Bilim ministri YUsuf Tekin jaña atau türki äleminiñ birligin qamtamasız etuge bağıttalğanın aytadı. Onıñ sözinşe, ükimet oqu bağdarlamasınan imperiyalıq mağınası bar geografiyalıq ataulardı alıp tastamaqşı. Eñ qızığı, «Türkistan» aumağına Qazaqstannan bölek, Qırğızstan, Özbekstan, Türkimenstan men Täjikstan jatadı eken. Sonday-aq keybir basılımdar bwl terminniñ Qıtaydıñ batısında ornalasqan Şıñjan ölkesine qatısı barın da atap ötti. 

Keybir ğalımdar «Ortalıq Aziya» termini kolonializmnen qalğanın jii atap jür. HH ğasırdağı älemdik akademiyalıq ğılımdı sol kezdegi iri imperiyalar qalıptastırğandıqtan, büginde mwnday terminder men ataular halıq sanasına äbden siñip ketken. Ärine, twtastay täuelsiz, erkin boluımız üşin osınday ataulardan arılğanımız jön. Däl osı twrğıda Ortalıq Aziya elderin «Türkistan» dep atu qanşalıqtı tiimdi, bwl bizge ne beredi? Bügin osı özekti taqırıptı belgili tarihşı Eldes Ordamen talqıladıq.

– Eldes mırza, Türkiya endi Ortalıq Aziyanı «Türkistan» dep atamaqşı eken. «Türkistanğa» Qazaqstan, Qırğızstan, Özbekstan, Türkimenstan jäne Täjikstan jatadı. YAğni, Türkiya imperiyalıq mağınası bar geografiyalıq ataulardı oqulıqtarınan alıp tastamaqşı. Osı turalı oyıñızdı bilsem. Bwl qanşalıqtı orındı? «Türkistan» Ortalıq Aziya elderiniñ qazirgi şekara qalıptasqanğa deyingi tarihi atauı degen ras pa?

- «Türkistan» atauınıñ özi tarihi jağınan kezdeysoq payda bolğan

wğım emes. Ortağasırlıq jäne erte jaña däuirdegi parsı, türki, arab jäne qıtay derekterinde «Türkistan» türkiler mekendeytin keñ ölkeni bildiretin etno-geografiyalıq atau retinde twraqtı qoldanılğan. Atap aytqanda, qazirgi Qazaqstannıñ oñtüstik jäne şığıs bölikterin, Taşkent-Ferğana aymağın, Jetisu men Sırdariya boyın, sonday-aq Qarahan äuleti, Qıpşaq dalası, Meurennahrmen şektes öñirlerdi qamtıdı. Degenmen tarihi «Türkistannıñ» şekarası bügingi wlttıq şekaralar siyaqtı naqtı bolmağanın eskeru mañızdı. Ortağasırlıq tüsinikte bwl mädeni-örkeniettik keñistik bolğan.

Sondıqtan «Türkistan» qazirgi Ortalıq Aziya memleketteriniñ barlığın birdey tolıq qamtığan degen twjırım abaylap aytıluı qajet. Bwl atau negizinen türki etnostarı basım bolğan öñirlerge qatıstı qoldanılğan, al Täjikstannıñ köp böligi tarihi jazbalarda «Mäurennahr», «Toharstan», «Horasan» siyaqtı bölek aymaqtıq birlikterdiñ qwramında ataldı.

Sondıqtan qazirgi memleketterdiñ barlığın mehanikalıq türde «Türkistan» keñistigine qosu tarihi däldikti talap etetin mäsele. YAğni, «Türkistan» etnikalıq, mädeni-örkeniettik wğım, al bügingi Ortalıq Aziya halıqaralıq geosayasi termin. Ekeuin tepe-teñ qoyu ğılımi twrğıdan tolıq däl kele bermeydi.

Degenmen ataudıñ tarihi negizi joq dep te ayta almaymız. Sebebi Resey imperiyasınıñ qwramına engennen keyin XIX ğasırdan bastap «Türkistan ölkesi» resmi äkimşilik birlik retinde qoldanıldı, al keñestik kezeñde bwl atau birtindep ığıstırılıp, onıñ ornına «Ortalıq Aziya» jäne «Orta Aziya» sekildi jaña geografiyalıq terminder ornıqtı. Sol sebepti «Türkistan» atauınıñ qoldanıstan şığıp qaluı sayasi-äkimşilik özgeristiñ nätijesi. Bügingi tañda onıñ qayta köterilui postkoloniyalıq tarihi jadtı qalpına keltiru üderisiniñ bir böligi.

