“үш уалаят” және “жеті уалаят” атынан сайланған делегаттар

ء“ۇش ۋالايات” جانە “جەتى ۋالايات” اتىنان سايلانعان دەلەگاتتار

| Apr 3, 2020

بۇل سۇگىرەت 1946-جىلدىڭ قاراشا ايىندا نان كين قالاسىندا تۇسىرىلگەن. سول جىلى قىتاي استاناسى نان كيندە گوميندان ۇكىمەتىنىڭ مۇكىلمەملەكەتتىك قۇرىلتاي جينالىسى ءوتتى. جينالىسقا شىڭجاڭ ولكەلىك كواليتسيا ۇكىمەتتەن 18 دەلەگات قاتىستى (ۇيعىر، قازاق، قىرعىز، موڭعول، شيبو، داعۋر، دۇڭعان جانە قىتاي).

سۇگىرەتتە، قىتاي پرەزيدەنتى جان كايشەك (ورتادا اسكەري كيىم) جانە شىڭجاڭ ولكەلىك كواليتسيا ۇكىمەتتكەن كەلگەن ەكى قازاق، ءبىر قىرعىز بار. ولار: ءانۋار سالجانۇلى، قادۋان مامىربەكقىزى جانە قىرعىز مادانبەك.

ءانۋار سالجانۇلى- ء“ۇش ۋالايات” جاقتان سايلانعان دەلەگات.

قادۋان مامىربەكقىزى- “جەتى ۋالايات” جاق سايلاعان دەلەگات.

مادانبەك- “جەتى ۋالايات” جاق سايلاعان دەلەگات.

شىڭجاڭ ولكەلىك كواليتسيا ۇكىمەت ەكى جىك دەلەگاتتان قۇرالدى. ولار، ء“ۇش ۋالايات” جانە “جەتى ۋالايات” مۇشەلەرى. بۇنداعى ء“ۇش ۋالايات” دەگەنى 1944-جىلى قۇلجادا قۇرىلىپ 1946-جىلى گوميندان ۇكىمەتىنە باعىنعان سول كەزدەگى شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتى جانە قۇرامىنا كىرەتىن ءۇش ۋالايات. ال، “جەتى ۋالايات” دەگەنى اتالمىش شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇرامىنا كىرمەيتىن ءام گوميندان ۇكىمەتى ۇستەمدىك قۇرعان ولكەدەگى قالعان جەتى ايماق (ۋالايات). وسى ەكى ايماقتىڭ (ۋالايات) ۋاقىتشا ۇكىمەتى 1946-جىلى اتىستى توقتاتىپ ورتاق كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرعان بولاتىن.

1946-جىلى اتىس توقتاپ ولكەلىك ۇكىمەت قۇرىلعان سوڭ سول جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايىندا وتەتىن بۇكىلمەملەكەتتىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەلەگات جىبەرۋ دايىندىعى قاۋرت ءجۇرىپ كەتتى.

ءبىر قىزىعى اتالمىش ء“ۇش ۋالايات” جاق ياعني بۇرىنعى شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتى جاق حالىق سانىنىڭ 70-80 پايىزىنى قازاقتار ۇستاعانىنا قاراماستان جالعىز قازاق دەلەگاتىن سايلاعان. ول- ءانۋار سالجانۇلى. ء“ۇش ۋالايات” دەگەنىمىز- ىلە ۋالاياتى (12 اۋدان), تارباعاتاي ۋالاياتى (7 اۋدان), التاي ۋالاياتى (7 اۋدان) ۇزىنسانى 30-عا جۋىق اۋداندا قازاقتار وتە جيى قونىستانعان. 1944-جىلعى سانايعاققا سۇيەنسەك التاي ۋالاياتى 99%، تارباعاتاي ۋالاياتى 90% جانە ىلە ۋالاياتى 60% قازاقتار بولعان.

“جەتى ۋالايات” جاقتا قازاقتار ەكى ۋالاياتتا شوعىرلى قونىس وتىردى. ولار: ءۇرىمجى ۋالاياتى (8 اۋدان) جانە قۇمىل ۋالاياتى (2 اۋدان). سول تۇستا ءۇرىمجى ۋالاياتىنا 12 اۋدان قاراعان، ونىڭ 8 اۋدانىندا قازاقتار مۇلدە باسىم ورىندى ۇستادى. ول 8 اۋدان: ماناس، قۇتىبي، سانجى، ميچۋان، بوكەن، جەمسارى، شونجى جانە موري. بۇل اتالمىش اۋدانداردىڭ اكىمدەرڭ دەرلىكتەي قازاقتار بولدى، ءتىپتى 12 اۋداندى باسقاراتىن ءۇرىمجى ۋالاياتىنىڭ ايماق ءۋاليى (اكىمى) قازاق بولدى. ول- قادۋان مامىربەكقىزى ەدى. 1944-جىلعى ساناق بويىنشا ءۇرىمجى ۋالاياتىنا قاراستى 8 اۋدان 1 قالادا جالپى ۇزىن سانى 100 مىڭنان استام قازاقتار ءومىر ءسۇردى. ال، قۇمىل ۋالاياتىندا قازاقتار باركول جانە اراتۇرىك اتتى ەكى اۋدانعا شوعىرلى قونىستاندى.

ءۇش ۋالايات جاق نە ءۇشىن جالعىز قازاق دەلەگاتىن سايلايدى؟ بۇنىڭ بىرقانشا ىشكى-سىرتقى سەبەبى بار:

ءبىرىنشى، ىشكى جەرگىلىكتى دوگما تار ۇلتشىلدىق;

ەكىنشىسى، “قىزىل ءۇي” فاكتورى ياعني وڭىردەگى سوۆەت كونسۋلدىعىنىڭ قاس-قاباعى;

ءۇشىنشىسى، ايماقتىق ديپلوماتياداعى ماسكەۋدىڭ ىقپالى;

ءتورتىنشىسى، ساياسي ءام اكىمشىلىك باسقارۋ سالاسىنداعى قياناتشىل بۇرمالاۋ;

ت.ب

نان كيندە وتكەن بۇكىلمەملەكەتتىك قۇرىلتاي جينالىسىن كەلەسى پوستتا كەڭىنەن جازايىن. ازىرگە وسى…

Eldes Orda

توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

kerey.kz

كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
“توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعاندار” كىم؟ قاڭتار قۇپياسى اشىلسا، سالدارى نە بولادى؟ دەپۋتاتپەن سۇحبات

kerey.kz

نۇربەك ءتۇسىپحان قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، زاڭگەر ابزال قۇسپان ازاتتىققا سۇحبات بەرىپ وتىر. استانا، 26 قازان، 2023 جىل قاڭتاردى كىم ۇيىمداستىرعانىن بيلىك بىلە مە، بىلسە نەگە اشىق ايتپادى؟ پارلامەنتتە نەگە قاڭتار بويىنشا تاعى تىڭداۋ وتپەيدى؟ پرەزيدەنت توقاەۆ قاڭتار “توڭكەرىس جاساۋعا ابدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن” ۇيىمداستىرىلدى دەدى. ولار كىمدەر؟ ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى ازاتتىق: ابزال مىرزا، ءسىز – قاڭتار وقيعاسىنا ءبىر تاراپتان ەمەس، جان-جاعىنان قاراۋعا مۇمكىندىك العان ادامسىز. ەڭ الدىمەن سول وقيعاعا تىكەلەي قاتىستىڭىز، جۇرتتى الاڭعا شىعۋعا شاقىردىڭىز. ودان كەيىن قاندى قىرعىندا قاماۋعا الىنعانداردى بوساتۋعا ات سالىسىپ، زاڭگەر رەتىندە دە ارالاستىڭىز. ودان بولەك ءماجىلىس دەپۋتاتى ەسەبىندە دە جاڭا ءبىر راكۋرستان قاراپ وتىرسىز. ايتىڭىزشى، جان-جاعىنان قاراعاندا قاڭتار وقيعاسىندا سىزگە
ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!..

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: madeniportal.kz جانە س.ەرعالي مۇراعاتتارىنان الىندى. «يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما. وسيريس زاڭى I ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن. بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى… …2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى. ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا