Altaydan auğan el turalı tarihi jazbalarda oqtın-oqtın aytılğanı bolmasa isi qazaq jwrtına Tibet turalı tüsinik äli künge deyin beymälim. Äsirese Tibet jazba derekterinde külli türki balasınıñ tarihı turalı tıñ derekterdiñ kömuli jatqanın tipten bile bermeymiz. Tibet- tarihi derektiñ eñ köp saqtalğan aymağı sanaladı. Mädeni, ädebi, ruhani jäne tarihi türli derekterdiñ ıqılım zamannan beri jaqsı saqtaluımen sırt älemdi özine baurap kegen Tibet jwrtına 19 ğasırdan bastap Batıs ekspediciyası basa nazar audarıp keşendi zertteuler jasadı. Sonıñ negizinde Tibettegi keybir salalıq bayırğı derekter Batısqa köşirildi. Esesine Tibettanu ğılımı qalıptastı.

Jağırafiyalıq ornalasuı tım wzaq bolğandıqtan Tibettanu ğılımı qazaq jwrtına qajettilik tudırmadı. Tibettanumen negizinde alpauıt küşter aynalıstı. Olar tibet jwrtın igerudi basqa qırınan bağaladı.

Tibette qazaq tarihına qatıstı derekter mına kezeñderge bölinedi:

Birinşi, Türki kezeñine qatıstı derekter;

Atap aytqanda türki qağanatı kezeñinde Tibet jwrtı türki qağandarımen diplomatiyalıq baylanıstar ornatıp mädeni, ekonomikalıq auıs-tüyister jasadı. Atalğan derekter tibet arhivinde jaqsı saqtalğan. Sonımen birge türkilerdiñ sayasi jorığı turalı da asa qwndı derekter jinaqtalğan.

Ekinşi, Ortağasır türki kezeñine qatıstı derekter;

Türik, Wyğır jäne Qırğız qağanatınıñ ıdırauı turalı sonımen birge Ortalıq Aziya men Şığıs Türkistan aymağında qalıptasqan handıqtar turalı Tibet derekteri jaqsı saqtalğan. Osı kezeñge baylanıstı üş negizge bölip qarastıruğa boladı:

1) Qarahan memleketi kezeñi;

2) Şıñğıs qağan kezeñi;

3) Şağatay, Moğolstan kezeñi;

Äsirese Moğolstan kezeñinde Tibet pen Ortalıq Aziya, Şığıs Türkistan aymağındağı sayasi şielenister sayasi, ekonomikalıq faktordan tıs dini sipat aldı. Mwsılman ämirler Tibet dalasına dini ğazauat jasadı.

Üşinşi, Tayau ortağasır kezeñinen Qazaq handığı kezeñine deyingi derekter;

Joşı, Şağatay, Moğolstan jäne Aqsaq Temir kezeñinen bölek Äbilqayır wlısı, Qazaq handarı men swltandarı jäne Joñğar imperiyası turalı jeke-jeke derekter öte köp saqtalğan. Tibet jwrtı küşeygen şağında aynalasındağı halıqtarğa dini, mädeni ıqpal jasap sayasi ekspansiyasın jürgizdi. Sonıñ nätijesinde Joñğar elitası arqılı Ortalıq Aziya, Şığıs Türkistan handıqtarına dini ğazauat jariyaladı. Dälirek aytqanda Joñğar elitası arqılı Şıñğıs qağan imperiyasın qayta tirilitkisi keldi.

Törtinşi, Qazaq-Joñğar qatınastarı turalı derekter;

Joñğarlarğa ruhani ıqpal jasap bağıt-bağdar berip twrğan Tibet elitası sol kezeñge baylanıstı qazaqtar turalı derekterdi jaqsı saqtağan. Qazaq handarınıñ sipattaması, jorıqtarı jäne joñğarlarmen baylanıstarı turalı aytıladı.

Bwl kezeñ turalı qosımşa:

1) ruhani dini faktor:

Tibettiñ ruhani kösemderi aymaqta qalıptasqan Moğolstannan keyingi wsaq handıqtarğa dini ıqpalın jürgizdi. Joñğar elitası är jorığında Tibetten bata alıp twrdı. Joñğarlar arqılı Qazaq handarına jaña sayasi koncepciya wsındı.

2) ekonomikalıq faktor:

Bwl kezeñ jaña teñiz jolınıñ aşılıp Ortalıq Aziya jibek jolı ekonomikalıq beldeuiniñ qwrdımğa bet alğan kezi edi. Sol sebepti Ortalıq Aziyadağı keybir tarihi sauda kentteri sayabırlap, şığıs pen batıstıñ sauda keruenderi toqtap qalğan edi. Esesine teñiz jağalauındağı balıq şaruaşılığımen ğana aynalısatın keybir şağın eldimekender million halqı bar jaña sauda şaharlarına aynaldı. Joñğarlar Ortalıq Aziyanıñ sauda-ekonomikalıq kentterine üstemdik jürgizu arqılı şeksiz küşeyudi jäne imperiyağa aynaludı közdedi. Atalğan maqsat ayasında Tibette köp qwjat saqtalğan.

Besinşi, 19-20 ğğ. kezeñine baylanıstı dereeter;

Qazaqtardıñ tibet jerine ayaq basuı 19- ğasırdıñ soñı, 20- ğasırdıñ basına tura keledi. Altay men Erenqabırğadan auğan alğaşqı köş Böke batırdıñ bastauında Tibet jerine jetken edi. Böke bastağan qazaq köşi turalı Tibet memleketi Şıñjañ ölkelik äskeri guberniya men Ortalıq ükimet Pekinge türli raporttıq hattar joldağan. Sonımen birge atalğan köştiñ Tibet jerine ayaq basuına qarsı bolğan tibet ükimeti äskeri şabuıldar wyımdastırdı. Nätijesinde Böke batır Tibette jan tapsırdı, quğınşı Cin äskeri qazaq köşin keri alıp qayttı. Köşke ilese almağan azdağan el Tibette qaldı, birbölimi Tibetten arı jat elge qaştı. Bwl oqiğa Altaydan auğan elden 40 jıl bwrınğı oqiğa edi. Keyin qazaqtar Böke men Şöke salğan izben Tibetti asıp Ündistanğa, Päkistanğa asqan. Osı derekter kezeñ-kezeñi boyınşa Tibet arhivinde jaqsı saqtalğan.

Ökinişke qaray, qazirgi kezde tibet arhivine qol jetkizu öte qiın, sonımen birge qwjat tilin şeşip oqu da qiındıq tudıradı. Degenmen döp kelgen är qiındıqqa moyınsal boluğa da bolmaydı. Qıtay Wlttıq Ğılım Akademiyası, Qıtaydağı Tibettanu instituttarı men ortalıqtarı jäne Europada saqtalğan tibet derekteri biz aytıp otırğan taqırıptı odan arımen aşa tüsui bek mümkin. Qazaq qoğamı bügin bolmasa da bir küni Tibet derekterin qaperge alıp keşendi zertteydi dep ümittenemiz. Bizdiki tek aytu, aytpay ketti demeñizder!

Eldes ORDA

14.03.2024