–             ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى كەزەكتەن تىس سايلاۋعا سايلاۋشىلاردىڭ 95 پايىزى قاتىستى دەگەن دەرەكتi جاريا ەتتi. تولعاناي بودەنقىزى، سiز­دiڭ ويىڭىزشا، بۇل كور­سەت­كiشتiڭ شىنايىلىعىنا سەنۋگە بولا ما؟ راس بولعان جاعدايدا، مۇنى نەمەن تۇسiندiرەسiز؟ بۇل ازاماتتىق سانا‑سەزiم مەن ساياسي مادەنيەتتiڭ ءوسۋi مە، ءال­دە مۇنىڭ استارىندا باس­قا نارسە جاتىر ما؟

–             بiرiنشiدەن، سايلاۋشىلاردىڭ مۇنداي جوعارى پايىزى سايلاۋعا قاتىستى دەگەنگە كۇمان كەلتiرەمiن. اسiرەسە، الماتىداعى قاتىسۋ كورسەتكiشi كۇماندi. قالانىڭ تەڭ جارتىسى مارافوندا بولدى، تاعى بiر بولiگi قالانىڭ سىرتىندا ءجۇردi. ءوزiم دە قالانىڭ سىرتىنا شىققان سوڭ، قانداي كولiك تىعىنى بول­عانىن كوردiم. سوندىقتان مۇنداي كورسەتكiشتi بەرۋ ارقىلى اسىرا سiلتەپ جiبەرگەن ءتارiزدi. بۇل رەتتە پۋبليتسيست سەرگەي دۋۆانوۆتىڭ “الماتى حالقىنىڭ وتىز پايىزى سايلاۋعا قاتىستى” دەگەن پiكiرi­مەن كەلiسەمiن.

ال ەندi بۇل نەمەن بايلانىستى دەگەنگە كەلسەك، بiرiن­شi سەبەپ – ساياسي مادەنيەتi­مiز سياقتى. بۇل – ءبارi مiنسiز بولۋى كەرەك دەگەن تۇسiنiكتەن شىققان دۇنيە. قاتىسۋدىڭ جوعارعى كورسەتكiشiن بەرسەك قانا كوپشiلiك نازارباەۆ جەڭدi دەگەنگە كوز جەتكiزەدi. ال از كورسەتكiشتi كورسەتسە، حالىق وعان كۇمانمەن قارايدى، ساياسي قارسىلاستار ءۇشiن ابىڭ‑كۇبiڭ اڭگiمەگە جول اشىلادى، پرەزيدەنتتiڭ لە­گي­تيم­دiلiگi جانە ول بيلiكتە قالۋى كەرەك پە دەگەن ماسەلە كوتەرiلە باستاۋى مۇمكiن. سوندىقتان سەنiمدi تۇردە جەڭiسكە جەتۋ ءۇشiن، نازار­باەۆ ەڭ تانىمال ساياساتكەر دەگەنگە حالىقتىڭ كوزiن جەتكiزۋ ءۇشiن وسىنداي سانداردى بەردi. بيلiك حالىق تەك وسىنداي جوعارعى كورسەت­كiش­تi تۇسiنەدi دەپ توپشىلايدى. ەگەر حالىق 60 پايىزدى دۇ­رىس قابىلدايدى دەپ شەش­سە، وندا ناقتى پايىزدى كور­سەتەر ەدi.

ەكiنشi جاعىنان پرەزيدەنت رەيتينگiسi تومەندەپ جاتىر دەگەن پiكiر بار. بۇلاي دەپ تۇجىرىمدايتىنداردىڭ قاتارىندا ءوزiم دە بارمىن. بۇل پiكiردi ءوز زەرتتەۋiمە سۇيەنiپ ايتىپ وتىرمىن. ونىڭ رەيتينگiسi 2008 جىلدان بەرi تومەندەپ كەلەدi. وسى پiكiردiڭ كەرەعار ەكەنiن، ساراپشىلاردىڭ بۇ­رىستىعىن دالەلدەۋ ءۇشiن ءجۇز پايىزعا جەتەقابىل كور­سەتكiشتi العا تارتتى. قىس­قاسى، بۇل پرەزيدەنت جوعارعى قولداۋعا يە، بەدەلiنەن ايىرىلىپ جاتقان جوق دەگەنگە قوعام مەن قارسىلاستاردى سەندiرۋ ارەكەتi.

