“үш уалаят” және “жеті уалаят” атынан сайланған делегаттар

“üş ualayat” jäne “jeti ualayat” atınan saylanğan delegattar

| Apr 3, 2020

Bwl sügiret 1946-jıldıñ qaraşa ayında Nan' Kin qalasında tüsirilgen. Sol jılı qıtay astanası Nan' Kinde gomin'dan ükimetiniñ mükilmemlekettik qwrıltay jinalısı ötti. Jinalısqa şıñjañ ölkelik koaliciya ükimetten 18 delegat qatıstı (wyğır, qazaq, qırğız, moñğol, şibo, dağur, dwñğan jäne qıtay).

Sügirette, qıtay prezidenti Jan Käyşek (ortada äskeri kiim) jäne şıñjañ ölkelik koaliciya ükimettken kelgen eki qazaq, bir qırğız bar. Olar: Änuar Saljanwlı, Qaduan Mamırbekqızı jäne qırğız Madanbek.

Änuar Saljanwlı- “üş ualayat” jaqtan saylanğan delegat.

Qaduan Mamırbekqızı- “jeti ualayat” jaq saylağan delegat.

Madanbek- “jeti ualayat” jaq saylağan delegat.

Şıñjañ ölkelik koaliciya ükimet eki jik delegattan qwraldı. Olar, “üş ualayat” jäne “jeti ualayat” müşeleri. Bwndağı “üş ualayat” degeni 1944-jılı Qwljada qwrılıp 1946-jılı gomin'dan ükimetine bağınğan sol kezdegi Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti jäne qwramına kiretin üş ualayat. Al, “jeti ualayat” degeni atalmış Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti qwramına kirmeytin äm gomindan ükimeti üstemdik qwrğan ölkedegi qalğan jeti aymaq (ualayat). Osı eki aymaqtıñ (ualayat) uaqıtşa ükimeti 1946-jılı atıstı toqtatıp ortaq koaliciyalı ükimet qwrğan bolatın.

1946-jılı atıs toqtap ölkelik ükimet qwrılğan soñ sol jıldıñ qaraşa-jeltoqsan ayında ötetin bükilmemlekettik qwrıltay jinalısına delegat jiberu dayındığı qaurt jürip ketti.

Bir qızığı atalmış “üş ualayat” jaq yağni bwrınğı Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti jaq halıq sanınıñ 70-80 payızını qazaqtar wstağanına qaramastan jalğız qazaq delegatın saylağan. Ol- Änuar Saljanwlı. “üş ualayat” degenimiz- İle ualayatı (12 audan), Tarbağatay ualayatı (7 audan), Altay ualayatı (7 audan) wzınsanı 30-ğa juıq audanda qazaqtar öte jiı qonıstanğan. 1944-jılğı sanayğaqqa süyensek Altay ualayatı 99%, Tarbağatay ualayatı 90% jäne İle ualayatı 60% qazaqtar bolğan.

“Jeti ualayat” jaqta qazaqtar eki ualayatta şoğırlı qonıs otırdı. Olar: Ürimji ualayatı (8 audan) jäne Qwmıl ualayatı (2 audan). Sol twsta Ürimji ualayatına 12 audan qarağan, onıñ 8 audanında qazaqtar mülde basım orındı wstadı. Ol 8 audan: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan', Böken, Jemsarı, Şonjı jäne Mori. Bwl atalmış audandardıñ äkimderñ derliktey qazaqtar boldı, tipti 12 audandı basqaratın Ürimji ualayatınıñ aymaq uälii (äkimi) qazaq boldı. Ol- Qaduan Mamırbekqızı edi. 1944-jılğı sanaq boyınşa Ürimji ualayatına qarastı 8 audan 1 qalada jalpı wzın sanı 100 mıñnan astam qazaqtar ömir sürdi. Al, Qwmıl ualayatında qazaqtar Barköl jäne Aratürik attı eki audanğa şoğırlı qonıstandı.

Üş ualayat jaq ne üşin jalğız qazaq delegatın saylaydı? Bwnıñ birqanşa işki-sırtqı sebebi bar:

Birinşi, işki jergilikti dogma tar wltşıldıq;

Ekinşisi, “qızıl üy” faktorı yağni öñirdegi sovet konsuldığınıñ qas-qabağı;

Üşinşisi, aymaqtıq diplomatiyadağı Mäskeudiñ ıqpalı;

Törtinşisi, sayasi äm äkimşilik basqaru salasındağı qiyanatşıl bwrmalau;

t.b

Nan' Kinde ötken bükilmemlekettik qwrıltay jinalısın kelesi postta keñinen jazayın. Äzirge osı…

Eldes Orda

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge
Oljas Süleymenov. Men bilem!..

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında