Шынайы тарих қайда? | Kerey.kz/Керей.кз

Şınayı tarih qayda?

| May 2, 2020

QAZAQ TARIHI BWRINĞI KOMMUNISTİK IDEOLOGIYA SALQININAN ARILDI MA?

“ALTIN ORDANIÑ” QWRILĞANINA 750 JIL MA?
TARIH FAKUL'TETTERİ NENİ OQITADI ?
WLTTIQ KÖZQARASTAĞI QAZAQ TARIHI JAZILA MA ?
=======================
Ünemi kökeyden ketpeytin tarihımızğa baylanıstı bastı swraqtar osı. Osıdan şamalı uaqıt bwrın “Altın Ordanıñ 750 jıldığın” atap ötemiz degen söz estilgen. Soğan men tañğaldım. Joşınıñ ülkeni Batıy 1239- jılı bükil Rus' knyazdikterin, Kievti, Şığıs Europanı jaulap alğannan keyin 1240-jılı Sarayşıqta Altın Orda memleketin qwrğan. Bwl Orıs tarihında da, basqa elderdiñ tarihında da jazılğan, öşpeytin, özgermeytin tarih. YAğni, Altın Ordanıñ qwrılğanına 750 jıl emes, 780 jıl.
Al, Joşı hanğa keletin bolsaq, ol Qazaq tarihınıñ basında twrğan ülı Han. Olay deytin sebebimiz 1219-1220- jılı Sırdariyadan bastap,sonau batısı Oralğa deyingi, soltüstigi Tobıldıñ ayağına deyingi, şığısında Moñğoliyağa deyingi qazaq jeri JOŞIHANNIÑ qaramağında bolğan. Şıñğıshan bwl aymaqtı Joşı hannıñ biligine özi bergen. Batıy Joşıhannıñ ülken wlı, yağni, ol bilegen Altın Orda da qazaq jeri.
Sondıqtan “Altın Ordanıñ qwrılğanına 750 jıl” deu ağattıq bolar.
Ekinşi mäsele UNIVERSITETTERDİÑ TARIH FAKUL'TETTERİ neni OQITADI ” degen kökeyde jürgen swraq.
Qazaq tarihı bwrınğı kezde bolmağan. HH ğasırdıñ ortasına deyin qazaq tarihtı şejireler arqılı tanıp keldi. Qazaqstannıñ alğaşqı akademiyalıq tarihı 1957-jılı äueli eki tomdıq bolıp, keyin üş tomdıq bolıp,jarıqqa şıqtı. Bwl “Qazaq SSR tarihı” marksizm leninizm ideologiyası konceciyası negizinde jazılğan tarih edi. Tipti osı tarih kitabınıñ basındağı “Alğaşqı qoğamnıñ payda boluı” degen istoriografiya tarauıda bol'şeviktik kommunistik közqarasta wsınılğan. Qazaq jerindegi Orta ğasır tarihı jöninde mwnda jöndi eşnärse aytılmağan. Al, Reseydiñ qazaq jerindegi otarşıldıq tarihı biraz keñ jazılğanmen, bwlda sol bol'şeviktik ideologiya principimen körsetilgen.
Alaş partiyası men Alaş qayratkeleriniñ eñbekteri turalı , 21-22 jıldardağı, 31- 32-jıldardağı aştıq turalı bwl tarih kitabında bir auız söz joq. Sonday aq, 37-jılğı Goloşekin men Stalinniñ qırğını turalı da bwl tarihtan derek taba almaysız. Osı tarihtı

qalğan taraularında Ekinşi düniejüzilik soğıs pen 90-jılğa deyingi aralıqta Qazaq jerinde industriya, mal şaruaşılığı, ekonomika mäseleleri jäne KPSS siezderiniñ şeşimderi jazılğan. Bir sözben aytqanda 1957-jılı baspadan şıqqan üş tomdıq akademiyalıq “Qazaq SSR TARIHI” kommunistik ideologiya negizinde jazılğan tarih edi. Al ,91-jılı Täuelsizdik alğannan keyin jazılğan oqulıqtarda Keñestiñ kommunistik ideologisı negizinde jazılğan “Qazaq SSR i tarihınan”
özgeşelikteri bar ma ? Äzirşe, JOQ dep aytuğa boladı. Sebepteri –bizdiñ bwrınğı KAL'YAMEN ( bir izben jürip qalğan) qalğan tarihşılarımız kommunistik ideologiyanıñ salqınınan ajırasa almağan. Bilik te solay, sovettik internacionalizm salqınınan arıla almağan.
Bwrınğı jazılğan “Qazaq SSR tarihınıñ” qalay jazılğanın ayttıq. Sonday aq, qazirgi jazılğan Tarih oqulıqtarı da eki wştı közqarasta jazılğanının ayttıq .Sonda, respublika universitetterindegi tarih fakul'tetteri studentterge neni oqıtadı ? Tarih ğılımı mwnday jağdayda qalay damidı? Qazirgi TARIH ĞILIMI baylauda twrğan at siyaqtı. Öytkeni , Sovet kezinde Tarih ğılımında parsı, arap, şağatay, töte älipbidi biletin ğalımdar bolmadı. Qazir, Qıtaydan, Moñğoliyadan, Türkiyadan kelgen qazaq azamattarı bolğanmen bwl mäsele äli şeşimin tapqan joq.Tarih ğalımdarına endi Mäskeu, Täşken, Bwhara, Qazan, Türkiya arhivterine barıp, zertteu jwrgizuge mümkindikteri joq, oğan bölingen qarjı joq. Sonday aq, Şığıs tilderin jaqsı meñgergen mamandarda joqtıñ qası. Sondıqtan, TARIH ĞILIMINIÑ bizdegi halı müşkil.
Swraq –WLTTIQ KÖZQARASTA JAZILĞAN QAZAQ TARIHI universitetterdiñ tarih fakul'tetterinde OQITA MA ? Mine , bügingi künniñ tipti keleşek wrpaq tärbiesinde mañızı bar mäsele osı.
ÜŞİNŞİ KÜRDELİ MÄSELE –KELEŞEKTE QAZAQTIÑ WLTTIQ KÖZQARASI NEGİZİNDE JAZILATIN QAZAQ TARIHI. Ol qaşan jazıladı?
Qazaq taypalarınıñ X-deyinde Moñğoliyağa deyin, Qıtaydıñ Ürimşisine deyin, Iran jerine deyin, Batısta Qırımğa deyin mekendegeni tarih qwjattarındağı derekterde bar. Sol siyaqtı, Şıñğıshannıñ kezinde de, Ämir Temirdiñ kezinde de Orta Aziyada qazaq taypaları ömir sürip, tarihi oqiğalardıñ arasında jürgen.

Alaş orda tarihı, Alaş partiyasınıñ tarihı,Alaş qayratkerleriniñ tarihı jan jaqtı zertteudi kütip otırğan tarih. . Osı aytılğandardıñ bəri ülken qalalardağı ARHIVTERDİ zertteu arqılı jüzege asqanı jön. .
Keleşekte jazılatın QAZAQ TARIHInda OSI JAĞDAYATTAR keñ zerttelip, jazıluı tiisti.dep bilemiz, jäne keleşektegi Qazaq tarihı memleket müddesine oray, wlt müddesin negizge alıp, jalılar degen ümittemiz.

Jwmat ÄNESWLI, jazuşı, tarihşı

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi