ءبىلىم ءمينيسترى يۋسۋف تەكين جاڭا اتاۋ تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، ۇكىمەت وقۋ باعدارلاماسىنان يمپەريالىق ماعىناسى بار گەوگرافيالىق اتاۋلاردى الىپ تاستاماقشى. ەڭ قىزىعى، «تۇركىستان» اۋماعىنا قازاقستاننان بولەك، قىرعىزستان، وزبەكستان، تۇركىمەنستان مەن تاجىكستان جاتادى ەكەن. سونداي-اق كەيبىر باسىلىمدار بۇل تەرميننىڭ قىتايدىڭ باتىسىندا ورنالاسقان شىڭجان ولكەسىنە قاتىسى بارىن دا اتاپ ءوتتى. 

كەيبىر عالىمدار «ورتالىق ازيا» تەرمينى كولونياليزمنەن قالعانىن ءجيى اتاپ ءجۇر. حح عاسىرداعى الەمدىك اكادەميالىق عىلىمدى سول كەزدەگى ءىرى يمپەريالار قالىپتاستىرعاندىقتان، بۇگىندە مۇنداي تەرميندەر مەن اتاۋلار حالىق ساناسىنا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن. ارينە، تۇتاستاي تاۋەلسىز، ەركىن بولۋىمىز ءۇشىن وسىنداي اتاۋلاردان ارىلعانىمىز ءجون. ءدال وسى تۇرعىدا ورتالىق ازيا ەلدەرىن «تۇركىستان» دەپ اتۋ قانشالىقتى ءتيىمدى، بۇل بىزگە نە بەرەدى؟ بۇگىن وسى وزەكتى تاقىرىپتى بەلگىلى تاريحشى ەلدەس وردامەن تالقىلادىق.

– ەلدەس مىرزا، تۇركيا ەندى ورتالىق ازيانى «تۇركىستان» دەپ اتاماقشى ەكەن. «تۇركىستانعا» قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، تۇركىمەنستان جانە تاجىكستان جاتادى. ياعني، تۇركيا يمپەريالىق ماعىناسى بار گەوگرافيالىق اتاۋلاردى وقۋلىقتارىنان الىپ تاستاماقشى. وسى تۋرالى ويىڭىزدى بىلسەم. بۇل قانشالىقتى ورىندى؟ «تۇركىستان» ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قازىرگى شەكارا قالىپتاسقانعا دەيىنگى تاريحي اتاۋى دەگەن راس پا؟

- «تۇركىستان» اتاۋىنىڭ ءوزى تاريحي جاعىنان كەزدەيسوق پايدا بولعان

ۇعىم ەمەس. ورتاعاسىرلىق جانە ەرتە جاڭا داۋىردەگى پارسى، تۇركى، اراب جانە قىتاي دەرەكتەرىندە «تۇركىستان» تۇركىلەر مەكەندەيتىن كەڭ ولكەنى بىلدىرەتىن ەتنو-گەوگرافيالىق اتاۋ رەتىندە تۇراقتى قولدانىلعان. اتاپ ايتقاندا، قازىرگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە شىعىس بولىكتەرىن، تاشكەنت-فەرعانا ايماعىن، جەتىسۋ مەن سىرداريا بويىن، سونداي-اق قاراحان اۋلەتى، قىپشاق دالاسى، مەۋرەنناحرمەن شەكتەس وڭىرلەردى قامتىدى. دەگەنمەن تاريحي «تۇركىستاننىڭ» شەكاراسى بۇگىنگى ۇلتتىق شەكارالار سياقتى ناقتى بولماعانىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. ورتاعاسىرلىق تۇسىنىكتە بۇل مادەني-وركەنيەتتىك كەڭىستىك بولعان.

سوندىقتان «تۇركىستان» قازىرگى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ بارلىعىن بىردەي تولىق قامتىعان دەگەن تۇجىرىم ابايلاپ ايتىلۋى قاجەت. بۇل اتاۋ نەگىزىنەن تۇركى ەتنوستارى باسىم بولعان وڭىرلەرگە قاتىستى قولدانىلعان، ال تاجىكستاننىڭ كوپ بولىگى تاريحي جازبالاردا «ماۋرەنناحر»، «توحارستان»، «حوراسان» سياقتى بولەك ايماقتىق بىرلىكتەردىڭ قۇرامىندا اتالدى.

سوندىقتان قازىرگى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىن مەحانيكالىق تۇردە «تۇركىستان» كەڭىستىگىنە قوسۋ تاريحي دالدىكتى تالاپ ەتەتىن ماسەلە. ياعني، «تۇركىستان» ەتنيكالىق، مادەني-وركەنيەتتىك ۇعىم، ال بۇگىنگى ورتالىق ازيا حالىقارالىق گەوساياسي تەرمين. ەكەۋىن تەپە-تەڭ قويۋ عىلىمي تۇرعىدان تولىق ءدال كەلە بەرمەيدى.

دەگەنمەن اتاۋدىڭ تاريحي نەگىزى جوق دەپ تە ايتا المايمىز. سەبەبى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەننەن كەيىن XIX عاسىردان باستاپ «تۇركىستان ولكەسى» رەسمي اكىمشىلىك بىرلىك رەتىندە قولدانىلدى، ال كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل اتاۋ بىرتىندەپ ىعىستىرىلىپ، ونىڭ ورنىنا «ورتالىق ازيا» جانە «ورتا ازيا» سەكىلدى جاڭا گەوگرافيالىق تەرميندەر ورنىقتى. سول سەبەپتى «تۇركىستان» اتاۋىنىڭ قولدانىستان شىعىپ قالۋى ساياسي-اكىمشىلىك وزگەرىستىڭ ناتيجەسى. بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ قايتا كوتەرىلۋى پوستكولونيالىق تاريحي جادتى قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ءبىر بولىگى.

تۇركيانىڭ بۇل اتاۋدى قايتا قولدانۋعا ۇمتىلۋى تەك لينگۆيستيكالىق نەمەسە وقۋلىقتىق تۇزەتۋ دەپ قاراۋ جالاڭ پىكىر بولار، انىعىندا، بۇل مادەني-وركەنيەتتىك بايلانىستى كۇشەيتۋ ستراتەگياسىمەن دە استاسادى. تۇركى الەمى كونتسەپتسياسى تۇركيادا سوڭعى ونجىلدىقتاردا بەلسەندى دامىپ كەلەدى، سوندىقتان «تۇركىستان» اتاۋى ولاردىڭ تاريحي ورتاقتىققا سۇيەنگەن ايماقتىق ىقپالداستىق يدەياسىنا سايكەس كەلەدى. دەگەنمەن بۇل قادامدى جاڭا يمپەريالىق ماقسات نەمەسە گەگەمونيالىق امبيتسيا دەپ بىرجاقتى باعالاۋ دۇرىس ەمەس. مۇندا تاريحي اتاۋدى قالپىنا كەلتىرۋ نيەتى بار، بىراق سونىمەن قاتار ايماقتاردى مادەني-سيمۆولدىق تۇرعىدان جاقىنداتۋ، تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي بىرەگەيلىگىن كۇشەيتۋ ساياساتى دا بايقالادى.

تۇيىندەي كەلگەندە، تۇركيانىڭ «تۇركىستان» اتاۋىن قولدانۋعا ۇمتىلۋىنىڭ تاريحي نەگىزى بار، بىراق قازىرگى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنىڭ ءدال وسى اتاۋمەن تولىق قامتىلعانى تۋرالى تەزيس عىلىمي تۇرعىدا شارتتى. اتاۋ مادەني-وركەنيەتتىك ۇعىم رەتىندە ورىندى، تاريحي ءتۇبىرى تەرەڭ، بىراق ونى قازىرگى ساياسي شەكارالارمەن دالمە-ءدال سايكەستەندىرۋ بەلگىلى ءبىر يدەولوگيالىق ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان اتاۋدى قولدانۋ تاريحي جادتى جاڭعىرتۋ تۇرعىسىنان ورىندى، ال ونى بۇگىنگى گەوساياسي ايماقتىق تەرمين رەتىندە بەكىتۋ مۇقيات عىلىمي جانە ساياسي زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلە.

– تۇركيانىڭ «تۇركىستان» تۇسىنىگىن العا شىعارىپ، قايتا جاڭعىرتۋىنىڭ جالپى سەبەبى نەدە؟ بۇل ءبىر تاريحي-وركەنيەتتىك مۇراتتان تۋعان وي دەپ ويلايسىز با؟ الدە استارىندا ساياسي سەبەپتەر، باسقا يدەولوگيادان تۋعان ۇمتىلىس باسىم با؟

- تۇركيانىڭ «تۇركىستان» ۇعىمىن قايتا جاڭعىرتۋ تاريحي-مادەني،

وركەنيەتتىك جانە ساياسي ولشەمدەرى توعىسقان كۇردەلى پروتسەسس. بۇل باستامانى تەك ءبىر عانا سەبەپپەن ءتۇسىندىرۋ دۇرىس ەمەس. «تۇركىستان» اتاۋىن وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزۋ نەمەسە رەسمي ديسكۋرستا ءجيى قولدانۋ تۇركيانىڭ ءوز ورنىن تۇركى الەمىنىڭ تاريحي كەڭىستىگىمەن ساباقتاستىرۋ ۇدەرىسىنىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە قاراستىرساق بولادى.

تاريحي-وركەنيەتتىك تۇرعىدان العاندا تۇركيانىڭ باستاماسى تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق وتكەنىن مادەني تۇرعىدا جۇيەلەۋ، ونى ساياسي ەمەس، وركەنيەتتىك كاتەگوريا رەتىندە ۇسىنۋ نيەتىنەن تۋىنداۋى ىقتيمال. سونىمەن قاتار مادەني-وركەنيەتتىك جاڭعىرۋدىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. تۇركيا ءوزىن تۇركى الەمىمەن تاريحي تەرەڭ بايلانىستاعى يادرولىق مەملەكەت رەتىندە كورسەتكىسى كەلەدى. «تۇركىستان» اتاۋى وسى يدەيانى ايقىندايتىن ۇعىمدىق قۇرال سياقتى. تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى عىلىمي، تىلدىك، مادەني بايلانىستاردىڭ كۇشەيۋى بۇل تەرميننىڭ قولدانىلۋىنا تابيعي لەگيتيمدىك بەرەدى. ياعني، تاريحي مۇراعا سۇيەنۋ تەك يدەولوگيالىق ءونىم دەمەيىك، ايماق ەلدەرىنىڭ ءوزارا جاقىنداسۋىنىڭ تابيعي ناتيجەسى.

الايدا بۇل پروتسەستى تەك وركەنيەتتىك ميسسيا دەپ ءتۇسىنۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ ارتىندا ساياسي جانە گەوستراتەگيالىق سەبەپتەر دە بار. XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىندا تۇركيا سىرتقى ساياساتىندا «كوپۆەكتورلى» باعىت قالىپتاستىرىپ، بالقان، كاۆكاز، تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازياداعى ىقپالىن كۇشەيتۋگە تىرىسۋدا. بۇنداي جاعدايدا «تۇركىستان» اتاۋىن قولدانۋ گەومادەني كەڭىستىكتى بەلگىلەۋ ارقىلى سول ايماقتاعى جۇمساق كۇش پوزيتسيالارىن نىعايتۋ ءتاسىلى. ياعني، مۇندا تەرمينولوگيالىق ساياسات سىرتقى ساياسي ۇستانىمداردى لەگيتيميزاتسيالاۋدىڭ ءبىر قۇرالىنا اينالىپ وتىر.

گەوساياسي جاعدايلار دا بۇل باستامانىڭ ىقپالىن كۇشەيتتى. اسىرەسە رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتالىق ازياداعى ىقپال بالانسى وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە تۇركيانىڭ تۇركى ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق، ەنەرگەتيكالىق جانە قاۋىپسىزدىك باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىعى ارتىپ كەلەدى. «تۇركىستان» ۇعىمىن قولدانۋ ارقىلى تۇركيا وسى ايماقپەن بايلانىسىن مادەني-وركەنيەتتىك نەگىزدە تەرەڭدەتىپ، ءوز ىقپالىن تابيعي ءارى تاريحي زاڭدى دەپ كورسەتۋگە تىرىسادى. بۇل يدەيا ايماقتاعى ديپلوماتيالىق ينتەگراتسيانىڭ سيمۆولدىق تىرەگىنە اينالۋدا.

سونداي-اق مۇندا يدەولوگيالىق ولشەمدى دە ەسكەرمەۋگە بولمايدى. تۇركيا سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق سانا، تاريحي تامىر، وركەنيەتتىك نەگىز سياقتى ۇعىمداردى ساياسي ديسكۋرستا ءجيى قولدانادى. مۇنداي ۇعىمدار ەلدىڭ ىشكى يدەولوگيالىق تۇتاستىعىن نىعايتۋعا ارنالعان قۇرال رەتىندە دە قىزمەت ەتەدى. وسى كونتەكستە «تۇركىستان» تەرمينى ىشكى ساياساتتا دا سيمۆولدىق مانگە يە. ياعني، ول تۇركيا ازاماتتارىنا تۇركى الەمىنىڭ بىرتۇتاستىعى جونىندەگى يدەيانى كۇشەيتىپ، ۇلتتىق تاريحتى كەڭەيتىلگەن وركەنيەتتىك كەڭىستىك اياسىندا قايتا تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا بۇل باستاما عىلىمي تۇرعىدا تاريحي نەگىزگە يە بولعانىمەن، ايماق ەلدەرىنىڭ ارقايسىسى ونى ءارتۇرلى ساياسي جانە مادەني رەتسەپتسيامەن قابىلداۋى مۇمكىن.

– وسى ورايدا ورتالىق ازيا، تاياۋ شىعىس دەگەن كولونياليزمنەن قالعان تەرميندەر دەپ قالدىق قوي. ياعني، زەرتتەۋشىلەر ءبىز ورتالىق ازيا دەپ وزىمىزگە ءالى كۇنگە وتارشىل مەملەكەت كوزىمەن باعا بەرىپ جۇرگەنىمىزدى ايتادى. جالپى وسىنداي گەوساياسي اتاۋلاردىڭ ارتىندا ادەتتە قانداي يدەولوگيالىق نيەت جاتادى؟

– گەوساياسي كەڭىستىكتەرگە بەرىلەتىن اتاۋلار، ءبىر جاعىنان، عىلىمي كلاسسيفيكاتسيانىڭ قۇرالى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، مەملەكەتتەردىڭ، يمپەريالاردىڭ جانە ءىرى كۇش ورتالىقتارىنىڭ ايماقتى قالاي قابىلدايتىنىن ايقىندايتىن يدەولوگيالىق كونسترۋكت. «ورتالىق ازيا»، «تاياۋ شىعىس»، «قيىر شىعىس» سەكىلدى اتاۋلاردىڭ بارلىعى قازىرگى عىلىمي اينالىمدا ورنىققانىمەن، ولاردىڭ شىعۋ تەگى وتارشىلدىق ءداۋىرىنىڭ ەپيستەمولوگيالىق كونتەكستىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل ۇعىمدار XIX-XX عاسىرلارداعى ەۋروپالىق دەرجاۆالاردىڭ الەمدى ءوز مەتروپولياسىنا قاتىستى قاشىقتىق، باعىت، ماڭىزدىلىق ولشەمدەرىمەن بولۋىنەن تۋىنداعان. سوندىقتان مۇنداي اتاۋلار عىلىمي نە كارتوگرافيالىق جاعىنان قولايلى بولعانىمەن، ولاردىڭ تاريحي پايدا بولۋىندا ۇستەم كۇشتىڭ كوزقاراسى باسىم.

وسىنداي گەوگرافيالىق كونتسەپتتەردىڭ ارتىنداعى باستى يدەولوگيالىق نيەت بەلگىلى ءبىر ساياسي-وركەنيەتتىك يەرارحياعا ورنالاستىرۋ دەسەك بولادى. مىسالى، «تاياۋ شىعىس» (Middle East) اتاۋى بريتانيا يمپەرياسىنىڭ ۇندىستانعا باراتىن تەڭىز جولدارىن ستراتەگيالىق تۇرعىدا سيپاتتاۋىنان تۋعان تەرمين; «قيىر شىعىس» ەۋروپانىڭ ءوزىن الەمنىڭ ورتالىعى رەتىندە قويۋىنا نەگىزدەلگەن اتاۋ; «ورتالىق ازيا» رەسەي يمپەرياسىنا جانە كەيىنگى كەڭەس ديسكۋرسىنا ساي قۇرىلعان ىشكى جىكتەمە. مۇنداي تەرميندەر سول كەزدىڭ ساياسي ستراتەگيالىق قاجەتتىلىكتەرىن، سونىڭ ىشىندە شەكارالىق قاۋىپسىزدىك، ىقپال ايماقتارىن بەلگىلەۋ، حالىقتاردى اكىمشىلىك جۇيەگە سايكەستەندىرۋ سياقتى ماقساتتاردى بەينەلەدى. عىلىمي اينالىمعا ەنگەن سوڭ بۇل اتاۋلار تابيعي قۇبىلىس سياقتى كورىنىپ، استارىنداعى وتارشىلدىق قالدىرعان ەپيستەمولوگيالىق قاباتى بىرتىندەپ كومەسكىلەنىپ كەتتى.

قازىرگى زەرتتەۋشىلەر بۇل كاتەگوريالاردى قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن ءجيى ايتادى، سەبەبى ايماق اتاۋى سىرت كوزدىڭ ەمەس، سول ءوڭىردىڭ ءوزىن-ءوزى قابىلداۋىنا، تاريحي جاد پەن مادەني تۇتاستىعىنا نەگىزدەلۋى مۇمكىن. مىسالى، «تۇران»، «تۇركىستان»، «ماۋرەنناحر»، «دەشتى-قىپشاق» سياقتى اتاۋلار ايماقتىڭ ىشكى تاريحي تاجىريبەسىنەن شىققان ۇعىمدار. ياعني، بەلگىلى ءبىر ەتنوس نە مەملەكەتتىڭ ەكسپانسياسىن بىلدىرمەگەنىمەن، كەڭىستىكتى جەرگىلىكتى تاريحي ديناميكا تۇرعىسىنان تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق بۇل تەرميندەردى تولىق عىلىمي تۇرعىدا ورنىقتىرۋ ءۇشىن قازىرگى ساياسي رەاليالار، كوپۇلتتى قۇرىلىم، ۇلتتىق شەكارالار مەن ءار مەملەكەتتىڭ وزىندىك تاريحي بايانداۋى ەسكەرىلۋى ءتيىس.

تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور – گەوساياسي اتاۋلاردىڭ ارتىندا مادەني-وركەنيەتتىك ىقپال كەڭىستىگىن بەلگىلەۋ ۇمتىلىسى تۇر. ءىرى ايماقتىق دەرجاۆالار وزدەرىن بەلگىلى ءبىر تاريحي ايماقتىڭ مۇراگەرى رەتىندە كورسەتۋ ارقىلى «جۇمساق كۇشىن» كۇشەيتۋدى، ينتەللەكتۋالدىق ديسكۋرستا جەتەكشىلىك ورناتۋدى كوزدەۋى مۇمكىن. سوندىقتان اتاۋدىڭ ءوزى ساياسي تالاپتان گورى مادەني-سيمۆولدىق ۇمتىلىستى بىلدىرسە دە، ول وزدىگىنەن بەلگىلى ءبىر ىقپال گەوگرافياسىن قالىپتاستىرادى. عىلىمي قاۋىم بۇل پروتسەستى «اتاۋ ارقىلى ايماقتى ماعىنالىق قايتا قۇرۋ» (semantic region-building) دەپ اتايدى.

– جالپى، ايماقتىق اتاۋدى وزگەرتۋ سانانىڭ وتارسىزدانۋىنا قالاي ىقپال ەتەدى؟

– ايماقتىق اتاۋلاردى وزگەرتۋ نەمەسە تاريحي اتاۋلاردى قايتا قاراۋ سانانىڭ وتارسىزدانۋىنداعى اسا ماڭىزدى قۇرالداردىڭ ءبىرى. دەكولونيزاتسيا تەك ەكونوميكالىق نەمەسە ساياسي تاۋەلسىزدىكپەن شەكتەلمەيدى، ول ەڭ الدىمەن جادتى، دۇنيەتانىمدى، تاريحي كەڭىستىكتى قابىلداۋدى قايتا قالىپتاستىرۋمەن بايلانىستى. اتاۋ اسىرەسە تاريحي اتاۋ قاراپايىم گەوگرافيالىق بەلگى ەمەس، ول كەڭىستىككە قاتىستى بەلگىلى ءبىر تانىمدىق مودەلدى ورنىقتىرادى، دەمەك اتاۋدى وزگەرتۋ ارقىلى سول كەڭىستىككە قاتىستى تۇسىنىك تە وزگەرەدى. سول سەبەپتى وتارشىلدىق داۋىردە سىرتتان تاڭىلعان نەمەسە ۇستەم دەرجاۆانىڭ گەوساياسي لوگيكاسىمەن قالىپتاسقان اتاۋلاردى قايتا قاراستىرۋ حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنداعى ماڭىزدى قادام.

وتارشىل كۇشتەر ايماققا ءوز اتاۋىن بەرسە، سول اتاۋ ارقىلى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وزىندىك دۇنيەتانىمىن ىعىستىرىپ، كەڭىستىكتى ءوز يەرارحيالىق جۇيەسىنە ەنگىزەدى. مىسالى، «تاياۋ شىعىس»، «قيىر شىعىس» نەمەسە «ورتالىق ازيا» سياقتى اتاۋلار – بەلگىلى ءبىر مەتروپوليادان قاراعانداعى قاشىقتىق پەن باعىت ولشەمى عانا. بۇل اتاۋلار جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ تاريحي ايماقتىق وزىندىك تەرمينولوگياسىن (تۇران، تۇركىستان، ماۋرەنناحر، حوراسان، دەشتى-قىپشاق) ەكىنشى ورىنعا ىعىستىرىپ، تانىمداعى باسىم ءرولدى سىرتقى كۇشكە بەرەدى. دەمەك، اتاۋدى وزگەرتۋ بۇرىن ۇستەم بولعان الەمدى تانۋ فورماتىن قايتا بۇزۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

ايماقتىق اتاۋدىڭ وزگەرۋى حالىقارالىق ديسكۋرسقا دا اسەر ەتەدى. ەگەر ءبىر ايماق ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىن قايتا قولدانسا، بۇل الەمدىك عىلىمي اينالىمداعى وتارلىق ستەرەوتيپتەردىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتەدى. مىسالى، «ورتالىق ازيا» ورنىنا «تۇركىستان» اتاۋى جيىرەك قولدانىلا باستاسا، زەرتتەۋشىلەر ايماقتى بۇرىنعى كەڭەستىك نەمەسە ەۋروتسەنترلىك جىكتەمەدەن بولەك، ونىڭ ەتنومادەني، وركەنيەتتىك تامىرىمەن بايلانىستىرا قاراۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل دەگەنىڭىز – ايماقتىڭ عىلىمي كورىنىسىن وزگەرتۋ، ياعني، «الەمنىڭ كارتاسىن» رۋحاني جاعىنان قايتا سىزۋ دەگەن ءسوز.

بۇعان قوسا، ايماقتىق اتاۋدى وزگەرتۋ حالىقتىڭ ءوز-وزىنە دەگەن سەنىمىن، تاريحي سۋبەكتىلىك سەزىمىن دە كۇشەيتەدى. تاريحي تانىمداعى دەربەستىك ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ورنىعۋىنا عانا اسەر ەتىپ قويمايدى، ساياسي ويلاۋ مەن ستراتەگيالىق باعداردى دا قالىپتاستىرادى. ءوز كەڭىستىگىن ءوز اتاۋىمەن مويىنداعان قوعام ءوزىن سىرتقى كۇشتەردىڭ كونتسەپتۋالدىق شەڭبەرىنەن بوساتا باستايدى. بۇل پروتسەستى ماماندار «سيمۆولدىق دەكولونيزاتسيا» دەپ اتايدى، ياعني، ول ساياسي دەكلاراتسيادان بۇرىن مادەني-پسيحولوگيالىق سەرپىلىسكە نەگىزدەلەدى.

بايقاعان شىعارسىز، ايماقتىق اتاۋدى وزگەرتۋ – وتارسىزدانۋ پروتسەسىنىڭ ءوزى سياقتى كۇردەلى، كوپقاباتتى قۇبىلىس. ول ءبىر عانا اتاۋدى الماستىرۋمەن اياقتالمايدى، بىراق سول ارقىلى تاريحي جادتى قالپىنا كەلتىرۋ، عىلىمي ديسكۋرستى جاڭارتۋ، ايماقتىق وزىندىك سانانى كۇشەيتۋ، الەمدى تانۋدىڭ وتارلىق ۇلگىلەرىنەن ارىلۋ سياقتى ماڭىزدى قادامدار جۇزەگە اسادى. دەمەك، اتاۋدى وزگەرتۋ – دەكولونيزاتسيانىڭ سيمۆولدىق، ينتەللەكتۋالدىق جانە مادەني-تاريحي تۇعىرىن نىعايتاتىن ءادىس.

– ەۋروپاتسەنتريستىك اتاۋلاردان باس تارتۋ جاڭا گەگەمونيانىڭ (تۇرىكتسەنتريزم، پان-تۇركيزم) پايدا بولۋىنا اكەلمەي مە؟

- ەۋروپاتسەنتريستىك اتاۋلاردان باس تارتۋ – پوستكولونيالىق ويلاۋدىڭ

تابيعي كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى. دەگەنمەن كەز كەلگەن دەكولونيزاتسيالىق قادام جاڭا گەگەمونيالىق مودەل قالىپتاستىرۋ قاۋپىن دە قوسا الىپ جۇرەتىنى راس. سەبەبى جوعارى دەڭگەيدەگى اتاۋلار، ايماقتىق جىكتەمەلەر نەمەسە مادەني-وركەنيەتتىك كونتسەپتسيالار تەك تىلدىك فورما عانا ەمەس، ولار بەلگىلى ءبىر كۇشتىڭ ديسكۋرستىق ۇستەمدىككە ۇمتىلۋىمەن بايلانىستى. سوندىقتان ءبىر ۇستەم ەپيستەمولوگيادان باس تارتۋ اۆتوماتتى تۇردە تولىق ەركىندىككە اكەلمەيدى، ونىڭ ورنىنا باسقا يدەولوگيالىق كونتۋرلاردىڭ پايدا بولۋ مۇمكىندىگى ارقاشان بار.

وسى تۇرعىدان العاندا، ەۋروپاتسەنتريستىك تەرمينولوگيانى الماستىرىپ، ونىڭ ورنىنا «تۇران»، «تۇركىستان» نەمەسە تۇركيانىڭ قازىرگى پراگماتيكالىق ساياساتىندا كورىنەتىن جاڭا ايماقتىق تۇسىنىكتەردى قولدانۋ گەوساياسي كەڭىستىكتى قايتا جاڭا ماعىناعا يە ەتۋگە دەگەن ۇمتىلىس، ارەكەت دەپ قابىلدايىق. بۇل ارەكەت وبەكتيۆتى تۇردە تۇرىكوركەنيەتتىك نە پان-تۇركىشىل نەمەسە تۇرىكتسەنترلىك ديسكۋرستىڭ كۇشەيۋىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. مۇنداي ءۇردىس مادەني تۇرعىدا وڭ قابىلدانعانىمەن، گەوساياسي دەڭگەيدە جاڭا يدەولوگيالىق ۇستەمدىك فورماسىن قالىپتاستىرۋ قاۋپىن دە تۋدىرادى. ءدال وسىنداي جاعداي الەمنىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە بايقالادى: مىسالى، ارابوتسەنتريزم، يران وركەنيەتتىك ايماعى، قىتايدىڭ «تيانسيا» تۇجىرىمداماسىن قايتا جانداندىرۋ ارەكەتتەرى.

– ياعنيع ءبىز ءبىر ۇستەمدىكتەن قاشىپ، ەكىنشىسىنە تاپ بولمايمىز با؟ قالاي ويلايسىز؟

– پوستكولونيالىق تەوريادا «دەكولونيزاتسيا پارادوكسى» دەگەن ۇعىم بار، ياعني، وتارلىق ۇستەمدىكتى سىناي وتىرىپ، وزگە ءبىر ۇستەمدىكتىڭ جاسىرىن فورماسىن قايتا ءوندىرۋ قاۋپى. ەگەر ەۋروپاتسەنتريستىك مودەلدەن باس تارتۋ ۇلتتىق نەمەسە ايماقتىق وزىندىك اتاۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنا ساي جۇزەگە اسسا، بۇل تابيعي ءارى پايدالى پروتسەسس. بىراق ەگەر ول بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ نەمەسە يدەولوگيالىق جوبانىڭ ىقپال ايماعىن كەڭەيتۋگە باعىتتالسا، وندا بۇل پروتسەسس دەكولونيزاتسيا ەمەس، قايتا كولونيزاتسيانىڭ جاڭا نۇسقاسى بولىپ شىعۋى ىقتيمال.

وسى تۇرعىدان قاراعاندا، ايماقتىق اتاۋلاردى قايتا قاراۋ كەزىندە بىرنەشە قاعيدانى ساقتاۋ ماڭىزدى. بىرىنشىدەن, اتاۋ ەشبىر مەملەكەتتىڭ مونوپوليالىق مەنشىگى رەتىندە ۇسىنىلماۋى ءتيىس. مىسالى، «تۇركىستان» تەك تۇركيانىڭ تاريحي كونتسەپتى عانا ەمەس، ول قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە باسقا دا حالىقتار ءۇشىن ورتاق تاريحي-مادەني كەڭىستىك. دەمەك ونى يەمدەنۋدىڭ قاجەتى جوق، قايتا بىرلەسىپ پايىمداۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, اتاۋ ەتنيكالىق نەمەسە تىلدىك ۇستەمدىكتەن گورى تاريحي-وركەنيەتتىك كوپقاباتتىلىققا نەگىزدەلۋى ءتيىس. ايماقتى ءبىر عانا ەتنوستىڭ كوزىمەن سيپاتتاۋ كوپەتنوستى، مادەني اركەلكى وڭىرلەرگە ءتان كۇردەلىلىكتى جويادى. ۇشىنشىدەن, اتاۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان پرينتسيپتەرگە، ال ساياسي-ۇگىتتىك مازمۇننان مۇمكىندىگىنشە الىس بولۋى كەرەك.

سونىمەن بىرگە كەز كەلگەن جاڭا اتاۋدىڭ كۇشەيۋى بۇكىل ايماق حالىقتارىنا ورتاق تاريحي مۇرانى جاڭعىرتاتىن، مادەني ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتەتىن قۇرالعا اينالۋى ءۇشىن ونىڭ يدەولوگيالىق بەيتاراپتىعى قامتاماسىز ەتىلۋى شارت. ەگەر اتاۋ مادەني-سيمۆولدىق دەڭگەيدە قولدانىلىپ، گەوساياسي ەكسپانسيانىڭ قۇرالىنا اينالماسا، وندا جاڭا گەگەمونيا قاۋپى ايتارلىقتاي تومەندەيدى. كەرىسىنشە، ول ايماق حالىقتارىنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىن بايىتادى، تاريحي سانانى كەڭەيتەدى جانە وتارلىق ديسكۋرستان تىس، وزىنە تيەسىلى وركەنيەتتىك كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

- ايماقتىق اتاۋدى وزگەرتۋ – وتارسىزدانۋ پروتسەسىنىڭ ءوزى سياقتى كۇردەلى قۇبىلىس ەكەنىن ايتىپ قالدىڭىز عوي. وسى ورايدا جالپى الەمدىك تاجىريبەدە پوستكولونيالىق ەلدەر وتكەندى قالاي قايتا جازدى؟ ىشىندە ءبىز ۇلگى ەتە الاتىن كەيستەر بار ما؟

– پوستكولونيالىق ەلدەر ءۇشىن وتكەندى قايتا جازۋ تەك تاريحي بايانداۋدى تۇزەتۋ ەمەس، ۇلتتىق وزىندىك سانانى قايتا قۇرۋدىڭ اسا كۇردەلى، ۇزاق مەرزىمدى قۇبىلىسى. بۇل ۇدەرىس ايماقتىق اتاۋلاردى وزگەرتۋ، ارحيۆتىك ماتەريالداردى قايتا قاراۋ، وقۋلىقتاعى نارراتيۆتەردى جاڭارتۋ، بۇرىن ۇستەم بولعان وركەنيەتتىك يەرارحيالاردى قايتا پايىمداۋ سياقتى ءارتۇرلى قادامداردان تۇرادى. ادەتتە بۇل وزگەرىستەر ءبىر مەزەتتە ەمەس، بىرنەشە ونجىلدىققا سوزىلاتىن الەۋمەتتىك-مادەني ترانسفورماتسيا ارقىلى جۇرەدى. سوندىقتان اتاۋدى وزگەرتۋدىڭ ءوزى دەكولونيزاتسيانىڭ سىرتقى كورىنىسى عانا، ىشكى ءمانى الدەقايدا تەرەڭ.

الەمدىك تاجىريبەدە پوستكولونيالىق كەڭىستىكتەردە بىرنەشە باعىتتاعى تاسىلدەر بايقالدى. ءبىرىنشى ءتاسىل، تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا اتاۋلاردى تۇپكىلىكتى اۋىستىرۋ. مىسالى، ءۇندىستان بريتاندىق توپونيمدەردىڭ كوپشىلىگىن قايتا وزگەرتىپ، بومبەيدى مۋمباي، كالكۋتتانى كولكاتا دەپ قايتا اتادى. وسى وزگەرىستەر لينگۆيستيكالىق قانا ەمەس، وتارلىق ۇستەمدىكتەن ارىلۋدىڭ مادەني سيمۆولىنا اينالدى. قالا اتاۋى وزگەرگەندە، قوعامدىق سانادا دا وتارلىق كەزەڭگە دەيىنگى تاريحي جاد جاڭعىرادى. بىراق مۇنداي تاجىريبە بارىسىندا ايماقتىق ەتنيكالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ دا ماڭىزدى بولدى، سەبەبى ءۇندىستان كوپەتنوستى مەملەكەت.

ەكىنشى ءتاسىل، وتارلىق كەزەڭدە ۇستەم بولعان تاريحي ينتەرپرەتاتسيالاردى قايتا قاراستىرۋ. افريكا ەلدەرىنىڭ باسىم بولىگى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاريح وقۋلىقتارىن تۇبەگەيلى قايتا جازدى. بۇعان دەيىن افريكانىڭ تاريحى ەۋروپالىق ساياحاتشىلاردىڭ، ميسسيونەرلەردىڭ نەمەسە اكىمشىلەردىڭ كوزقاراسى ارقىلى سيپاتتالسا، كەيىنگى وقۋلىقتاردا جەرگىلىكتى مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋى، ەتنوسارالىق بايلانىستار، ساۋدا جولدارى، جازۋ داستۇرلەرى سەكىلدى وتارلىق كەزەڭگە دەيىنگى ىشكى ديناميكاعا باسىمدىق بەرىلدى. وسى مودەلدەن قازاقستان دا ۇلگى الا الادى: ىشكى تاريحي لوگيكانى ءوز كوزقاراسىمەن قايتا قۇرۋ.

ءۇشىنشى ءتاسىل، تاريحي جادىنى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ۇلتتىق سيمۆولدىق كەڭىستىكتى جاڭارتۋ. مىسالى، وڭتۇستىك افريكا اپارتەيدتەن كەيىن قالالاردىڭ كوشەلەرىن، قوعامدىق مەكەمەلەرىن، ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قايتا اتادى، بۇرىنعى وتارشىل نەمەسە ءبولۋ يدەولوگياسىمەن بايلانىستى سيمۆولداردى قوعامدىق كەڭىستىكتەن الىپ تاستادى. بۇل مادەني دەكولونيزاتسيانىڭ ءبىر نىسانى بولىپ سانالدى. بىراق وڭتۇستىك افريكا تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، سيمۆولدىق وزگەرىس تەرەڭ الەۋمەتتىك رەفورمامەن قاتار جۇرمەسە، دەكولونيزاتسيا تولىق بولا المايدى.

ءتورتىنشى ءتاسىل، اتاۋلاردى وزگەرتۋ ارقىلى ۇلتتىق تاريحتىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قالىپتاستىرۋ. يرلانديا، يزرايل، يندونەزيا سياقتى ەلدەر تىلدىك دەكولونيزاتسياعا دا ەرەكشە ءمان بەردى. يزرايل ءيۆريتتى ءتىرىلتۋ ارقىلى مادەني-تىلدىك كەڭىستىكتى قايتا قۇرىپ، ۇلتتىق تاريحي جادقا جاڭا تۇعىر ورناتتى. يرلانديا اعىلشىن ۇستەمدىگىنەن كەيىن ءوز ءتىلىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قايتا ورنىقتىردى. اتالعان وقيعالار دەكولونيزاتسيانىڭ ەڭ تەرەڭ فورمالارىنىڭ ءبىرى، سەبەبى ءتىل تاريحي جادتىڭ باستى تەتىگى.

وسى تاجىريبەلەردەن ۇلگى الۋعا بولاتىن بىرنەشە ماڭىزدى قاعيدا بار. بىرىنشىدەن، دەكولونيزاتسيا تەك اتاۋ اۋىستىرۋ ەمەس، تاريحي ءنارراتيۆتى قايتا قۇرۋدى تالاپ ەتەدى. اتاۋ وزگەرگەنىمەن، ەگەر وقۋلىقتاعى مازمۇن وزگەرمەسە، دەكولونيزاتسيا تولىق بولمايدى. ەكىنشىدەن، اتاۋدى وزگەرتۋ ايماقتىق نەمەسە ەتنيكالىق شيەلەنىس تۋدىرماۋى ءتيىس; كەرىسىنشە، قوعامدىق كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن، كوپشىلىك ءۇشىن ورتاق تاريحي وركەنيەتتىك ماعىنانى بەرەتىن اتاۋلاردى بەكىتكەن ءجون. ۇشىنشىدەن، دەكولونيزاتسيا تەك وتكەندى «قالپىنا كەلتىرۋ» ەمەس، سونىمەن بىرگە قازىرگى زامانعا بەيىمدەلگەن، بولاشاققا باعدارلانعان ۇلتتىق تاريحي كونتسەپتسيا جاساۋ ەكەنىن الەمدىك تاجىريبە دالەلدەپ وتىر.

وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستان، ورتالىق ازيا نەمەسە كەڭىرەك تۇركى الەمى ءۇشىن دەكولونيزاتسيالىق اتاۋ رەفورماسى تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ ەمەس، جاڭا ينتەللەكتۋالدىق نەگىز قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى بولۋى مۇمكىن. الەمدىك كەيستەر كورسەتكەندەي، اتاۋلاردى وزگەرتۋ دەكولونيزاتسيانىڭ كورىنەتىن بولىگى عانا; ونىڭ ارتىندا كوپقاباتتى، ۇزاق مەرزىمدى تاريحي، مادەني، ءبىلىم بەرۋ، اكادەميالىق قايتا قۇرۋلار تۇرادى.

- حوش. تۇركيا ەندى ورتالىق ازيانى تۇركىستان دەپ اتايدى دەلىك. مۇنداي باستامالار تەك دابىراشىل ناۋقاننىڭ استىندا قالماي، ارى قاراي قالاي جالعاسىن تابۋ كەرەك؟ بالكىم، تۇركىستان اۋماعىنا ەنگەن ەلدەر بىرلەسىپ تاريحىن جازا ما؟ الدە ەلدىڭ الدىندا ۇپاي جينايتىن ايتەۋىر ءبىر دابىراشىل ناۋقاننان اسپاي قالا ما؟ ءسىز قالاي ويلايسىز؟

– ايماقتىق اتاۋدى «تۇركىستان» دەپ جاڭاشا پايدالانۋ ەگەر تەك سيمۆوليكالىق دەڭگەيدە قالسا، راسىندا دا ۋاقىتشا اقپاراتتىق تولقىننان ءارى اسپايتىن قىسقا مەرزىمدى قۇبىلىسقا اينالۋى مۇمكىن. ادەتتە مۇنداي باستامالاردىڭ تاعدىرىن ونىڭ ارتىندا تۇرعان ينستيتۋتسيونالدىق قۋات ايقىندايدى. ەگەر ساياسي ريتوريكادان بولەك عىلىمي، مادەني، ءبىلىم بەرۋ جانە ساراپتامالىق دەڭگەيدە ناقتى جوبالار جاسالماسا، «تۇركىستان» اتاۋىن رەسمي ديسكۋرستا قولدانۋ تەك ءبىر رەتتىك اكتسياعا اينالادى. سوندىقتان مۇنداي باستامانىڭ ومىرشەڭدىگى ونىڭ قۇرىلىمدىق نەگىزدەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى.

