«Алтын Ордаға-750 жыл». Бабалар мұрасын насихаттау балабақшадан басталу керек – Ұстаздар

«التىن ورداعا-750 جىل». بابالار مۇراسىن ناسيحاتتاۋ بالاباقشادان باستالۋ كەرەك – ۇستازدار

| Feb 18, 2020

باتىر بابالاردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ بالاباقشادان باستالۋ كەرەك. بيىل التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا -750 جىل. كۇللى ەل كولەمىندە ەسكە الىپ جاتقان تاريحي وقيعانى كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرگە تاربيەشىلەر وزگەشە ادىسپەن جەتكىزدى دەپ حابارلايدى kerey.kz اقپاراتتىق پورتالىنىڭ ءتىلشىسى.

الماتى قالاسى، الاتاۋ اۋدانى كمقك №37 بوبەكجاي – بالاباقشاسىندا بولعان سەمينارعا تەك بالالار عانا ەمەس، قالانىڭ وزگە مەكەمەلەرىنەن دە ۇستاز-تاربيەشىلەر قاتىستى. «التىن ورداعا -750» جىل اتتى سەمينارعا ۇزاق ۋاقىت دايىندالعان بالالار ءبىر ءسات وزدەرىن بۇرىنعىنىڭ جاۋىنگەرى رەتىندە سەزىندى.

ەل قورعاۋدا ەرلەردىڭ رولىندە ويناعان بالالاردىڭ قىلىشپەن شايقاسۋى كورىنىستىڭ كوركىن اشا ءتۇستى. حاس باتىر رەتىندە نەگىزگى جاتتىعۋلاردى جاساپ، دەنەلەرىن شىنىقتىردى. «جەكپە- جەك»، «تۋىڭدى تىك» ويىندارى ويناتىلدى. كورىنىس سوڭىندا جەڭىستەن ءسۇيىنشى سۇراعان اجەي التىن وردانىڭ ءتول تەڭگەسىن تاراتتى. بۇلدىرشىندەرگە باعزى تاريحتان مالىمەت بەرەتىن كورىنىستەن سوڭ پەداگوگتار شەبەرلىك ساباعىنا قاتىستى. سەمينارعا «قالالىق مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە ءبولىمىنىڭ باسشىسى لۋنارا ماساقباەۆا جانە ادىسكەر گۇلناز سەرىكقىزى باستاپ وزگە دە بالاباقشالاردان پەداگوگتار قاتىستى.

«بيىل ۇلىق ۇلىس – ايبىندى التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ جانە ۇلىستىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حان ەسىمىن ۇلىقتاۋ تۋرالى سوزدەرىن زور ىقىلاسپەن قابىلدادىق. سەميناردا تاربيەلەنۋشىلەر ءوز ونەرلەرىن كورسەتىپ، پەداگوگتار وزدەرى تىككەن قۋىرشاقتارىنا جان ءبىتىرىپ، مۋزىكالىق ءنومىر كورسەتتى. پەداگوگتار ءبىر –بىرىمەن وي ءبولىستى. قوناقتار ءوز ويلارىن ەركىن جەتكىزىپ، شىن جۇرەكتەن العىستارىن ءبىلدىردى»،-دەدى شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار.

1269 جىلى تالاس قۇرىلتايىندا دەربەستىگى تولىق مويىندالعان التىن وردا (جوشى ۇلىسى) يمپەرياسىنىڭ 750 جىلدىعى بيىل تويلانباق. جوشىنىڭ ۇلدارى باتۋ حان نەگىزىن قالاپ، بەركە حان ىرگەسىن بەكىتكەن «التىن وردا» موڭكە تەمىردىڭ بيلىگى تۇسىندا 1269 جىلى تالاس وزەنىنىڭ بويىندا شاقىرىلعان شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا ءوز الدىنا دەربەس يمپەريا ەكەنىن تولىق مويىنداتۋعا قول جەتكىزدى. قازاق دالاسىندا وسىدان سەگىز عاسىر بۇرىن قۇرىلعان الىپ يمپەريا التىن وردانىڭ مەرەيتويى ۇلىتاۋدا وتەدى.

«ءىس-شارانىڭ ماقساتى “التىن وردانىڭ” تاريحىن مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا قىزىقتى، ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋ ەدى. وقۋ قىزمەتىندە بالالار وزدەرىن سول “التىن وردا” ۇلىسىنىڭ باتىرىنداي كورسەتە ءبىلدى. التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن تويلاۋ “ماڭگىلىك ەل” بولۋدى كوزدەگەن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى. “التىن ورداعا -750 جىل” اتتى تاريحي ماڭىزى بار مەرەكەلىك ءىس-شارانى قالالىق دەڭگەيدە وتكىزدىك. قالاداعى وزگە بالاباقشالاردان دا پەداگوگ مامانداردى شاقىردىق. ويعا العان جوسپارىمىز ورىندالىپ، بالالار ءوز دەڭگەيىندە تاريحتان ماعۇلمات الدى»، -دەدى كمقك N 37 بوبەكجاي-بالاباقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اينۇر الىمبەكوۆا.
ءامىربولات قۇسايىنۇلى، الماتى

توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،
قازىرگى بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى…

kerey.kz

Zhalgas Yertay كونستيتۋتسيادان ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، رەسەي بىزگە سوعىس اشا ما؟ بيلىك وسىلاي قورقىتا باستادى. بىراق ول سۇراققا قىسقا جاۋاپ – جوق. سەبەبى، رەسەيگە قارسى ءازىربايجان دا، ارمەنيا دا نەشە ءتۇرلى ارەكەتكە باردى، بارىپ تا جاتىر، بىراق ولارعا قازىر سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. بۇل ءادىستى ساياسي مانيپۋلياتسيا دەيدى، شىن مانىندە، بۇنى قازىرگى ستاتۋس-كۆو جاعدايىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جۇيەنىڭ اسىعىس ويلاپ تاپقان ارگۋمەنتى دەۋگە بولادى. ويلاپ كورىڭىزشى، رەسەيگە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار قاي تىلدە ءىس-قاعاز جۇرگىزەتىنى ەمەس، لويال بولعانىمىز كەرەك. ەندەشە، رەسەي ءبىزدىڭ لويالدىعىمىزدى ساقتاپ قالعىسى كەلسە، كونستيتۋتسياداعى ءتىل ماسەلەسىنە قارسى بولماۋى كەرەك. سەبەبى بۇل ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەسى. دەنى ساۋ ەلدىڭ بيلىگى ءوز كورشىسىنە وسىنداي قارسى ارگۋمەنت ايتار ەدى. ەندى
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق