ۇلكەن مىرزا…….
kerey.kz
مۇسا شورمانۇلى (1818-1884) – باياناۋىل اعا سۇلتانى، مەتسەنات، اعارتۋشى. ول جايلى گ.ن.پوتانين: “مۇسا شورمانۇلى – شوقاننىڭ تۋىس اعاسى، ول دالاداعى وتە بەدەلدى ادام ەدى، دالا باسشىلارىنىڭ قۇرمەتىنە يە بولدى، ورىس پولكوۆنيگى دەگەن شەن العان.
ءبىراز جىلداي ومبىدا تۇردى، ەكى رەت پەتەربورعا بارعان، جالپى ايتقاندا قازاقتىڭ ناعىز ەۋروپالانعان تۇلعاسى” دەپ جازدى.
ءبىرجان سال: “قازاقتا ءبىر قۇتىم بار مۇسا شورمان،
ۇزىلمەي كەلە جاتىر ەسكى قوردان” دەسە،
ءماشھۇر ءجۇسىپ:
“بەس جاستا ء“بىسمىللا” ايتىپ جازدىم حاتتى،
بۇل دۇنيە جاستاي ماعان ءتيدى قاتتى.
سەگىزدەن توعىزعا اياق باسقان كەزدە،
مۇسا ەدى قوساقتاعان ءماشھۇر اتتى” دەپ جىرلاعان.
مۇسانى باياناۋىل ورىستارى “بولشوي گوسپودين”، اۋىل قازاقتارى “مۇسا مىرزا” دەپ اتاعان. ءوز قارجىسىنا باياناۋىلدا مەشىت، مەدرەسە سالدىرادى.
ءىنىسى يسامەن بىرگە پاۆلودار، اقمولا، سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىندا مەشىت سالۋعا قارجى بەرەدى. حالىق مۇرالارىن جيناپ، ولاردى فولكلور جيناۋشىلارعا، باسپاگەرلەر مەن ساياحاتشىلارعا ء(ۋاليحانوۆ، پوتانين) تاپسىرىپ وتىرعان.
ول اۋىل بالالارىن وقىتۋعا ۇلكەن كوڭىل بولەدى. 1865 ج. ومبى قالاسىندا مۇسا قاتىسۋىمەن بولىس كەڭسەلەرى قىزمەتكەرلەرىن دايارلايتىن قازاق مەكتەبى اشىلادى.
ءوز وكرۋگى بويىنشا ءار بولىستان ەكى بالانى مىندەتتى تۇردە قالا مەكتەبىنە جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. مۇسا سونىمەن قاتار عىلىمي جۇمىسپەن دە اينالىستى.
قازاق حالقىنىڭ تاريحى، ەتنوگرافياسى قىزىقتىرۋشى ورىس وقىمىستىلارى مەن شەنەۋنىكتەرى مۇسامەن مىندەتگى تۇردە كەڭەسىپ وتىرعان.
مۇسا شورمان 1884 ج. 26 جەلتوقساندا ومبىدا قايتادى. ونىڭ اسىنا 10 مىڭ ادام قاتىسىپ، 100 اق ءۇي تىگىلىپ، 300 قوي، 200 جىلقى سويىلادى.
م.ج.كوپەيۇلى مۇسا قازاسىنا “جوقتاۋ” شىعارادى. مۇسا تۋرالى د.گەينس، گ.پوتانين، د.پۋتينتسەۆ كۇندەلىكتەر، قازاناما جازعان.
شەكەر الشىنبەكوۆا.
پىكىر قالدىرۋ