بۇل رەتتە ەڭ ءتيىمدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – ايماق ەلدەرىنىڭ بىرلەسكەن تاريحي زەرتتەۋلەر جۇيەسىن قالىپتاستىرۋى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركىمەنستان جانە تاجىكستاننىڭ ورتاعاسىرلىق كەزەڭگە قاتىستى دەرەكقورى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇرادى ءارى وتە باي. ال تاريحنامالىق ينتەرپرەتاتسيالار كوبىنە ۇلتتىق شەڭبەردە قالىپ قويعان. ەگەر «تۇركىستان» ۇعىمى ناقتى ايماقتىق عىلىمي جوبالارعا ارقاۋ بولسا، مىسالى، ايماقتىڭ ورتاق تاريحي اتلاسىن جاساۋ، ەتنومادەني ميگراتسيالار بويىنشا بىرىڭعاي بازا قۇرۋ، پارسى-اراب، قىتاي، تۇركى جازبا دەرەكتەرىن ورتاق اكادەميالىق باسىلىمدار تۇرىندە شىعارۋ سياقتى كەشەندى جۇمىسقا اينالسا، وندا بۇل اتاۋ ساياسي ريتوريكادان عىلىمعا ورىن اۋىستىرادى. ياعني، ءوز كەزەگىندە، اتاۋدىڭ مازمۇنىن شىنايى تاريحي بىلىممەن بەكىتە تۇسەدى.

كەلەسى ماڭىزدى قادام – تۇركىستان ايماعىن تاريحي كەڭىستىك رەتىندە تۇسىندىرەتىن جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم ستاندارتتارىن ازىرلەۋ. ەگەر تۇركيا نەمەسە ايماق ەلدەرى ءوز وقۋلىقتارىندا «تۇركىستاندى» قولداناتىن بولسا، ول مىندەتتى تۇردە ناقتى دەرەكتەرمەن، كارتالارمەن، كەزەڭدىك جىكتەۋلەرمەن، تاريحي وقيعالاردىڭ كەڭ ورىسىمەن ۇيلەسۋى قاجەت. ايتپەسە، گەوگرافيالىق نەمەسە تاريحي كەڭىستىك عىلىمي دالەلدەنبەگەن ەموتسيالىق-ساياسي سيمۆولعا اينالىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل باستاما ءبىلىم بەرۋ رەفورمالارىنا سۇيەنسە عانا جۇيەلى سيپات الادى. سونىمەن بىرگە مۇنداي اتاۋدى قايتا جاڭعىرتۋ تەك ساياسي ۇپاي جيناۋ قۇرالىنا اينالىپ كەتپەۋى ءۇشىن ايماق ەلدەرىنىڭ وزدەرى باستامانىڭ تولىققاندى سۋبەكتىسى بولۋى شارت. ەگەر «تۇركىستان» اتاۋىن تەك سىرتتان ءبىر مەملەكەت (مىسالى، تۇركيا) العا جىلجىتىپ، ال ايماق ەلدەرى تەك قابىلداۋشى رولدە قالسا، باستاما ءبىر باعىتتى يدەولوگيالىق جوبا رەتىندە قابىلدانادى. ال ەگەر باستامانى ايماق ەلدەرى وزدەرىنىڭ تاريحي جادى، ورتاق مادەني مۇراسى، وڭىرلىك بىرەگەيلىگى تۇرعىسىنان دامىتسا، وندا بۇل ناۋقان ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى كونتسەپتۋالدىق جوباعا اينالادى.

بۇدان وزگە اتالعان ايماق ساياسي جانە مادەني ارتۇرلىلىككە يە. تۇركىستان كەڭىستىگى بىرتەكتى ەمەس. ماسەلەن، تاجىك حالقى ءيرانتىلدى، تۇركىمەنستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى تاريحي-مادەني ايىرماشىلىقتار بار، قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق دالا ايماعىمەن بايلانىسى دا ەرەكشە. وسى سەبەپتى «تۇركىستان» ۇعىمىن قايتا قولدانۋ ەگەر ايماقتى جاساندى تۇردە بىرتەكتى دالمە-ءدال ەتنيكالىق كەڭىستىك رەتىندە ەلەستەتۋگە اكەپ سوقسا، باستاما ۇزاققا بارمايدى. كەرىسىنشە، تۇركىستاننىڭ كوپقىرلى، كوپەتنوستى، كوپديالەكتى تاريحي كەڭىستىك بولعانى اشىق كورسەتىلسە، وندا بۇل اتاۋ زاماناۋي عىلىمي پاراديگمالارمەن ۇيلەسەدى. بۇدان بولەك ەسكەرىلۋى ءتيىس ماڭىزدى شارت – ەكونوميكالىق جانە مادەني جوبالاردىڭ ناقتى ناتيجەلەرى. ايماقتىق كولىك دالىزدەرى، ترانسشەكارالىق ساۋدا، مادەني الماسۋ، تاريحي-تۋريستىك باعىتتاردى ىسكە اسىرۋ، ت.ب مۇنىڭ ءبارى «تۇركىستان» اتاۋىن مازمۇنمەن تولىقتىرادى. تەك سيمۆولدىق تۇردە ەمەس، ناقتى ينفراقۇرىلىمدىق بايلانىستار ارقىلى بەكىگەن ايماق اتاۋى عانا تۇراقتى بولماق.

سۇحباتتاسقان

اقگۇلىم ەربولقىزى

https://zhasalash.kz/news/eldes-orda-tarihshiturkstan-atauin-koldanu-aymaktagi-zhumsak-kush-pozitsiyasin-nigaytu-tasl-052ca3/