التايدان اۋعان ەل تۋرالى تاريحي جازبالاردا وقتىن-وقتىن ايتىلعانى بولماسا ءيسى قازاق جۇرتىنا تيبەت تۋرالى تۇسىنىك ءالى كۇنگە دەيىن بەيمالىم. اسىرەسە تيبەت جازبا دەرەكتەرىندە كۇللى تۇركى بالاسىنىڭ تاريحى تۋرالى تىڭ دەرەكتەردىڭ كومۋلى جاتقانىن تىپتەن بىلە بەرمەيمىز. تيبەت- تاريحي دەرەكتىڭ ەڭ كوپ ساقتالعان ايماعى سانالادى. مادەني، ادەبي، رۋحاني جانە تاريحي ءتۇرلى دەرەكتەردىڭ ىقىلىم زاماننان بەرى جاقسى ساقتالۋىمەن سىرت الەمدى وزىنە باۋراپ كەگەن تيبەت جۇرتىنا 19 عاسىردان باستاپ باتىس ەكسپەديتسياسى باسا نازار اۋدارىپ كەشەندى زەرتتەۋلەر جاسادى. سونىڭ نەگىزىندە تيبەتتەگى كەيبىر سالالىق بايىرعى دەرەكتەر باتىسقا كوشىرىلدى. ەسەسىنە تيبەتتانۋ عىلىمى قالىپتاستى.

جاعىرافيالىق ورنالاسۋى تىم ۇزاق بولعاندىقتان تيبەتتانۋ عىلىمى قازاق جۇرتىنا قاجەتتىلىك تۋدىرمادى. تيبەتتانۋمەن نەگىزىندە الپاۋىت كۇشتەر اينالىستى. ولار تيبەت جۇرتىن يگەرۋدى باسقا قىرىنان باعالادى.

تيبەتتە قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر مىنا كەزەڭدەرگە بولىنەدى:

ءبىرىنشى، تۇركى كەزەڭىنە قاتىستى دەرەكتەر;

اتاپ ايتقاندا تۇركى قاعاناتى كەزەڭىندە تيبەت جۇرتى تۇركى قاعاندارىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناتىپ مادەني، ەكونوميكالىق اۋىس-تۇيىستەر جاسادى. اتالعان دەرەكتەر تيبەت ارحيۆىندە جاقسى ساقتالعان. سونىمەن بىرگە تۇركىلەردىڭ ساياسي جورىعى تۋرالى دا اسا قۇندى دەرەكتەر جيناقتالعان.

ەكىنشى، ورتاعاسىر تۇركى كەزەڭىنە قاتىستى دەرەكتەر;

تۇرىك، ۇيعىر جانە قىرعىز قاعاناتىنىڭ ىدىراۋى تۋرالى سونىمەن بىرگە ورتالىق ازيا مەن شىعىس تۇركىستان ايماعىندا قالىپتاسقان حاندىقتار تۋرالى تيبەت دەرەكتەرى جاقسى ساقتالعان. وسى كەزەڭگە بايلانىستى ءۇش نەگىزگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى:

1) قاراحان مەملەكەتى كەزەڭى;

2) شىڭعىس قاعان كەزەڭى;

3) شاعاتاي، موعولستان كەزەڭى;

اسىرەسە موعولستان كەزەڭىندە تيبەت پەن ورتالىق ازيا، شىعىس تۇركىستان ايماعىنداعى ساياسي شيەلەنىستەر ساياسي، ەكونوميكالىق فاكتوردان تىس ءدىني سيپات الدى. مۇسىلمان امىرلەر تيبەت دالاسىنا ءدىني عازاۋات جاسادى.

ءۇشىنشى، تاياۋ ورتاعاسىر كەزەڭىنەن قازاق حاندىعى كەزەڭىنە دەيىنگى دەرەكتەر;

جوشى، شاعاتاي، موعولستان جانە اقساق تەمىر كەزەڭىنەن بولەك ابىلقايىر ۇلىسى، قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارى جانە جوڭعار يمپەرياسى تۋرالى جەكە-جەكە دەرەكتەر وتە كوپ ساقتالعان. تيبەت جۇرتى كۇشەيگەن شاعىندا اينالاسىنداعى حالىقتارعا ءدىني، مادەني ىقپال جاساپ ساياسي ەكسپانسياسىن جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جوڭعار ەليتاسى ارقىلى ورتالىق ازيا، شىعىس تۇركىستان حاندىقتارىنا ءدىني عازاۋات جاريالادى. دالىرەك ايتقاندا جوڭعار ەليتاسى ارقىلى شىڭعىس قاعان يمپەرياسىن قايتا تىرىلىتكىسى كەلدى.

ءتورتىنشى، قازاق-جوڭعار قاتىناستارى تۋرالى دەرەكتەر;

جوڭعارلارعا رۋحاني ىقپال جاساپ باعىت-باعدار بەرىپ تۇرعان تيبەت ەليتاسى سول كەزەڭگە بايلانىستى قازاقتار تۋرالى دەرەكتەردى جاقسى ساقتاعان. قازاق حاندارىنىڭ سيپاتتاماسى، جورىقتارى جانە جوڭعارلارمەن بايلانىستارى تۋرالى ايتىلادى.

بۇل كەزەڭ تۋرالى قوسىمشا:

1) رۋحاني ءدىني فاكتور:

تيبەتتىڭ رۋحاني كوسەمدەرى ايماقتا قالىپتاسقان موعولستاننان كەيىنگى ۇساق حاندىقتارعا ءدىني ىقپالىن جۇرگىزدى. جوڭعار ەليتاسى ءار جورىعىندا تيبەتتەن باتا الىپ تۇردى. جوڭعارلار ارقىلى قازاق حاندارىنا جاڭا ساياسي كونتسەپتسيا ۇسىندى.

2) ەكونوميكالىق فاكتور:

بۇل كەزەڭ جاڭا تەڭىز جولىنىڭ اشىلىپ ورتالىق ازيا جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ قۇردىمعا بەت العان كەزى ەدى. سول سەبەپتى ورتالىق ازياداعى كەيبىر تاريحي ساۋدا كەنتتەرى سايابىرلاپ، شىعىس پەن باتىستىڭ ساۋدا كەرۋەندەرى توقتاپ قالعان ەدى. ەسەسىنە تەڭىز جاعالاۋىنداعى بالىق شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىساتىن كەيبىر شاعىن ەلدىمەكەندەر ميلليون حالقى بار جاڭا ساۋدا شاھارلارىنا اينالدى. جوڭعارلار ورتالىق ازيانىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق كەنتتەرىنە ۇستەمدىك جۇرگىزۋ ارقىلى شەكسىز كۇشەيۋدى جانە يمپەرياعا اينالۋدى كوزدەدى. اتالعان ماقسات اياسىندا تيبەتتە كوپ قۇجات ساقتالعان.

بەسىنشى، 19-20 عع. كەزەڭىنە بايلانىستى دەرەەتەر;

قازاقتاردىڭ تيبەت جەرىنە اياق باسۋى 19- عاسىردىڭ سوڭى، 20- عاسىردىڭ باسىنا تۋرا كەلەدى. التاي مەن ەرەنقابىرعادان اۋعان العاشقى كوش بوكە باتىردىڭ باستاۋىندا تيبەت جەرىنە جەتكەن ەدى. بوكە باستاعان قازاق كوشى تۋرالى تيبەت مەملەكەتى شىڭجاڭ ولكەلىك اسكەري گۋبەرنيا مەن ورتالىق ۇكىمەت پەكينگە ءتۇرلى راپورتتىق حاتتار جولداعان. سونىمەن بىرگە اتالعان كوشتىڭ تيبەت جەرىنە اياق باسۋىنا قارسى بولعان تيبەت ۇكىمەتى اسكەري شابۋىلدار ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە بوكە باتىر تيبەتتە جان تاپسىردى، قۋعىنشى تسين اسكەرى قازاق كوشىن كەرى الىپ قايتتى. كوشكە ىلەسە الماعان ازداعان ەل تيبەتتە قالدى، ءبىربولىمى تيبەتتەن ارى جات ەلگە قاشتى. بۇل وقيعا التايدان اۋعان ەلدەن 40 جىل بۇرىنعى وقيعا ەدى. كەيىن قازاقتار بوكە مەن شوكە سالعان ىزبەن تيبەتتى اسىپ ۇندىستانعا، پاكىستانعا اسقان. وسى دەرەكتەر كەزەڭ-كەزەڭى بويىنشا تيبەت ارحيۆىندە جاقسى ساقتالعان.

وكىنىشكە قاراي، قازىرگى كەزدە تيبەت ارحيۆىنە قول جەتكىزۋ وتە قيىن، سونىمەن بىرگە قۇجات ءتىلىن شەشىپ وقۋ دا قيىندىق تۋدىرادى. دەگەنمەن ءدوپ كەلگەن ءار قيىندىققا مويىنسال بولۋعا دا بولمايدى. قىتاي ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى، قىتايداعى تيبەتتانۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارى جانە ەۋروپادا ساقتالعان تيبەت دەرەكتەرى ءبىز ايتىپ وتىرعان تاقىرىپتى ودان ارىمەن اشا ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. قازاق قوعامى بۇگىن بولماسا دا ءبىر كۇنى تيبەت دەرەكتەرىن قاپەرگە الىپ كەشەندى زەرتتەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بىزدىكى تەك ايتۋ، ايتپاي كەتتى دەمەڭىزدەر!

ەلدەس وردا

14.03.2024