قازاقستاندا بيىلعى قاڭتار وقيعاسى كەزىندەگى نارازىلىق جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇلاسىپ، بيلىگىنە قاۋىپ تونگەن سوڭ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيدىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن ەدى. سودان بەرى جۇرت رەسەي اسكەرىن ەلگە كىرگىزگەن پرەزيدەنت قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن قۇرباندىققا شالىپ، ماسكەۋگە قارىزدار بولىپ قالدى دەپ ايتىپ ءجۇردى.
بىراق رەسەي اسكەرى ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن ءتورت اي وتكەندە توقاەۆ بۇل ويدى جوققا شىعاردى. ول رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينمەن سانكت-پەتەربۋرگ حالىقارالىق ەكونوميكا فورۋمىنا قاتىسىپ، كرەملدى قولدامايتىنىن ايتتى.
رەسەي پرەزيدەنتى سوۆەت وداعى قۇرامىندا بولعان ەلدەردىڭ ءبارىن “رەسەيدىڭ تاريحي جەرى” دەپ اتاپ، ماسكەۋگە قارسى شىققانداردى ۋكراينانىڭ تاعدىرى كۇتىپ تۇرعانىن مەڭزەدى.
فورۋمدا رەسەيلىك RT مەملەكەتتىك ارناسىنىڭ باس رەداكتورى، فورۋم مودەراتورى مارگاريتا سيمونيان ۋكرايناداعى “ارناۋلى اسكەري وپەراتسيا” (رەسەي بيلىگى “سوعىس” دەگەن ءسوزدى قولدانۋعا تىيىم سالعان – رەد.) جايلى قازاقستاننىڭ ۇستانىمى قانداي دەگەن سۇراقتى توقاەۆقا توتەسىنەن قويدى. بۇل سۇراققا جاۋابىندا توقاەۆ نۇر-سۇلتان ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سەپاراتيستىك قۇرىلىمدار – دونەتسك جانە لۋگانسك “حالىق رەسپۋبليكالارىن” تاۋەلسىز ەل دەپ مويىندامايتىنىن ايتتى.
“ەگەر حالىقتاردىڭ تاڭداعانى بولا بەرسە، الەمدە بۇۇ قۇرامىنداعى قازىرگىدەي 193 ەل ەمەس، جەر بەتىندە 500 يا 600 ەل بولار ەدى. ارينە، بۇل حاوسقا باستايدى. سوندىقتان ءبىز تايۆاندى دا، كوسوۆانى دا، وڭتۇستىك وسەتيانى دا، ابحازيانى دا مويىندامايمىز. بۇل ءپرينتسيپتى لۋگانسك پەن دونەتسكتىڭ كۆازيمەملەتتىك قۇرىلىمىنا دا قولداناتىن شىعارمىز” دەدى توقاەۆ.
قازاقستان رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسقىنشىلىعىنا ءبىرىنشى رەت نارازىلىق ءبىلدىرىپ تۇرعان جوق. بىراق توقاەۆتىڭ ءپۋتيننىڭ جانىندا وتىرىپ، سول ويىن قايتالاۋى رەسەيدىڭ قازاقستان سەكىلدى ارىپتەستەرىنىڭ ماسكەۋدەن بويىن الشاق ۇستاۋعا تىرىسىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
ء“پۋتيننىڭ جانىندا ساحنادا وتىرىپ بۇلاي دەۋ باتىلدىق بولدى” دەدى ازاتتىققا RAND كورپوراتسياسىنىڭ اديۋنكت-ستيپەندياتى، اقش-تىڭ قازاقستانداعى ءبىرىنشى ەلشىسى بولعان ۋيليام كورتني. “ماسكەۋدىڭ كورشىلەرىنە دەگەن كوزقاراسى اگرەسسيالى بولا باستادى جانە ونىڭ ۋكرايناداعى [سوعىستان] كوڭىلى قالۋى بۇل ۇستانىمعا قاتتىراق اسەر ەتۋى ىقتيمال. بۇل بولاشاقتا قازاقستاننىڭ قىسىمعا ۇشىراۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلدىرەدى”.
“دەمارش جانە ەۋرازياشىل بيلىككە ەسكەرتۋ”. رەسەي دەپۋتاتتارىنىڭ مالىمدەمەسىن ساراپشىلار اركەلكى باعالايدى
نۇر-سۇلتاننىڭ باسقا دا شەشىمدەرى
توقاەۆ بۇل مالىمدەمەنى رەسەيدىڭ بيلىكشىل ادامدارىنىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى جەرلەردى ۋكراينانىڭ شىعىسىمەن بىرگە اننەكسيالايتىن ايماق دەپ مەڭزەگەن سوزىنەن كەيىن ايتتى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە ۇلتى ورىس ازاماتتار كوپ تۇرادى.
بىراق ۋكرايناداعى سوعىس جالعاسىپ جاتقان تۇستا قازاقستان ماسكەۋگە تاۋەلدى ەمەس ەكەنىن كورسەتىپ جاتىر. ساراپشىلار مۇندايدى كۇتپەگەن ەدى.
نۇر-سۇلتان ماسكەۋ قولداپ وتىرعان سەپاراتيستەر قولىنداعى قۇرىلىمداردى مويىندامايتىنىن ايتىپ قانا قويعان جوق. ول بۇعان دەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە سوۆەت وداعىنىڭ ناتسيستىك گەرمانيانى جەڭگەنىن اتاپ وتەتىن ءداستۇرلى اسكەري پارادتى دا وتكىزبەگەن ەدى.
قازاقستان باتىستىڭ رەسەيگە سالعان سانكتسيالارىن اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن ابايلاپ ارەكەت ەتتى. ەل ىشىندەگى ماسكەۋدىڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى جەككورىنىش پەن ەلدەگى ۋكراينشىل دەمونستراتسيالاردىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىك ۇستاۋعا تىرىستى.
نۇر-سۇلتان ەۋروپاعا ەنەرگيا جىبەرۋ كەلىسىمىن دە كەڭەيتە ءتۇستى. 15 ماۋسىمدا “روسسيا 24″ تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا توقاەۆ نۇر-سۇلتان ماسكەۋگە سانكتسيالاردىڭ جاڭا رەجيمىن اينالىپ وتۋگە كومەك كورسەتپەيتىنىن ايتىپ، ۇقشۇ اسكەر جىبەرگەن سوڭ ەلدىڭ رەسەيگە قارىزدار بولىپ قالعانى جايلى اڭگىمەنى جوققا شىعارعان ەدى.
“كەيبىرەۋلەر رەسەي قازاقستاندى قۇتقارىپ قالدى، قازاقستان ەندى رەسەيگە قىزمەت ەتىپ، باس ءيىپ ءوتۋى كەرەك دەپ مالىمدەپ، جاعدايدى بۇرمالاپ جاتىر” دەدى ول سۇحباتتا. “بۇل شىندىققا جاناسپايتىن نەگىزسىز ارگۋمەنت دەپ ويلايمىن”.
رەسەيدە بۇل مالىمدەمەلەرگە جىلدام رەاكتسيا بىلدىرگەندەر بولدى. دەپۋتات كونستانتين زاتۋلين قازاقستان جەرىنىڭ تۇتاستىعىنا كۇمان كەلتىردى.
“ولار ورىستار كوپ تۇراتىن اۋداندار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ قازاقستان دەپ اتالاتىن جەرمەن بايلانىسى ءالسىز ەكەنىن وتە جاقسى بىلەدى” دەدى ول راديوعا بەرگەن سۇحباتىندا.
رەسەي قۇرامىنداعى شەشەنستاننىڭ باسشىسى رامزان قادىروۆ تا قازاقستان مەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنا (ۇقشۇ) مۇشە باسقا دا ەلدەردى ماسكەۋدىڭ ۋكرايناعا باسقىنشىلىعىن قولدامادى دەپ سىناعان ءسوزى جازىلعان ۆيدەو جاريالادى. ول نۇر-سۇلتاننىڭ سولتۇستىگىندە ەگەمەندىكتىڭ السىرەپ جاتقانىن ايتتى.
توقاەۆتىڭ رەسەيدىڭ ۋكراينا تۋرالى ۇستانىمىنا قارسى شىققانىنا جانە وعان ۇلتشىل ورتانىڭ جاۋابىنا قاراماستان، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءپۋتيننىڭ جانىنداعى سوزدەرىنىڭ كوبى رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق وقشاۋلانۋى كەزىندە ونىمەن بايلانىسىن ساقتاپ قالۋ جايلى بولدى. ول ءبىرشاما جىل بويى قازاقستانمەن بايلانىسىن نىعايتقانى ءۇشىن رەسەي پرەزيدەنتىنە العىس تا ءبىلدىردى.
“قازاقستان ماسكەۋ باسقىنشىلىعىنىڭ سالدارىنا قاراماستان رەسەيمەن ارىپتەستىكتىڭ جانە جۇمىس ىستەۋدىڭ جولىن ىزدەۋدى جالعاستىرا بەرەدى، – دەيدى كورتني. – بىراق رەسەيدىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى جايلى ۇلتشىل مالىمدەمەلەرى [قازاقستان بيلىگى ءۇشىن] وتە زور پروبلەما. بۇل جازىلماعان جارا ىسپەتتى”.
نۇر-سۇلتان ەندى نە ىستەيدى؟
قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مۇنداي جاعدايلار توقاەۆ ءۇشىن دە، نۇر-سۇلتان ءۇشىن دە جاڭالىق ەمەس. بىراق ماسكەۋ باسقىنشىلىعى جاعدايدى وزگەرتتى.
بۇرىن قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى، سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى وكىلدىگى ديرەكتورى، پارلامەنت سەناتى سپيكەرى بولعان توقاەۆ – تاجىريبەلى ديپلومات. ول 1991 جىلى سوۆەت وداعى قۇلاعان سوڭ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
قازاقستان بۇرىننان اقش-پەن دە، ەۋرووداقپەن دە بايلانىسىن ساقتاي وتىرىپ، قىتاي مەن رەسەي سياقتى ەكى ىقپالدى كورشىسىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋعا تىرىسىپ كەلەدى. نۇر-سۇلتان يران مەن تۇركيا سەكىلدى دەرجاۆالارمەن دە بايلانىسىن نىعايتۋعا تالپىندى.
ۋكرايناداعى سوعىستان كەيىن قازاقستان بۇل ستراتەگياسىن كۇشەيتە ءتۇستى. قازاقستان قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ءيدى قابىلدادى، انكارامەن دە، تەگەرانمەن دە بايلانىسىن تەرەڭدەتۋگە تىرىستى. مامىردا توقاەۆ تۇركياعا مەملەكەتتىك ساپارمەن بارىپ, ساۋدا بايلانىسىن ارتتىرۋعا جانە ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسى اياسىندا قازاقستان مەن رەسەي ارقىلى ەۋروپاعا باراتىن ساۋدا جولىن تۇركيا ارقىلى وتەتىندەي ەتىپ جۇزەگە اسىرۋعا كەلىستى.
پرەزيدەنت رەجەپ تايىپ ەردوعان ماسكەۋگە باعىتتالعان مالىمدەمەلەردى دە قولدايتىنىن انىق بايقاتتى.
19 ماۋسىمدا توقاەۆ يرانعا ساپارمەن بارىپ, ەكىجاقتى ساۋدا بايلانىسىن ارتتىرۋ قامىن جاسادى.
ساراپشىلار قازاقستان رەسەيگە تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن باسقا دەرجاۆالارمەن بايلانىسىن نىعايتىپ، رەسەي باسقىنشىلىعىنان كەيىن ۇستانىمىن قايتا قاراپ جاتقانىن ايتادى.
“[ۇستانىمىن] قايتا قاراۋ ۇزاق مەرزىمدە بىردەڭە وزگەرەتىنىن بىلدىرەدى، – دەدى ازاتتىققا Eurasia Group كونسالتينگ كومپانياسىنىڭ اعا ساراپشىسى زاكاري ۆيتلين. – سوۆەت وداعى قۇرامىندا بولعان، رەسەيگە كورشى كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ۋكرايناداعى جاعدايعا قاراپ وتىرىپ، “تاعى نە بولۋى مۇمكىن؟” دەگەن سۇراققا باس قاتىرماۋ وتە قيىن”.
پىكىر قالدىرۋ