Türkiyanıñ bwl ataudı qayta qoldanuğa wmtıluı tek lingvistikalıq nemese oqulıqtıq tüzetu dep qarau jalañ pikir bolar, anığında, bwl mädeni-örkeniettik baylanıstı küşeytu strategiyasımen de astasadı. Türki älemi koncepciyası Türkiyada soñğı onjıldıqtarda belsendi damıp keledi, sondıqtan «Türkistan» atauı olardıñ tarihi ortaqtıqqa süyengen aymaqtıq ıqpaldastıq ideyasına säykes keledi. Degenmen bwl qadamdı jaña imperiyalıq maqsat nemese gegemoniyalıq ambiciya dep birjaqtı bağalau dwrıs emes. Mwnda tarihi ataudı qalpına keltiru nieti bar, biraq sonımen qatar aymaqtardı mädeni-simvoldıq twrğıdan jaqındatu, türki halıqtarınıñ tarihi biregeyligin küşeytu sayasatı da bayqaladı.

Tüyindey kelgende, Türkiyanıñ «Türkistan» atauın qoldanuğa wmtıluınıñ tarihi negizi bar, biraq qazirgi memleketterdiñ barlığınıñ däl osı ataumen tolıq qamtılğanı turalı tezis ğılımi twrğıda şarttı. Atau mädeni-örkeniettik wğım retinde orındı, tarihi tübiri tereñ, biraq onı qazirgi sayasi şekaralarmen dälme-däl säykestendiru belgili bir ideologiyalıq tüsindirudi qajet etedi. Sondıqtan ataudı qoldanu tarihi jadtı jañğırtu twrğısınan orındı, al onı bügingi geosayasi aymaqtıq termin retinde bekitu mwqiyat ğılımi jäne sayasi zertteudi talap etetin mäsele.

– Türkiyanıñ «Türkistan» tüsinigin alğa şığarıp, qayta jañğırtuınıñ jalpı sebebi nede? Bwl bir tarihi-örkeniettik mwrattan tuğan oy dep oylaysız ba? Älde astarında sayasi sebepter, basqa ideologiyadan tuğan wmtılıs basım ba?

- Türkiyanıñ «Türkistan» wğımın qayta jañğırtu tarihi-mädeni,

örkeniettik jäne sayasi ölşemderi toğısqan kürdeli process. Bwl bastamanı tek bir ğana sebeppen tüsindiru dwrıs emes. «Türkistan» atauın oqu bağdarlamalarına engizu nemese resmi diskursta jii qoldanu Türkiyanıñ öz ornın türki äleminiñ tarihi keñistigimen sabaqtastıru üderisiniñ bir körinisi retinde qarastırsaq boladı.

Tarihi-örkeniettik twrğıdan alğanda Türkiyanıñ bastaması türki halıqtarınıñ ortaq ötkenin mädeni twrğıda jüyeleu, onı sayasi emes, örkeniettik kategoriya retinde wsınu nietinen tuındauı ıqtimal. Sonımen qatar mädeni-örkeniettik jañğırudıñ simvoldıq mäni bar. Türkiya özin türki älemimen tarihi tereñ baylanıstağı yadrolıq memleket retinde körsetkisi keledi. «Türkistan» atauı osı ideyanı ayqındaytın wğımdıq qwral siyaqtı. Türki memleketteri arasındağı ğılımi, tildik, mädeni baylanıstardıñ küşeyui bwl terminniñ qoldanıluına tabiği legitimdik beredi. YAğni, tarihi mwrağa süyenu tek ideologiyalıq önim demeyik, aymaq elderiniñ özara jaqındasuınıñ tabiği nätijesi.

Alayda bwl procesti tek örkeniettik missiya dep tüsinu jetkiliksiz. Onıñ artında sayasi jäne geostrategiyalıq sebepter de bar. XXI ğasırdıñ alğaşqı onjıldıqtarında Türkiya sırtqı sayasatında «köpvektorlı» bağıt qalıptastırıp, Balqan, Kavkaz, Tayau Şığıs jäne Ortalıq Aziyadağı ıqpalın küşeytuge tırısuda. Bwnday jağdayda «Türkistan» atauın qoldanu geomädeni keñistikti belgileu arqılı sol aymaqtağı jwmsaq küş poziciyaların nığaytu täsili. YAğni, mwnda terminologiyalıq sayasat sırtqı sayasi wstanımdardı legitimizaciyalaudıñ bir qwralına aynalıp otır.

