“үш уалаят” және “жеті уалаят” атынан сайланған делегаттар

“üş ualayat” jäne “jeti ualayat” atınan saylanğan delegattar

| Apr 3, 2020

Bwl sügiret 1946-jıldıñ qaraşa ayında Nan' Kin qalasında tüsirilgen. Sol jılı qıtay astanası Nan' Kinde gomin'dan ükimetiniñ mükilmemlekettik qwrıltay jinalısı ötti. Jinalısqa şıñjañ ölkelik koaliciya ükimetten 18 delegat qatıstı (wyğır, qazaq, qırğız, moñğol, şibo, dağur, dwñğan jäne qıtay).

Sügirette, qıtay prezidenti Jan Käyşek (ortada äskeri kiim) jäne şıñjañ ölkelik koaliciya ükimettken kelgen eki qazaq, bir qırğız bar. Olar: Änuar Saljanwlı, Qaduan Mamırbekqızı jäne qırğız Madanbek.

Änuar Saljanwlı- “üş ualayat” jaqtan saylanğan delegat.

Qaduan Mamırbekqızı- “jeti ualayat” jaq saylağan delegat.

Madanbek- “jeti ualayat” jaq saylağan delegat.

Şıñjañ ölkelik koaliciya ükimet eki jik delegattan qwraldı. Olar, “üş ualayat” jäne “jeti ualayat” müşeleri. Bwndağı “üş ualayat” degeni 1944-jılı Qwljada qwrılıp 1946-jılı gomin'dan ükimetine bağınğan sol kezdegi Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti jäne qwramına kiretin üş ualayat. Al, “jeti ualayat” degeni atalmış Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti qwramına kirmeytin äm gomindan ükimeti üstemdik qwrğan ölkedegi qalğan jeti aymaq (ualayat). Osı eki aymaqtıñ (ualayat) uaqıtşa ükimeti 1946-jılı atıstı toqtatıp ortaq koaliciyalı ükimet qwrğan bolatın.

1946-jılı atıs toqtap ölkelik ükimet qwrılğan soñ sol jıldıñ qaraşa-jeltoqsan ayında ötetin bükilmemlekettik qwrıltay jinalısına delegat jiberu dayındığı qaurt jürip ketti.

Bir qızığı atalmış “üş ualayat” jaq yağni bwrınğı Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti jaq halıq sanınıñ 70-80 payızını qazaqtar wstağanına qaramastan jalğız qazaq delegatın saylağan. Ol- Änuar Saljanwlı. “üş ualayat” degenimiz- İle ualayatı (12 audan), Tarbağatay ualayatı (7 audan), Altay ualayatı (7 audan) wzınsanı 30-ğa juıq audanda qazaqtar öte jiı qonıstanğan. 1944-jılğı sanayğaqqa süyensek Altay ualayatı 99%, Tarbağatay ualayatı 90% jäne İle ualayatı 60% qazaqtar bolğan.

“Jeti ualayat” jaqta qazaqtar eki ualayatta şoğırlı qonıs otırdı. Olar: Ürimji ualayatı (8 audan) jäne Qwmıl ualayatı (2 audan). Sol twsta Ürimji ualayatına 12 audan qarağan, onıñ 8 audanında qazaqtar mülde basım orındı wstadı. Ol 8 audan: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan', Böken, Jemsarı, Şonjı jäne Mori. Bwl atalmış audandardıñ äkimderñ derliktey qazaqtar boldı, tipti 12 audandı basqaratın Ürimji ualayatınıñ aymaq uälii (äkimi) qazaq boldı. Ol- Qaduan Mamırbekqızı edi. 1944-jılğı sanaq boyınşa Ürimji ualayatına qarastı 8 audan 1 qalada jalpı wzın sanı 100 mıñnan astam qazaqtar ömir sürdi. Al, Qwmıl ualayatında qazaqtar Barköl jäne Aratürik attı eki audanğa şoğırlı qonıstandı.

Üş ualayat jaq ne üşin jalğız qazaq delegatın saylaydı? Bwnıñ birqanşa işki-sırtqı sebebi bar:

Birinşi, işki jergilikti dogma tar wltşıldıq;

Ekinşisi, “qızıl üy” faktorı yağni öñirdegi sovet konsuldığınıñ qas-qabağı;

Üşinşisi, aymaqtıq diplomatiyadağı Mäskeudiñ ıqpalı;

Törtinşisi, sayasi äm äkimşilik basqaru salasındağı qiyanatşıl bwrmalau;

t.b

Nan' Kinde ötken bükilmemlekettik qwrıltay jinalısın kelesi postta keñinen jazayın. Äzirge osı…

Eldes Orda

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,