ساياسات تاريح

شىنايى تاريح قايدا؟

kerey.kz

 |  May 2, 2020

قازاق تاريحى بۇرىنعى كوممۋنيستىك يدەولوگيا سالقىنىنان ارىلدى ما؟

“التىن وردانىڭ” قۇرىلعانىنا 750 جىل ما؟
تاريح فاكۋلتەتتەرى نەنى وقىتادى ؟
ۇلتتىق كوزقاراستاعى قازاق تاريحى جازىلا ما ؟
=======================
ۇنەمى كوكەيدەن كەتپەيتىن تاريحىمىزعا بايلانىستى باستى سۇراقتار وسى. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن “التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن” اتاپ وتەمىز دەگەن ءسوز ەستىلگەن. سوعان مەن تاڭعالدىم. جوشىنىڭ ۇلكەنى باتىي 1239- جىلى بۇكىل رۋس كنيازدىكتەرىن، كيەۆتى، شىعىس ەۋروپانى جاۋلاپ العاننان كەيىن 1240-جىلى سارايشىقتا التىن وردا مەملەكەتىن قۇرعان. بۇل ورىس تاريحىندا دا، باسقا ەلدەردىڭ تاريحىندا دا جازىلعان، وشپەيتىن، وزگەرمەيتىن تاريح. ياعني، التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل ەمەس، 780 جىل.
ال، جوشى حانعا كەلەتىن بولساق، ول قازاق تاريحىنىڭ باسىندا تۇرعان ءۇلى حان. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز 1219-1220- جىلى سىرداريادان باستاپ،سوناۋ باتىسى ورالعا دەيىنگى، سولتۇستىگى توبىلدىڭ اياعىنا دەيىنگى، شىعىسىندا موڭعولياعا دەيىنگى قازاق جەرى جوشىحاننىڭ قاراماعىندا بولعان. شىڭعىسحان بۇل ايماقتى جوشى حاننىڭ بيلىگىنە ءوزى بەرگەن. باتىي جوشىحاننىڭ ۇلكەن ۇلى، ياعني، ول بيلەگەن التىن وردا دا قازاق جەرى.
سوندىقتان “التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل” دەۋ اعاتتىق بولار.
ەكىنشى ماسەلە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تاريح فاكۋلتەتتەرى نەنى وقىتادى ” دەگەن كوكەيدە جۇرگەن سۇراق.
قازاق تاريحى بۇرىنعى كەزدە بولماعان. حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قازاق تاريحتى شەجىرەلەر ارقىلى تانىپ كەلدى. قازاقستاننىڭ العاشقى اكادەميالىق تاريحى 1957-جىلى اۋەلى ەكى تومدىق بولىپ، كەيىن ءۇش تومدىق بولىپ،جارىققا شىقتى. بۇل “قازاق سسر تاريحى” ماركسيزم لەنينيزم يدەولوگياسى كونتسەتسياسى نەگىزىندە جازىلعان تاريح ەدى. ءتىپتى وسى تاريح كىتابىنىڭ باسىنداعى “العاشقى قوعامنىڭ پايدا بولۋى” دەگەن يستوريوگرافيا تاراۋىدا بولشەۆيكتىك كوممۋنيستىك كوزقاراستا ۇسىنىلعان. قازاق جەرىندەگى ورتا عاسىر تاريحى جونىندە مۇندا ءجوندى ەشنارسە ايتىلماعان. ال، رەسەيدىڭ قازاق جەرىندەگى وتارشىلدىق تاريحى ءبىراز كەڭ جازىلعانمەن، بۇلدا سول بولشەۆيكتىك يدەولوگيا پرينتسيپىمەن كورسەتىلگەن.
الاش پارتياسى مەن الاش قايراتكەلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى ، 21-22 جىلدارداعى، 31- 32-جىلدارداعى اششتىق تۋرالى بۇل تاريح كىتابىندا ءبىر اۋىز ءسوز جوق. سونداي اق، 37-جىلعى گولوششەكين مەن ءستاليننىڭ قىرعىنى تۋرالى دا بۇل تاريحتان دەرەك تابا المايسىز. وسى تاريحتى