Geosayasi jağdaylar da bwl bastamanıñ ıqpalın küşeytti. Äsirese Resey men Qıtaydıñ Ortalıq Aziyadağı ıqpal balansı özgerip jatqan kezeñde Türkiyanıñ türki elderimen ekonomikalıq, energetikalıq jäne qauipsizdik bağıtındağı ıntımaqtastığı artıp keledi. «Türkistan» wğımın qoldanu arqılı Türkiya osı aymaqpen baylanısın mädeni-örkeniettik negizde tereñdetip, öz ıqpalın tabiği äri tarihi zañdı dep körsetuge tırısadı. Bwl ideya aymaqtağı diplomatiyalıq integraciyanıñ simvoldıq tiregine aynaluda.

Sonday-aq mwnda ideologiyalıq ölşemdi de eskermeuge bolmaydı. Türkiya soñğı jıldarı wlttıq sana, tarihi tamır, örkeniettik negiz siyaqtı wğımdardı sayasi diskursta jii qoldanadı. Mwnday wğımdar eldiñ işki ideologiyalıq twtastığın nığaytuğa arnalğan qwral retinde de qızmet etedi. Osı kontekste «Türkistan» termini işki sayasatta da simvoldıq mänge ie. YAğni, ol Türkiya azamattarına türki äleminiñ birtwtastığı jönindegi ideyanı küşeytip, wlttıq tarihtı keñeytilgen örkeniettik keñistik ayasında qayta tüsindiruge mümkindik beredi. Alayda bwl bastama ğılımi twrğıda tarihi negizge ie bolğanımen, aymaq elderiniñ ärqaysısı onı ärtürli sayasi jäne mädeni recepciyamen qabıldauı mümkin.

– Osı orayda Ortalıq Aziya, Tayau Şığıs degen kolonializmnen qalğan terminder dep qaldıq qoy. YAğni, zertteuşiler biz Ortalıq Aziya dep özimizge äli künge otarşıl memleket közimen bağa berip jürgenimizdi aytadı. Jalpı osınday geosayasi ataulardıñ artında ädette qanday ideologiyalıq niet jatadı?

– Geosayasi keñistikterge beriletin ataular, bir jağınan, ğılımi klassifikaciyanıñ qwralı bolsa, ekinşi jağınan, memleketterdiñ, imperiyalardıñ jäne iri küş ortalıqtarınıñ aymaqtı qalay qabıldaytının ayqındaytın ideologiyalıq konstrukt. «Ortalıq Aziya», «Tayau Şığıs», «Qiır Şığıs» sekildi ataulardıñ barlığı qazirgi ğılımi aynalımda ornıqqanımen, olardıñ şığu tegi otarşıldıq däuiriniñ epistemologiyalıq kontekstimen tığız baylanıstı. Bwl wğımdar XIX-XX ğasırlardağı europalıq derjavalardıñ älemdi öz metropoliyasına qatıstı qaşıqtıq, bağıt, mañızdılıq ölşemderimen böluinen tuındağan. Sondıqtan mwnday ataular ğılımi ne kartografiyalıq jağınan qolaylı bolğanımen, olardıñ tarihi payda boluında üstem küştiñ közqarası basım.

Osınday geografiyalıq konceptterdiñ artındağı bastı ideologiyalıq niet belgili bir sayasi-örkeniettik ierarhiyağa ornalastıru desek boladı. Mısalı, «Tayau Şığıs» (Middle East) atauı Britaniya imperiyasınıñ Ündistanğa baratın teñiz joldarın strategiyalıq twrğıda sipattauınan tuğan termin; «Qiır Şığıs» Europanıñ özin älemniñ ortalığı retinde qoyuına negizdelgen atau; «Ortalıq Aziya» Resey imperiyasına jäne keyingi Keñes diskursına say qwrılğan işki jikteme. Mwnday terminder sol kezdiñ sayasi strategiyalıq qajettilikterin, sonıñ işinde şekaralıq qauipsizdik, ıqpal aymaqtarın belgileu, halıqtardı äkimşilik jüyege säykestendiru siyaqtı maqsattardı beyneledi. Ğılımi aynalımğa engen soñ bwl ataular tabiği qwbılıs siyaqtı körinip, astarındağı otarşıldıq qaldırğan epistemologiyalıq qabatı birtindep kömeskilenip ketti.

Qazirgi zertteuşiler bwl kategoriyalardı qayta qarau qajettigin jii aytadı, sebebi aymaq atauı sırt közdiñ emes, sol öñirdiñ özin-özi qabıldauına, tarihi jad pen mädeni twtastığına negizdelui mümkin. Mısalı, «Twran», «Türkistan», «Mäurennahr», «Deşti-Qıpşaq» siyaqtı ataular aymaqtıñ işki tarihi täjiribesinen şıqqan wğımdar. YAğni, belgili bir etnos ne memlekettiñ ekspansiyasın bildirmegenimen, keñistikti jergilikti tarihi dinamika twrğısınan tanuğa mümkindik beredi. Biraq bwl terminderdi tolıq ğılımi twrğıda ornıqtıru üşin qazirgi sayasi realiyalar, köpwlttı qwrılım, wlttıq şekaralar men är memlekettiñ özindik tarihi bayandauı eskerilui tiis.

Tağı bir mañızdı faktor – geosayasi ataulardıñ artında mädeni-örkeniettik ıqpal keñistigin belgileu wmtılısı twr. İri aymaqtıq derjavalar özderin belgili bir tarihi aymaqtıñ mwrageri retinde körsetu arqılı «jwmsaq küşin» küşeytudi, intellektualdıq diskursta jetekşilik ornatudı közdeui mümkin. Sondıqtan ataudıñ özi sayasi talaptan göri mädeni-simvoldıq wmtılıstı bildirse de, ol özdiginen belgili bir ıqpal geografiyasın qalıptastıradı. Ğılımi qauım bwl procesti «atau arqılı aymaqtı mağınalıq qayta qwru» (semantic region-building) dep ataydı.

– Jalpı, aymaqtıq ataudı özgertu sananıñ otarsızdanuına qalay ıqpal etedi?

– Aymaqtıq ataulardı özgertu nemese tarihi ataulardı qayta qarau sananıñ otarsızdanuındağı asa mañızdı qwraldardıñ biri. Dekolonizaciya tek ekonomikalıq nemese sayasi täuelsizdikpen şektelmeydi, ol eñ aldımen jadtı, dünietanımdı, tarihi keñistikti qabıldaudı qayta qalıptastırumen baylanıstı. Atau äsirese tarihi atau qarapayım geografiyalıq belgi emes, ol keñistikke qatıstı belgili bir tanımdıq model'di ornıqtıradı, demek ataudı özgertu arqılı sol keñistikke qatıstı tüsinik te özgeredi. Sol sebepti otarşıldıq däuirde sırttan tañılğan nemese üstem derjavanıñ geosayasi logikasımen qalıptasqan ataulardı qayta qarastıru halıqtıñ özin-özi tanuındağı mañızdı qadam.

Otarşıl küşter aymaqqa öz atauın berse, sol atau arqılı jergilikti halıqtıñ özindik dünietanımın ığıstırıp, keñistikti öz ierarhiyalıq jüyesine engizedi. Mısalı, «Tayau Şığıs», «Qiır Şığıs» nemese «Ortalıq Aziya» siyaqtı ataular – belgili bir metropoliyadan qarağandağı qaşıqtıq pen bağıt ölşemi ğana. Bwl ataular jergilikti halıqtardıñ tarihi aymaqtıq özindik terminologiyasın (Twran, Türkistan, Mäurennahr, Horasan, Deşti-Qıpşaq) ekinşi orınğa ığıstırıp, tanımdağı basım röldi sırtqı küşke beredi. Demek, ataudı özgertu bwrın üstem bolğan älemdi tanu formatın qayta bwzu degendi bildiredi.

Aymaqtıq ataudıñ özgerui halıqaralıq diskursqa da äser etedi. Eger bir aymaq öziniñ tarihi atauın qayta qoldansa, bwl älemdik ğılımi aynalımdağı otarlıq stereotipterdiñ älsireuine ıqpal etedi. Mısalı, «Ortalıq Aziya» ornına «Türkistan» atauı jiirek qoldanıla bastasa, zertteuşiler aymaqtı bwrınğı keñestik nemese eurocentrlik jiktemeden bölek, onıñ etnomädeni, örkeniettik tamırımen baylanıstıra qarauğa mäjbür boladı. Bwl degeniñiz – aymaqtıñ ğılımi körinisin özgertu, yağni, «älemniñ kartasın» ruhani jağınan qayta sızu degen söz.

Bwğan qosa, aymaqtıq ataudı özgertu halıqtıñ öz-özine degen senimin, tarihi sub'ektilik sezimin de küşeytedi. Tarihi tanımdağı derbestik wlttıq biregeyliktiñ ornığuına ğana äser etip qoymaydı, sayasi oylau men strategiyalıq bağdardı da qalıptastıradı. Öz keñistigin öz atauımen moyındağan qoğam özin sırtqı küşterdiñ konceptualdıq şeñberinen bosata bastaydı. Bwl procesti mamandar «simvoldıq dekolonizaciya» dep ataydı, yağni, ol sayasi deklaraciyadan bwrın mädeni-psihologiyalıq serpiliske negizdeledi.

Bayqağan şığarsız, aymaqtıq ataudı özgertu – otarsızdanu procesiniñ özi siyaqtı kürdeli, köpqabattı qwbılıs. Ol bir ğana ataudı almastırumen ayaqtalmaydı, biraq sol arqılı tarihi jadtı qalpına keltiru, ğılımi diskurstı jañartu, aymaqtıq özindik sananı küşeytu, älemdi tanudıñ otarlıq ülgilerinen arılu siyaqtı mañızdı qadamdar jüzege asadı. Demek, ataudı özgertu – dekolonizaciyanıñ simvoldıq, intellektualdıq jäne mädeni-tarihi twğırın nığaytatın ädis.

– Europacentristik ataulardan bas tartu jaña gegemoniyanıñ (türikcentrizm, pan-türkizm) payda boluına äkelmey me?

- Europacentristik ataulardan bas tartu – postkoloniyalıq oylaudıñ

tabiği kezeñderiniñ biri. Degenmen kez kelgen dekolonizaciyalıq qadam jaña gegemoniyalıq model' qalıptastıru qaupin de qosa alıp jüretini ras. Sebebi joğarı deñgeydegi ataular, aymaqtıq jiktemeler nemese mädeni-örkeniettik koncepciyalar tek tildik forma ğana emes, olar belgili bir küştiñ diskurstıq üstemdikke wmtıluımen baylanıstı. Sondıqtan bir üstem epistemologiyadan bas tartu avtomattı türde tolıq erkindikke äkelmeydi, onıñ ornına basqa ideologiyalıq konturlardıñ payda bolu mümkindigi ärqaşan bar.

Osı twrğıdan alğanda, europacentristik terminologiyanı almastırıp, onıñ ornına «Twran», «Türkistan» nemese Türkiyanıñ qazirgi pragmatikalıq sayasatında körinetin jaña aymaqtıq tüsinikterdi qoldanu geosayasi keñistikti qayta jaña mağınağa ie etuge degen wmtılıs, äreket dep qabıldayıq. Bwl äreket ob'ektivti türde türikörkeniettik ne pan-türkişil nemese türikcentrlik diskurstıñ küşeyuine ıqpal etui mümkin. Mwnday ürdis mädeni twrğıda oñ qabıldanğanımen, geosayasi deñgeyde jaña ideologiyalıq üstemdik formasın qalıptastıru qaupin de tudıradı. Däl osınday jağday älemniñ basqa öñirlerinde de bayqaladı: mısalı, arabocentrizm, Iran örkeniettik aymağı, Qıtaydıñ «Tyan'sya» twjırımdamasın qayta jandandıru äreketteri.

– YAğniğ biz bir üstemdikten qaşıp, ekinşisine tap bolmaymız ba? Qalay oylaysız?

– Postkoloniyalıq teoriyada «dekolonizaciya paradoksı» degen wğım bar, yağni, otarlıq üstemdikti sınay otırıp, özge bir üstemdiktiñ jasırın formasın qayta öndiru qaupi. Eger europacentristik model'den bas tartu wlttıq nemese aymaqtıq özindik ataudı qalpına keltiru maqsatına say jüzege assa, bwl tabiği äri paydalı process. Biraq eger ol belgili bir memlekettiñ nemese ideologiyalıq jobanıñ ıqpal aymağın keñeytuge bağıttalsa, onda bwl process dekolonizaciya emes, qayta kolonizaciyanıñ jaña nwsqası bolıp şığuı ıqtimal.

Osı twrğıdan qarağanda, aymaqtıq ataulardı qayta qarau kezinde birneşe qağidanı saqtau mañızdı. Birinşiden, atau eşbir memlekettiñ monopoliyalıq menşigi retinde wsınılmauı tiis. Mısalı, «Türkistan» tek Türkiyanıñ tarihi koncepti ğana emes, ol Qazaqstan, Özbekstan, Qırğızstan jäne basqa da halıqtar üşin ortaq tarihi-mädeni keñistik. Demek onı iemdenudiñ qajeti joq, qayta birlesip payımdau qajet. Ekinşiden, atau etnikalıq nemese tildik üstemdikten göri tarihi-örkeniettik köpqabattılıqqa negizdelui tiis. Aymaqtı bir ğana etnostıñ közimen sipattau köpetnostı, mädeni ärkelki öñirlerge tän kürdelilikti joyadı. Üşinşiden, ataudı qalpına keltiru ıntımaqtastıqqa bağıttalğan principterge, al sayasi-ügittik mazmwnnan mümkindiginşe alıs boluı kerek.

Sonımen birge kez kelgen jaña ataudıñ küşeyui bükil aymaq halıqtarına ortaq tarihi mwranı jañğırtatın, mädeni integraciyanı tereñdetetin qwralğa aynaluı üşin onıñ ideologiyalıq beytaraptığı qamtamasız etilui şart. Eger atau mädeni-simvoldıq deñgeyde qoldanılıp, geosayasi ekspansiyanıñ qwralına aynalmasa, onda jaña gegemoniya qaupi aytarlıqtay tömendeydi. Kerisinşe, ol aymaq halıqtarınıñ özin-özi tanuın bayıtadı, tarihi sananı keñeytedi jäne otarlıq diskurstan tıs, özine tiesili örkeniettik keñistikti qalıptastıruğa mümkindik beredi.

- Aymaqtıq ataudı özgertu – otarsızdanu procesiniñ özi siyaqtı kürdeli qwbılıs ekenin aytıp qaldıñız ğoy. Osı orayda jalpı älemdik täjiribede postkoloniyalıq elder ötkendi qalay qayta jazdı? İşinde biz ülgi ete alatın keyster bar ma?

– Postkoloniyalıq elder üşin ötkendi qayta jazu tek tarihi bayandaudı tüzetu emes, wlttıq özindik sananı qayta qwrudıñ asa kürdeli, wzaq merzimdi qwbılısı. Bwl üderis aymaqtıq ataulardı özgertu, arhivtik materialdardı qayta qarau, oqulıqtağı narrativterdi jañartu, bwrın üstem bolğan örkeniettik ierarhiyalardı qayta payımdau siyaqtı ärtürli qadamdardan twradı. Ädette bwl özgerister bir mezette emes, birneşe onjıldıqqa sozılatın äleumettik-mädeni transformaciya arqılı jüredi. Sondıqtan ataudı özgertudiñ özi dekolonizaciyanıñ sırtqı körinisi ğana, işki mäni äldeqayda tereñ.

Älemdik täjiribede postkoloniyalıq keñistikterde birneşe bağıttağı täsilder bayqaldı. Birinşi täsil, tarihi ädilettilikti qalpına keltiru maqsatında ataulardı tüpkilikti auıstıru. Mısalı, Ündistan britandıq toponimderdiñ köpşiligin qayta özgertip, Bombeydi Mumbai, Kal'kuttanı Kolkata dep qayta atadı. Osı özgerister lingvistikalıq qana emes, otarlıq üstemdikten arıludıñ mädeni simvolına aynaldı. Qala atauı özgergende, qoğamdıq sanada da otarlıq kezeñge deyingi tarihi jad jañğıradı. Biraq mwnday täjiribe barısında aymaqtıq etnikalıq tepe-teñdikti saqtau da mañızdı boldı, sebebi Ündistan köpetnostı memleket.

Ekinşi täsil, otarlıq kezeñde üstem bolğan tarihi interpretaciyalardı qayta qarastıru. Afrika elderiniñ basım böligi täuelsizdik alğannan keyin tarih oqulıqtarın tübegeyli qayta jazdı. Bwğan deyin Afrikanıñ tarihı europalıq sayahatşılardıñ, missionerlerdiñ nemese äkimşilerdiñ közqarası arqılı sipattalsa, keyingi oqulıqtarda jergilikti memleketterdiñ qalıptasuı, etnosaralıq baylanıstar, sauda joldarı, jazu dästürleri sekildi otarlıq kezeñge deyingi işki dinamikağa basımdıq berildi. Osı model'den Qazaqstan da ülgi ala aladı: işki tarihi logikanı öz közqarasımen qayta qwru.

