñ sol zamanda öz handığı bolğan.
Kerey handarınıñ ğasırdan ğasırğa sozılğan ejelgi äuleti Oñ hanmen, Sängünmen bitpeydi. Ärqilı tarihi jağday, ärtürli keyipte odan äri jalğasqan.
Oñ hannıñ «Jinaqtı tauarih» pen «Qasterli şejirede» arnayı atalmaytın wldarınıñ biri, key derekterde, nemeresi Taybwğa (Tay-Bwqa) azdı-köpti jasağımen, Twrğaqtarımen, Batıs ölkege qaray köşip, İbir-Sibirden bir-aq şığadı. Ertistiñ etegi, Esil men Tobıl añğarın jaylağan jergilikti türik näsildi, fin-ugor tekti ru-taypalardı bağınışqa tüsirip, Sibir handığın negizdepti.
Taybwğı Sibir handığın 1220 jılı qwrdı. Bastapqıda Işim Tobıl Twra Ertis özenderiniñ ortasında. Keyin Ob' özeni jäne äri qaray Estek, Vogul degen taypalardı jaulap alıp mekenin ülkeytti. Şıñğısqan Taybwğını äkesiniñ qwrmeti üşin, Twğırıl hannıñ közi retinde qoldau körsetken, jäne öz balalarımen birdey sanağan, yağni enşisine Sibir handığın qaldırğan.
Sibirdegi kerey, nayman, qıpşaq, qoñırat, twralı, baraba rularına arqa süyegen taybwğalıktar hantı men mansi taypaların qol astına bağındıradı.
Endi Oñ hanıñ wrpaqtarı Altın Orda däuiriniñ wzına boyında baytaq Sibirde bilik qwradı. Eki ğasırdan astam wzaq zaman. Altın Ordanıñ ıdırau kezeñinde Joşı-Şiban näsilimen taytalas bastaladı. Äuelde Şiban äuleti jeñiske jetedi, odan soñ Taybwğa twqımı qaytadan ornaydı, odan soñ tağı da audarıspaq; bwl qırqıstıñ eñ soñğı ökilderi – Köşim han men Seydaq han boldı. 1582 jılı ğana Sibir hanı Seydak, Taybwğı wrpağı Täuekel Qazaq hanımen Odaqtıq kelisimge qol qoydı. Amanatqa Oraz Mwhamedti, Täuekeldiñ ağasınıñ wlın
aldı. Qarauşısı bolıp Qıdırali Jalairi tağayındaldı.
Onıñ Qazaq handığımen odaqtıq kelisimge otıruı Sibirde Köşim handı jeñip, İsker, Qışlıq qalaların Ermektan Taybwğı jwrtına qaytaru üşin Seydak şayqasqa attandı. Seydak han Ermaktı jeñip Sibir handığın qaytırıp aldı. 1588 jılğa deyin han bolıp otırdı.
Sibir handığınıñ Orıs patşalığına aytarlıqtay qarsılıq körsete almay, tezinen qwlauınıñ bir sebebi eki äulettiñ eldi tozdırğan jüz jıldıq küresi bolatın. Köşimniñ ğwmır keşui belgili. 1598 jılı tünekke battı. Al Oñ hannıñ wrpağı Seydaq han odan on jıl bwrın, Tobıl qamalında, ayar opasızdıq nätijesinde, qazaq swltanı Oraz-Mwhamedpen birge twtqınğa tüsip, Mäskeuge jetkizilgen.
Sibir handığı Tobıl men Jayıqtıñ joğarğı ağısı arasın qamtığan. Ahmet Kerey jäne Keşim Bwhar jäne qazaq swltandarımen tığız baylanısta bolğan.
Ahmet Kerey esimine baylanıstı eskerte ketetin bir jay, esimniñ ekinşi böligi «kerey» tribonimimen say kelui bekerden beker emes. Reseylik şığıstanuşı V.V. Bartol'd Qırım swltanı Qajı Kereydiñ ekinşi esimi joğarıda keltirilgen äulettiñ hanzadalarınıñ atalıqtarınıñ ruı kerey bolğandığın rastaydı . Olay bolsa Ahmet Kereydiñ atalığı Qazaqstannıñ soltüstiginde köp twratın kerey ruınan şıqtı degen qorıtındı jasauğa boladı.
1571 jılı Sibir men Mäskeu arasında qarım-qatınas uşığa bastaydı. Mäskeudi qırımdıqtar örtke orağannan keyin orıs memleketin älsiz dep sanağan Keşim Oraldağı antireseylik keñil küyge qoldau körsetip, küşin çeremis, ostyak pen başqwrt keterilisterine bağıttaydı.
Qalmaq nemese oyrat taypaları XVI ğasırdıñ ayağında Ertis özeniniñ joğarğı jağında köşip jürdi, al, olardıñ bir böligi qazaq hanı Täuekelge bağınğan.
Taybwğa negizin qalağan Sibir handığına kelesi jılı 800 jıl toladı. Handarı men halqı Qazaq halqınıñ negizin qalağan ru-taypalar qwralğan Sibir handığı Aziyanıñ sayasi kartasınan joğalıp ketti.
Wrpaqtarı qazirgi qazaq jerinde twrıp jatır, Taybwğınıñ oşağı küni bügin söngen joq, Aqmola oblısı, Kökşetau, Burabay, Birjan Sal audanında, Stepnogorsk qalasında, Aqsu auılında, Şuçinsk qalasında twrıp jatır.
Dayındağan Jwmabay Mädibaywlı
kerey.kz
Pikir qaldıru