قالعان تاراۋلارىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن 90-جىلعا دەيىنگى ارالىقتا قازاق جەرىندە يندۋستريا، مال شارۋاشىلىعى، ەكونوميكا ماسەلەلەرى جانە كپسس سيەزدەرىنىڭ شەشىمدەرى جازىلعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا 1957-جىلى باسپادان شىققان ءۇش تومدىق اكادەميالىق “قازاق سسر تاريحى” كوممۋنيستىك يدەولوگيا نەگىزىندە جازىلعان تاريح ەدى. ال ،91-جىلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جازىلعان وقۋلىقتاردا كەڭەستىڭ كوممۋنيستىك يدەولوگيسى نەگىزىندە جازىلعان “قازاق سسر ءى تاريحىنان” 
وزگەشەلىكتەرى بار ما ؟ ازىرشە، جوق دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەپتەرى ء–بىزدىڭ بۇرىنعى كاليامەن ( ءبىر ىزبەن ءجۇرىپ قالعان) قالعان تاريحشىلارىمىز كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ سالقىنىنان اجىراسا الماعان. بيلىك تە سولاي، سوۆەتتىك ينتەرناتسيوناليزم سالقىنىنان ارىلا الماعان. 
بۇرىنعى جازىلعان “قازاق سسر تاريحىنىڭ” قالاي جازىلعانىن ايتتىق. سونداي اق، قازىرگى جازىلعان تاريح وقۋلىقتارى دا ەكى ۇشتى كوزقاراستا جازىلعانىنىن ايتتىق .سوندا، رەسپۋبليكا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندەگى تاريح فاكۋلتەتتەرى ستۋدەنتتەرگە نەنى وقىتادى ؟ تاريح عىلىمى مۇنداي جاعدايدا قالاي داميدى؟ قازىرگى تاريح عىلىمى بايلاۋدا تۇرعان ات سياقتى. ويتكەنى ، سوۆەت كەزىندە تاريح عىلىمىندا پارسى، اراپ، شاعاتاي، توتە ءالىپبيدى بىلەتىن عالىمدار بولمادى. قازىر، قىتايدان، موڭعوليادان، تۇركيادان كەلگەن قازاق ازاماتتارى بولعانمەن بۇل ماسەلە ءالى شەشىمىن تاپقان جوق.تاريح عالىمدارىنا ەندى ماسكەۋ، تاشكەن، بۇحارا، قازان، تۇركيا ارحيۆتەرىنە بارىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىكتەرى جوق، وعان بولىنگەن قارجى جوق. سونداي اق، شىعىس تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن مامانداردا جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان، تاريح عىلىمىنىڭ بىزدەگى حالى مۇشكىل.
سۇراق –ۇلتتىق كوزقاراستا جازىلعان قازاق تاريحى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تاريح فاكۋلتەتتەرىندە وقىتا ما ؟ مىنە ، بۇگىنگى كۇننىڭ ءتىپتى كەلەشەك ۇرپاق تاربيەسىندە ماڭىزى بار ماسەلە وسى.
ءۇشىنشى كۇردەلى ماسەلە –كەلەشەكتە قازاقتىڭ ۇلتتىق كوزقاراسى نەگىزىندە جازىلاتىن قازاق تاريحى. ول قاشان جازىلادى؟
قازاق تايپالارىنىڭ X-دەيىندە موڭعولياعا دەيىن، قىتايدىڭ ۇرىمشىسىنە دەيىن، يران جەرىنە دەيىن، باتىستا قىرىمعا دەيىن مەكەندەگەنى تاريح قۇجاتتارىنداعى دەرەكتەردە بار. سول سياقتى، شىڭعىسحاننىڭ كەزىندە دە، ءامىر تەمىردىڭ كەزىندە دە ورتا ازيادا قازاق تايپالارى ءومىر ءسۇرىپ، تاريحي وقيعالاردىڭ اراسىندا جۇرگەن. 

الاش وردا تاريحى، الاش پارتياسىنىڭ تاريحى،الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تاريحى جان جاقتى زەرتتەۋدى كۇتىپ وتىرعان تاريح. . وسى ايتىلعانداردىڭ ءبəرى ۇلكەن قالالارداعى ارحيۆتەردى زەرتتەۋ ارقىلى جۇزەگە اسقانى ءجون. . 
كەلەشەكتە جازىلاتىن قازاق تاريحىندا وسى جاعداياتتار كەڭ زەرتتەلىپ، جازىلۋى ءتيىستى.دەپ بىلەمىز، جانە كەلەشەكتەگى قازاق تاريحى مەملەكەت مۇددەسىنە وراي، ۇلت مۇددەسىن نەگىزگە الىپ، جالىلار دەگەن ۇمىتتەمىز.

جۇمات انەسۇلى, جازۋشى، تاريحشى