Üşinşi täsil, tarihi jadını qalpına keltiru arqılı wlttıq simvoldıq keñistikti jañartu. Mısalı, Oñtüstik Afrika aparteidten keyin qalalardıñ köşelerin, qoğamdıq mekemelerin, universitetterin qayta atadı, bwrınğı otarşıl nemese bölu ideologiyasımen baylanıstı simvoldardı qoğamdıq keñistikten alıp tastadı. Bwl mädeni dekolonizaciyanıñ bir nısanı bolıp sanaldı. Biraq Oñtüstik Afrika täjiribesi körsetkendey, simvoldıq özgeris tereñ äleumettik reformamen qatar jürmese, dekolonizaciya tolıq bola almaydı.

Törtinşi täsil, ataulardı özgertu arqılı wlttıq tarihtıñ üzdiksizdigin qalıptastıru. Irlandiya, Izrail', Indoneziya siyaqtı elder tildik dekolonizaciyağa da erekşe män berdi. Izrail' ivritti tiriltu arqılı mädeni-tildik keñistikti qayta qwrıp, wlttıq tarihi jadqa jaña twğır ornattı. Irlandiya ağılşın üstemdiginen keyin öz tilin bilim beru jüyesinde qayta ornıqtırdı. Atalğan oqiğalar dekolonizaciyanıñ eñ tereñ formalarınıñ biri, sebebi til tarihi jadtıñ bastı tetigi.

Osı täjiribelerden ülgi aluğa bolatın birneşe mañızdı qağida bar. Birinşiden, dekolonizaciya tek atau auıstıru emes, tarihi narrativti qayta qwrudı talap etedi. Atau özgergenimen, eger oqulıqtağı mazmwn özgermese, dekolonizaciya tolıq bolmaydı. Ekinşiden, ataudı özgertu aymaqtıq nemese etnikalıq şielenis tudırmauı tiis; kerisinşe, qoğamdıq kelisimge negizdelgen, köpşilik üşin ortaq tarihi örkeniettik mağınanı beretin ataulardı bekitken jön. Üşinşiden, dekolonizaciya tek ötkendi «qalpına keltiru» emes, sonımen birge qazirgi zamanğa beyimdelgen, bolaşaqqa bağdarlanğan wlttıq tarihi koncepciya jasau ekenin älemdik täjiribe däleldep otır.

Osı twrğıdan alğanda, Qazaqstan, Ortalıq Aziya nemese keñirek türki älemi üşin dekolonizaciyalıq atau reforması tarihi ädilettilikti ornatu emes, jaña intellektualdıq negiz qalıptastıru üderisi boluı mümkin. Älemdik keyster körsetkendey, ataulardı özgertu dekolonizaciyanıñ körinetin böligi ğana; onıñ artında köpqabattı, wzaq merzimdi tarihi, mädeni, bilim beru, akademiyalıq qayta qwrular twradı.

- Hoş. Türkiya endi Ortalıq Aziyanı Türkistan dep ataydı delik. Mwnday bastamalar tek dabıraşıl nauqannıñ astında qalmay, arı qaray qalay jalğasın tabu kerek? Bälkim, Türkistan aumağına engen elder birlesip tarihın jaza ma? Älde eldiñ aldında wpay jinaytın äyteuir bir dabıraşıl nauqannan aspay qala ma? Siz qalay oylaysız?

– Aymaqtıq ataudı «Türkistan» dep jañaşa paydalanu eger tek simvolikalıq deñgeyde qalsa, rasında da uaqıtşa aqparattıq tolqınnan äri aspaytın qısqa merzimdi qwbılısqa aynaluı mümkin. Ädette mwnday bastamalardıñ tağdırın onıñ artında twrğan institucionaldıq quat ayqındaydı. Eger sayasi ritorikadan bölek ğılımi, mädeni, bilim beru jäne saraptamalıq deñgeyde naqtı jobalar jasalmasa, «Türkistan» atauın resmi diskursta qoldanu tek bir rettik akciyağa aynaladı. Sondıqtan mwnday bastamanıñ ömirşeñdigi onıñ qwrılımdıq negizderiniñ qalıptasuına baylanıstı.

Bwl rette eñ tiimdi bağıttardıñ biri – aymaq elderiniñ birlesken tarihi zertteuler jüyesin qalıptastıruı. Qazirgi tañda Qazaqstan, Özbekstan, Qırğızstan, Türkimenstan jäne Täjikstannıñ ortağasırlıq kezeñge qatıstı derekqorı bir-birin tolıqtırıp twradı äri öte bay. Al tarihnamalıq interpretaciyalar köbine wlttıq şeñberde qalıp qoyğan. Eger «Türkistan» wğımı naqtı aymaqtıq ğılımi jobalarğa arqau bolsa, mısalı, aymaqtıñ ortaq tarihi atlasın jasau, etnomädeni migraciyalar boyınşa birıñğay baza qwru, parsı-arab, qıtay, türki jazba derekterin ortaq akademiyalıq basılımdar türinde şığaru siyaqtı keşendi jwmısqa aynalsa, onda bwl atau sayasi ritorikadan ğılımğa orın auıstıradı. YAğni, öz kezeginde, ataudıñ mazmwnın şınayı tarihi bilimmen bekite tüsedi.

Kelesi mañızdı qadam – Türkistan aymağın tarihi keñistik retinde tüsindiretin jaña gumanitarlıq bilim standarttarın äzirleu. Eger Türkiya nemese aymaq elderi öz oqulıqtarında «Türkistandı» qoldanatın bolsa, ol mindetti türde naqtı derektermen, kartalarmen, kezeñdik jikteulermen, tarihi oqiğalardıñ keñ örisimen üylesui qajet. Äytpese, geografiyalıq nemese tarihi keñistik ğılımi däleldenbegen emociyalıq-sayasi simvolğa aynalıp ketui mümkin. Sondıqtan bwl bastama bilim beru reformalarına süyense ğana jüyeli sipat aladı. Sonımen birge mwnday ataudı qayta jañğırtu tek sayasi wpay jinau qwralına aynalıp ketpeui üşin aymaq elderiniñ özderi bastamanıñ tolıqqandı sub'ektisi boluı şart. Eger «Türkistan» atauın tek sırttan bir memleket (mısalı, Türkiya) alğa jıljıtıp, al aymaq elderi tek qabıldauşı rölde qalsa, bastama bir bağıttı ideologiyalıq joba retinde qabıldanadı. Al eger bastamanı aymaq elderi özderiniñ tarihi jadı, ortaq mädeni mwrası, öñirlik biregeyligi twrğısınan damıtsa, onda bwl nauqan emes, wzaq merzimdi konceptualdıq jobağa aynaladı.

Bwdan özge atalğan aymaq sayasi jäne mädeni ärtürlilikke ie. Türkistan keñistigi birtekti emes. Mäselen, Täjik halqı irantildi, Türkimenstan men Özbekstan arasındağı tarihi-mädeni ayırmaşılıqtar bar, Qazaqstannıñ Euraziyalıq dala aymağımen baylanısı da erekşe. Osı sebepti «Türkistan» wğımın qayta qoldanu eger aymaqtı jasandı türde birtekti dälme-däl etnikalıq keñistik retinde elestetuge äkep soqsa, bastama wzaqqa barmaydı. Kerisinşe, Türkistannıñ köpqırlı, köpetnostı, köpdialekti tarihi keñistik bolğanı aşıq körsetilse, onda bwl atau zamanaui ğılımi paradigmalarmen üylesedi. Bwdan bölek eskerilui tiis mañızdı şart – ekonomikalıq jäne mädeni jobalardıñ naqtı nätijeleri. Aymaqtıq kölik dälizderi, transşekaralıq sauda, mädeni almasu, tarihi-turistik bağıttardı iske asıru, t.b mwnıñ bäri «Türkistan» atauın mazmwnmen tolıqtıradı. Tek simvoldıq türde emes, naqtı infraqwrılımdıq baylanıstar arqılı bekigen aymaq atauı ğana twraqtı bolmaq.

Swhbattasqan

Aqgülim ERBOLQIZI

https://zhasalash.kz/news/eldes-orda-tarihshiturkstan-atauin-koldanu-aymaktagi-zhumsak-kush-pozitsiyasin-nigaytu-tasl-052ca3/