–             2008 جىلدان باستاپ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ رەيتينگiسi ءتو­مەندەۋ ۇستiندە دەدiڭiز. ونى كورسەتەتiن ناقتى بiر زەرتتەۋلەر بار ما؟

–             الەۋمەتتiك زەرتتەۋ­لەردiڭ باسىم بولiگi بيلiكتiڭ تاپسىرىسىمەن جاسالادى. دەمەك، ونى جاريالاۋ‑جاريا­لاماۋ، قالاي جاريالاۋ – بيلiكتiڭ ءوز قولىندا. ءسويتiپ، كوپتەگەن زەرتتەۋ جاريالانباي قالادى. جاريالانعان كۇننiڭ وزiندە تۇزەتiلەدi. الەۋمەتتiك زەرتتەۋلەرگە تاپسىرىس بەرگەن مەم­لەكەتتiك ورگانداردىڭ حات جولداپ، ءوز كورسەت­كiش­تە­رiڭiزدi بiزدiكiمەن سايكەس­تەندiرiپ تۇزەتiپ جiبەرiڭiز­دەر دەگەنiنە ءوزiم كۋامiن. ياعني پرەزيدەنت رەي­تينگiسi تومەندەگەننەن باستاپ ونىڭ رەيتينگiسiن قولدان جوعارىلاتۋ ارەكەتi قولعا الىندى. 2004 جىلى ونىڭ رەيتينگiسi 60-70 پايىز شاماسىندا بولعاندا، بۇل جوعارى كورسەتكiش بولدى جانە سولاي كورسەتiلدi. تومەندەي باستاپ ەدi, كەرiسiنشە كارتينانى كورسەتەتiن تسيفرلاردى قولدان جاسادى. بۇل ەڭ الدىمەن پرەزيدەنتتەن كۇش‑قايرات كەتكەن جوق، حالىق سۇيiسپەنشiلiگiنە يە دەگەنگە وزدەرiن وزدەرi سەن­دiرۋ ارەكەتi. ارينە، بiزدە بارi نازارباەۆتى جەك كو­رەدi دەۋدەن اۋلاقپىن. ەلدە ونى قاتتى قولدايتىن، جاقسى كورەتiن توپ بار. الايدا ولاردىڭ سانى دا بارعان سايىن ازايىپ جاتىر. 2004-06 جىلدارى ءاربiر الەۋمەت­تiك توپتىڭ اراسىندا پرە­زيدەنتتi قاتتى قولداپ باعالايتىنداردىڭ ۇلەسi كوپ بولسا، قازiر ولاردىڭ سانى ازايۋ ۇستiندە.

–             ءيا، بiز ونداي زەرتتەۋ­لەر جۇرگiزەمiز. ماسەلەن، الماتى قالاسى بويىنشا پرەزيدەنتتi قولدايتىندار سانى 43 پايىز شاماسىندا. الماتى بويىنشا سوڭعى 3-4 جىلداعى ونىڭ رەيتينگiسi 40-43 پايىز شاماسىندا.

–             ءيا. ناقتى پايىزدىق كورسەتكiشتەر ساۋالناما ارقىلى انىقتالادى.

–             ءيا، انىقتاۋعا بولادى. بiراق بۇل رەتتە سۇراقتى اشىق تۇردە ەمەس، جاناما تۇردە قويۋ كەرەك. ايتپەگەندە، “پرەزيدەنتكە دەگەن قارىم‑قاتىناسىڭىز قانداي؟” دەگەن سۇراق قويساڭىز، ادام بiردەن تۇيىقتالىپ، جاۋاپ بەرمەي قويادى. سول سەبەپتi ونىڭ ومiرiنە كوڭiلi تولا ما، تولماسا، نەلiكتەن تولمايدى؟ ونىڭ سەبەبiن كiمنەن كورەدi ءتا­رiزدi جاناما سۇراقتار ار­قىلى ادامداردىڭ ساياسي نارسەلەرگە دەگەن   قارىم-قاتىناسىن انىقتاۋعا تۋرا كەلەدi.

–             بiزدiڭ ەلدە سولاي. ويتكەنi جازالانامىن دەگەن قورقىنىش بار. بiزدە بي­لiككە قارىم‑قاتىناسىمىز ءتۇزۋ بولۋى كەرەك دەگەن سايا­سي مادەنيەت قالىپتاسقان. ونى تالقىلاۋعا قۇقىمىز جوق دەگەن تۇسiنiك بەلەڭ العان. اسiرەسە قازاقتiلدi توپپەن سويلەسكەندە “ول بiزدiڭ ەلباسىمىز، ونى تالقىلاۋعا بولمايدى” دەيدi. ورىس­تiلدiلەر دە باستاپقىدا سەكەمدەنiپ ايتپاعانىمەن، اشىلا كەلە سىناي باستايدى. وزدەرi, ءوز باستارىنداعى ماسەلەلەرi تۋرالى ايتا باستاعاندا، وعان كiمدi ايىپتايسىز دەپ سۇراۋدىڭ دا قاجەتi بولماي قالادى. ادامدار ونى وزدەرi اشىق ايتىپ سالادى. تiزiمدi اكiم­نەن باستايدى دا، پرەزيدەنتپەن اياقتايدى.

