Шынайы тарих қайда? | Kerey.kz/Керей.кз

Şınayı tarih qayda?

| May 2, 2020

QAZAQ TARIHI BWRINĞI KOMMUNISTİK IDEOLOGIYA SALQININAN ARILDI MA?

“ALTIN ORDANIÑ” QWRILĞANINA 750 JIL MA?
TARIH FAKUL'TETTERİ NENİ OQITADI ?
WLTTIQ KÖZQARASTAĞI QAZAQ TARIHI JAZILA MA ?
=======================
Ünemi kökeyden ketpeytin tarihımızğa baylanıstı bastı swraqtar osı. Osıdan şamalı uaqıt bwrın “Altın Ordanıñ 750 jıldığın” atap ötemiz degen söz estilgen. Soğan men tañğaldım. Joşınıñ ülkeni Batıy 1239- jılı bükil Rus' knyazdikterin, Kievti, Şığıs Europanı jaulap alğannan keyin 1240-jılı Sarayşıqta Altın Orda memleketin qwrğan. Bwl Orıs tarihında da, basqa elderdiñ tarihında da jazılğan, öşpeytin, özgermeytin tarih. YAğni, Altın Ordanıñ qwrılğanına 750 jıl emes, 780 jıl.
Al, Joşı hanğa keletin bolsaq, ol Qazaq tarihınıñ basında twrğan ülı Han. Olay deytin sebebimiz 1219-1220- jılı Sırdariyadan bastap,sonau batısı Oralğa deyingi, soltüstigi Tobıldıñ ayağına deyingi, şığısında Moñğoliyağa deyingi qazaq jeri JOŞIHANNIÑ qaramağında bolğan. Şıñğıshan bwl aymaqtı Joşı hannıñ biligine özi bergen. Batıy Joşıhannıñ ülken wlı, yağni, ol bilegen Altın Orda da qazaq jeri.
Sondıqtan “Altın Ordanıñ qwrılğanına 750 jıl” deu ağattıq bolar.
Ekinşi mäsele UNIVERSITETTERDİÑ TARIH FAKUL'TETTERİ neni OQITADI ” degen kökeyde jürgen swraq.
Qazaq tarihı bwrınğı kezde bolmağan. HH ğasırdıñ ortasına deyin qazaq tarihtı şejireler arqılı tanıp keldi. Qazaqstannıñ alğaşqı akademiyalıq tarihı 1957-jılı äueli eki tomdıq bolıp, keyin üş tomdıq bolıp,jarıqqa şıqtı. Bwl “Qazaq SSR tarihı” marksizm leninizm ideologiyası konceciyası negizinde jazılğan tarih edi. Tipti osı tarih kitabınıñ basındağı “Alğaşqı qoğamnıñ payda boluı” degen istoriografiya tarauıda bol'şeviktik kommunistik közqarasta wsınılğan. Qazaq jerindegi Orta ğasır tarihı jöninde mwnda jöndi eşnärse aytılmağan. Al, Reseydiñ qazaq jerindegi otarşıldıq tarihı biraz keñ jazılğanmen, bwlda sol bol'şeviktik ideologiya principimen körsetilgen.
Alaş partiyası men Alaş qayratkeleriniñ eñbekteri turalı , 21-22 jıldardağı, 31- 32-jıldardağı aştıq turalı bwl tarih kitabında bir auız söz joq. Sonday aq, 37-jılğı Goloşekin men Stalinniñ qırğını turalı da bwl tarihtan derek taba almaysız. Osı tarihtı

qalğan taraularında Ekinşi düniejüzilik soğıs pen 90-jılğa deyingi aralıqta Qazaq jerinde industriya, mal şaruaşılığı, ekonomika mäseleleri jäne KPSS siezderiniñ şeşimderi jazılğan. Bir sözben aytqanda 1957-jılı baspadan şıqqan üş tomdıq akademiyalıq “Qazaq SSR TARIHI” kommunistik ideologiya negizinde jazılğan tarih edi. Al ,91-jılı Täuelsizdik alğannan keyin jazılğan oqulıqtarda Keñestiñ kommunistik ideologisı negizinde jazılğan “Qazaq SSR i tarihınan”
özgeşelikteri bar ma ? Äzirşe, JOQ dep aytuğa boladı. Sebepteri –bizdiñ bwrınğı KAL'YAMEN ( bir izben jürip qalğan) qalğan tarihşılarımız kommunistik ideologiyanıñ salqınınan ajırasa almağan. Bilik te solay, sovettik internacionalizm salqınınan arıla almağan.
Bwrınğı jazılğan “Qazaq SSR tarihınıñ” qalay jazılğanın ayttıq. Sonday aq, qazirgi jazılğan Tarih oqulıqtarı da eki wştı közqarasta jazılğanının ayttıq .Sonda, respublika universitetterindegi tarih fakul'tetteri studentterge neni oqıtadı ? Tarih ğılımı mwnday jağdayda qalay damidı? Qazirgi TARIH ĞILIMI baylauda twrğan at siyaqtı. Öytkeni , Sovet kezinde Tarih ğılımında parsı, arap, şağatay, töte älipbidi biletin ğalımdar bolmadı. Qazir, Qıtaydan, Moñğoliyadan, Türkiyadan kelgen qazaq azamattarı bolğanmen bwl mäsele äli şeşimin tapqan joq.Tarih ğalımdarına endi Mäskeu, Täşken, Bwhara, Qazan, Türkiya arhivterine barıp, zertteu jwrgizuge mümkindikteri joq, oğan bölingen qarjı joq. Sonday aq, Şığıs tilderin jaqsı meñgergen mamandarda joqtıñ qası. Sondıqtan, TARIH ĞILIMINIÑ bizdegi halı müşkil.
Swraq –WLTTIQ KÖZQARASTA JAZILĞAN QAZAQ TARIHI universitetterdiñ tarih fakul'tetterinde OQITA MA ? Mine , bügingi künniñ tipti keleşek wrpaq tärbiesinde mañızı bar mäsele osı.
ÜŞİNŞİ KÜRDELİ MÄSELE –KELEŞEKTE QAZAQTIÑ WLTTIQ KÖZQARASI NEGİZİNDE JAZILATIN QAZAQ TARIHI. Ol qaşan jazıladı?
Qazaq taypalarınıñ X-deyinde Moñğoliyağa deyin, Qıtaydıñ Ürimşisine deyin, Iran jerine deyin, Batısta Qırımğa deyin mekendegeni tarih qwjattarındağı derekterde bar. Sol siyaqtı, Şıñğıshannıñ kezinde de, Ämir Temirdiñ kezinde de Orta Aziyada qazaq taypaları ömir sürip, tarihi oqiğalardıñ arasında jürgen.

Alaş orda tarihı, Alaş partiyasınıñ tarihı,Alaş qayratkerleriniñ tarihı jan jaqtı zertteudi kütip otırğan tarih. . Osı aytılğandardıñ bəri ülken qalalardağı ARHIVTERDİ zertteu arqılı jüzege asqanı jön. .
Keleşekte jazılatın QAZAQ TARIHInda OSI JAĞDAYATTAR keñ zerttelip, jazıluı tiisti.dep bilemiz, jäne keleşektegi Qazaq tarihı memleket müddesine oray, wlt müddesin negizge alıp, jalılar degen ümittemiz.

Jwmat ÄNESWLI, jazuşı, tarihşı

Putin Qazaqstan jäne Özbekstanmen äskeri kelisimderdi qayta qarauğa köşti. Bwl oğan ne üşin kerek?

kerey.kz

Kamilla VALIEVA Kollaj avtorı — Timur Timaev Şildeniñ ayağında Resey prezidenti Vladimir Putin Qazaqstan jäne Özbekstanmen äskeri-tehnikalıq ıntımaqtastıq turalı kelisimderdi qayta qaraudı tapsırdı. Qoldanıstağı kelisimderdi Mäskeu Astanamen 2013 jılı, al Taşkentpen 2016 jılı jasağan. Qazir bwl qwjattar qaru-jaraq pen äskeri tehnikanı jetkizudi, äskeri maqsattağı önimder almasudı jäne tehnologiyalar berudi retteydi. Alayda kelisimderde naqtı ne özgerui mümkin jäne Resey olardı däl qazir nege qayta qarap jatır? Äzirge Kreml'diñ Astana jäne Taşkentpen jasalğan äskeri-tehnikalıq kelisimderdiñ naqtı qay twstarın qayta qarastırıp jatqanı belgisiz. Özbekstan Qorğanıs ministrligi Azattıq radiosınıñ saualına jauap bermedi. Al Qazaqstan Qorğanıs ministrligi qwjattar boyınşa jwmıs ayaqtalğanğa deyin olardıñ mazmwnına tüsinikteme bermeytinin mälimdedi. “Şekteuli türde taratuğa jatpaytın aqparat jwrtqa memlekettik organdardıñ resmi aqparattıq
Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı