Qazaqstanda biılğı Qañtar oqiğası kezindegi narazılıq jappay tärtipsizdikke wlasıp, biligine qauip töngen soñ prezident Qasım-Jomart Toqaev Reseydiñ kömegine jügingen edi. Sodan beri jwrt Resey äskerin elge kirgizgen prezident Qazaqstan täuelsizdigin qwrbandıqqa şalıp, Mäskeuge qarızdar bolıp qaldı dep aytıp jürdi.
Biraq Resey äskeri Ukrainağa basıp kirgennen keyin tört ay ötkende Toqaev bwl oydı joqqa şığardı. Ol Resey prezidenti Vladimir Putinmen Sankt-Peterburg halıqaralıq ekonomika forumına qatısıp, Kreml'di qoldamaytının ayttı.
Resey prezidenti Sovet odağı qwramında bolğan elderdiñ bärin “Reseydiñ tarihi jeri” dep atap, Mäskeuge qarsı şıqqandardı Ukrainanıñ tağdırı kütip twrğanın meñzedi.
Forumda reseylik RT memlekettik arnasınıñ bas redaktorı, forum moderatorı Margarita Simonyan Ukrainadağı “arnaulı äskeri operaciya” (Resey biligi “soğıs” degen sözdi qoldanuğa tıyım salğan – red.) jaylı Qazaqstannıñ wstanımı qanday degen swraqtı Toqaevqa tötesinen qoydı. Bwl swraqqa jauabında Toqaev Nwr-Swltan Ukrainanıñ şığısındağı separatistik qwrılımdar – Doneck jäne Lugansk “halıq respublikaların” täuelsiz el dep moyındamaytının ayttı.
“Eger halıqtardıñ tañdağanı bola berse, älemde BWW qwramındağı qazirgidey 193 el emes, jer betinde 500 ya 600 el bolar edi. Ärine, bwl haosqa bastaydı. Sondıqtan biz Tayvan'dı da, Kosovanı da, Oñtüstik Osetiyanı da, Abhaziyanı da moyındamaymız. Bwl principti Lugansk pen Donecktiñ kvazimemlettik qwrılımına da qoldanatın şığarmız” dedi Toqaev.
Qazaqstan Reseydiñ Ukrainağa basqınşılığına birinşi ret narazılıq bildirip twrğan joq. Biraq Toqaevtıñ Putinniñ janında otırıp, sol oyın qaytalauı Reseydiñ Qazaqstan sekildi äriptesteriniñ Mäskeuden boyın alşaq wstauğa tırısıp jatqanın körsetedi.
“Putinniñ janında sahnada otırıp bwlay deu batıldıq boldı” dedi Azattıqqa RAND korporaciyasınıñ ad'yunkt-stipendiatı, AQŞ-tıñ Qazaqstandağı birinşi elşisi bolğan Uil'yam Kortni. “Mäskeudiñ körşilerine degen közqarası agressiyalı bola bastadı jäne onıñ Ukrainadağı [soğıstan] köñili qaluı bwl wstanımğa qattıraq äser etui ıqtimal. Bwl bolaşaqta Qazaqstannıñ qısımğa wşırauı mümkin ekenin bildiredi”.
“Demarş jäne Euraziyaşıl bilikke eskertu”. Resey deputattarınıñ mälimdemesin sarapşılar ärkelki bağalaydı
NWR-SWLTANNIÑ BASQA DA ŞEŞİMDERİ
Toqaev bwl mälimdemeni Reseydiñ bilikşil adamdarınıñ Qazaqstannıñ soltüstigindegi jerlerdi Ukrainanıñ şığısımen birge anneksiyalaytın aymaq dep meñzegen sözinen keyin ayttı. Qazaqstannıñ soltüstiginde wltı orıs azamattar köp twradı.
Biraq Ukrainadağı soğıs jalğasıp jatqan twsta Qazaqstan Mäskeuge täueldi emes ekenin körsetip jatır. Sarapşılar mwndaydı kütpegen edi.
Nwr-Swltan Mäskeu qoldap otırğan separatister qolındağı qwrılımdardı moyındamaytının aytıp qana qoyğan joq. Ol bwğan deyin Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde Sovet odağınıñ nacistik Germaniyanı jeñgenin atap ötetin dästürli äskeri paradtı da ötkizbegen edi.
Qazaqstan Batıstıñ Reseyge salğan sankciyaların aynalıp ötu üşin abaylap äreket etti. El işindegi Mäskeudiñ sırtqı sayasatına qatıstı jekköriniş pen eldegi ukrainşıl demonstraciyalardıñ arasında tepe-teñdik wstauğa tırıstı.
Nwr-Swltan Europağa energiya jiberu kelisimin de keñeyte tüsti. 15 mausımda “Rossiya 24″ telearnasına bergen swhbatında Toqaev Nwr-Swltan Mäskeuge sankciyalardıñ jaña rejimin aynalıp ötuge kömek körsetpeytinin aytıp, WQŞW äsker jibergen soñ eldiñ Reseyge qarızdar bolıp qalğanı jaylı äñgimeni joqqa şığarğan edi.
“Keybireuler Resey Qazaqstandı qwtqarıp qaldı, Qazaqstan endi Reseyge qızmet etip, bas iip ötui kerek dep mälimdep, jağdaydı bwrmalap jatır” dedi ol swhbatta. “Bwl şındıqqa janaspaytın negizsiz argument dep oylaymın”.
Reseyde bwl mälimdemelerge jıldam reakciya bildirgender boldı. Deputat Konstantin Zatulin Qazaqstan jeriniñ twtastığına kümän keltirdi.
“Olar orıstar köp twratın audandar men eldi mekenderdiñ Qazaqstan dep atalatın jermen baylanısı älsiz ekenin öte jaqsı biledi” dedi ol radioğa bergen swhbatında.
Resey qwramındağı Şeşenstannıñ basşısı Ramzan Qadırov ta Qazaqstan men Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımına (WQŞW) müşe basqa da elderdi Mäskeudiñ Ukrainağa basqınşılığın qoldamadı dep sınağan sözi jazılğan video jariyaladı. Ol Nwr-Swltannıñ soltüstiginde egemendiktiñ älsirep jatqanın ayttı.
Toqaevtıñ Reseydiñ Ukraina turalı wstanımına qarsı şıqqanına jäne oğan wltşıl ortanıñ jauabına qaramastan, Qazaqstan prezidentiniñ Putinniñ janındağı sözderiniñ köbi Reseydiñ ekonomikalıq oqşaulanuı kezinde onımen baylanısın saqtap qalu jaylı boldı. Ol birşama jıl boyı Qazaqstanmen baylanısın nığaytqanı üşin Resey prezidentine alğıs ta bildirdi.
“Qazaqstan Mäskeu basqınşılığınıñ saldarına qaramastan Reseymen äriptestiktiñ jäne jwmıs isteudiñ jolın izdeudi jalğastıra beredi, – deydi Kortni. – Biraq Reseydiñ Qazaqstannıñ soltüstigi jaylı wltşıl mälimdemeleri [Qazaqstan biligi üşin] öte zor problema. Bwl jazılmağan jara ispetti”.
NWR-SWLTAN ENDİ NE İSTEYDİ?
Qazaqstan men Resey arasındağı mwnday jağdaylar Toqaev üşin de, Nwr-Swltan üşin de jañalıq emes. Biraq Mäskeu basqınşılığı jağdaydı özgertti.
Bwrın Qazaqstan prem'er-ministri, sırtqı ister ministri, BWW-nıñ Jenevadağı ökildigi direktorı, parlament senatı spikeri bolğan Toqaev – täjiribeli diplomat. Ol 1991 jılı Sovet odağı qwlağan soñ Qazaqstannıñ sırtqı sayasatın qalıptastıruda mañızdı röl atqardı.
Qazaqstan bwrınnan AQŞ-pen de, Euroodaqpen de baylanısın saqtay otırıp, Qıtay men Resey siyaqtı eki ıqpaldı körşisimen jaqsı qarım-qatınasta boluğa tırısıp keledi. Nwr-Swltan Iran men Türkiya sekildi derjavalarmen de baylanısın nığaytuğa talpındı.
Ukrainadağı soğıstan keyin Qazaqstan bwl strategiyasın küşeyte tüsti. Qazaqstan Qıtaydıñ sırtqı ister ministri Van Idi qabıldadı, Ankaramen de, Tegeranmen de baylanısın tereñdetuge tırıstı. Mamırda Toqaev Türkiyağa memlekettik saparmen barıp, sauda baylanısın arttıruğa jäne “Bir beldeu – bir jol” bastaması ayasında Qazaqstan men Resey arqılı Europağa baratın sauda jolın Türkiya arqılı ötetindey etip jüzege asıruğa kelisti.
Prezident Rejep Tayıp Erdoğan Mäskeuge bağıttalğan mälimdemelerdi de qoldaytının anıq bayqattı.
19 mausımda Toqaev Iranğa saparmen barıp, ekijaqtı sauda baylanısın arttıru qamın jasadı.
Sarapşılar Qazaqstan Reseyge täueldilikten arılu üşin basqa derjavalarmen baylanısın nığaytıp, Resey basqınşılığınan keyin wstanımın qayta qarap jatqanın aytadı.
“[Wstanımın] qayta qarau wzaq merzimde birdeñe özgeretinin bildiredi, – dedi Azattıqqa Eurasia Group konsalting kompaniyasınıñ ağa sarapşısı Zakari Vitlin. – Sovet odağı qwramında bolğan, Reseyge körşi kez kelgen el üşin Ukrainadağı jağdayğa qarap otırıp, “Tağı ne boluı mümkin?” degen swraqqa bas qatırmau öte qiın”.
Pikir qaldıru