“үш уалаят” және “жеті уалаят” атынан сайланған делегаттар

ء“ۇش ۋالايات” جانە “جەتى ۋالايات” اتىنان سايلانعان دەلەگاتتار

| Apr 3, 2020

بۇل سۇگىرەت 1946-جىلدىڭ قاراشا ايىندا نان كين قالاسىندا تۇسىرىلگەن. سول جىلى قىتاي استاناسى نان كيندە گوميندان ۇكىمەتىنىڭ مۇكىلمەملەكەتتىك قۇرىلتاي جينالىسى ءوتتى. جينالىسقا شىڭجاڭ ولكەلىك كواليتسيا ۇكىمەتتەن 18 دەلەگات قاتىستى (ۇيعىر، قازاق، قىرعىز، موڭعول، شيبو، داعۋر، دۇڭعان جانە قىتاي).

سۇگىرەتتە، قىتاي پرەزيدەنتى جان كايشەك (ورتادا اسكەري كيىم) جانە شىڭجاڭ ولكەلىك كواليتسيا ۇكىمەتتكەن كەلگەن ەكى قازاق، ءبىر قىرعىز بار. ولار: ءانۋار سالجانۇلى، قادۋان مامىربەكقىزى جانە قىرعىز مادانبەك.

ءانۋار سالجانۇلى- ء“ۇش ۋالايات” جاقتان سايلانعان دەلەگات.

قادۋان مامىربەكقىزى- “جەتى ۋالايات” جاق سايلاعان دەلەگات.

مادانبەك- “جەتى ۋالايات” جاق سايلاعان دەلەگات.

شىڭجاڭ ولكەلىك كواليتسيا ۇكىمەت ەكى جىك دەلەگاتتان قۇرالدى. ولار، ء“ۇش ۋالايات” جانە “جەتى ۋالايات” مۇشەلەرى. بۇنداعى ء“ۇش ۋالايات” دەگەنى 1944-جىلى قۇلجادا قۇرىلىپ 1946-جىلى گوميندان ۇكىمەتىنە باعىنعان سول كەزدەگى شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتى جانە قۇرامىنا كىرەتىن ءۇش ۋالايات. ال، “جەتى ۋالايات” دەگەنى اتالمىش شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇرامىنا كىرمەيتىن ءام گوميندان ۇكىمەتى ۇستەمدىك قۇرعان ولكەدەگى قالعان جەتى ايماق (ۋالايات). وسى ەكى ايماقتىڭ (ۋالايات) ۋاقىتشا ۇكىمەتى 1946-جىلى اتىستى توقتاتىپ ورتاق كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرعان بولاتىن.

1946-جىلى اتىس توقتاپ ولكەلىك ۇكىمەت قۇرىلعان سوڭ سول جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايىندا وتەتىن بۇكىلمەملەكەتتىك قۇرىلتاي جينالىسىنا دەلەگات جىبەرۋ دايىندىعى قاۋرت ءجۇرىپ كەتتى.

ءبىر قىزىعى اتالمىش ء“ۇش ۋالايات” جاق ياعني بۇرىنعى شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتى جاق حالىق سانىنىڭ 70-80 پايىزىنى قازاقتار ۇستاعانىنا قاراماستان جالعىز قازاق دەلەگاتىن سايلاعان. ول- ءانۋار سالجانۇلى. ء“ۇش ۋالايات” دەگەنىمىز- ىلە ۋالاياتى (12 اۋدان), تارباعاتاي ۋالاياتى (7 اۋدان), التاي ۋالاياتى (7 اۋدان) ۇزىنسانى 30-عا جۋىق اۋداندا قازاقتار وتە جيى قونىستانعان. 1944-جىلعى سانايعاققا سۇيەنسەك التاي ۋالاياتى 99%، تارباعاتاي ۋالاياتى 90% جانە ىلە ۋالاياتى 60% قازاقتار بولعان.

“جەتى ۋالايات” جاقتا قازاقتار ەكى ۋالاياتتا شوعىرلى قونىس وتىردى. ولار: ءۇرىمجى ۋالاياتى (8 اۋدان) جانە قۇمىل ۋالاياتى (2 اۋدان). سول تۇستا ءۇرىمجى ۋالاياتىنا 12 اۋدان قاراعان، ونىڭ 8 اۋدانىندا قازاقتار مۇلدە باسىم ورىندى ۇستادى. ول 8 اۋدان: ماناس، قۇتىبي، سانجى، ميچۋان، بوكەن، جەمسارى، شونجى جانە موري. بۇل اتالمىش اۋدانداردىڭ اكىمدەرڭ دەرلىكتەي قازاقتار بولدى، ءتىپتى 12 اۋداندى باسقاراتىن ءۇرىمجى ۋالاياتىنىڭ ايماق ءۋاليى (اكىمى) قازاق بولدى. ول- قادۋان مامىربەكقىزى ەدى. 1944-جىلعى ساناق بويىنشا ءۇرىمجى ۋالاياتىنا قاراستى 8 اۋدان 1 قالادا جالپى ۇزىن سانى 100 مىڭنان استام قازاقتار ءومىر ءسۇردى. ال، قۇمىل ۋالاياتىندا قازاقتار باركول جانە اراتۇرىك اتتى ەكى اۋدانعا شوعىرلى قونىستاندى.

ءۇش ۋالايات جاق نە ءۇشىن جالعىز قازاق دەلەگاتىن سايلايدى؟ بۇنىڭ بىرقانشا ىشكى-سىرتقى سەبەبى بار:

ءبىرىنشى، ىشكى جەرگىلىكتى دوگما تار ۇلتشىلدىق;

ەكىنشىسى، “قىزىل ءۇي” فاكتورى ياعني وڭىردەگى سوۆەت كونسۋلدىعىنىڭ قاس-قاباعى;

ءۇشىنشىسى، ايماقتىق ديپلوماتياداعى ماسكەۋدىڭ ىقپالى;

ءتورتىنشىسى، ساياسي ءام اكىمشىلىك باسقارۋ سالاسىنداعى قياناتشىل بۇرمالاۋ;

ت.ب

نان كيندە وتكەن بۇكىلمەملەكەتتىك قۇرىلتاي جينالىسىن كەلەسى پوستتا كەڭىنەن جازايىن. ازىرگە وسى…

Eldes Orda

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،