ساۋالنامادا پرەزيدەنت قىزمەتiن قالاي باعالايسىز دەپ العاشقى ساۋالدى قوي­ساق، 70-80, تiپتi 90 پايىزى “جاقسى باعالايمىز” دەپ جاۋاپ بەرەدi. ءۇش‑تورت سۇراق­تان كەيiن وسى ساۋالدى باسقاشا تاسiلمەن قايتالايمىز. ماسەلەن، پرەزيدەنت قىزمەتiن سۋرەتتەيتiن ون پiكiر بەرەمiز. ون پiكiردiڭ اراسىنان شىندىققا جاقىن ۇشەۋiن تاڭداپ ال دەيمiز. ارتىنشا ءبارiن سارالاپ توپتاستىراتىن كەزدە ايىرما جەر مەن كوكتەي، مۇلدە باسقاشا پiكiر بولىپ شىعادى. ال فوكۋس توپتاردا پرەزيدەنتتi تiپتi كوپ سىنايدى. “نەگە سونشا ۇزاق وتىرادى، ورنىن جاستارعا بەرمەي مە؟” دەگەندەي نارسە ايتادى. ونداي جاستا ەش­قانداي دامۋ، جاڭا يدەيا بولمايتىنى انىق. تەك ءوزiن ماقتاسا دەگەن يدەيا عانا بار. سوندىقتان فوكۋس توپتاردى تىڭداعان كەزدە، شىرپى تۇتانسا بولدى، حا­لىق الاڭعا شىعۋعا دايىن دەگەن پiكiردە قالاسىڭ. بiراق iس جۇزiندە ولاي بولماي شىعادى.

–             ءيا. مەن بۇل ادامداردى جايلىلىقتى تاڭدايتىندار دەيمiن. بۇل جولى داۋىس بەرۋگە بارعاندار وزدەرiن نازارباەۆ تۇرعاندا جايلى ورتادامىز دەپ سە­زiنەتiندەر. ول بيلiكتە قالا بەرسە، بۇلار ارى قاراي دا جايلى ءومiر سۇرە بەرەمiز دەپ ەسەپتەيدi.

سايلاۋعا قارسى داۋىس بەرۋ ءۇشiن بارعاندار دا بولدى. “فەيسبۋك” الەۋمەت­تiك جەلiسiندە كiمگە داۋىس بەرگەنiن قالامساپپەن جازىپ كەتكەن بيۋللەتەندەردi كورگەن شىعارسىز. مۇنداي حالىق بورات، كيانۋ ريۆز، تاعى باسقالارعا “داۋىس بەردi”. بيۋللەتەندە ء“بارi­نە قارسىمىن” دەگەن باعان بولماعاندىقتان، ءوز قارسىلىقتارىن وسىنداي جولمەن بiلدiردi.

–             ويتكەنi ەڭ الدىمەن پرەزيدەنتكە جاعىمدى كارتينانى كورسەتiپ، ادەمi سانداردى سالىپ بەرۋ كەرەك. بۇل – بiر. ەكiنشiدەن، نازارباەۆتىڭ قارسىلاسى بولۋ وتە قاۋiپتi. سوندىقتان قا­زiرگi “قارسىلاستار” نازارباەۆتى سىناعان دا جوق. ەقىۇ باقىلاۋشىلارى ءۇمiت­كەرلەردiڭ تiپتi نازارباەۆتى ماقتاعانىن ايتتى. ونى ماقتاپ، مەملەكەت باسشىسى بولۋعا سول لايىق دەسە، ۇمiتكەرلiگiن نە ءۇشiن ۇسىنادى؟ بۇل رەتتە وسى سايلاۋ ناۋقانى ەڭ قىزىقسىز بولدى دەگەن پiكiرمەن كەلiسەمiن. بۇل تiپتi سايلاۋ ەمەس، نازارباەۆ بيلiكتە قالا ما دەگەندi قاراستىرعان رەفەرەندۋم دەر ەدiم. ال ەكi “قارسىلاستى” قارسىلاس ەمەس، نازارباەۆقا بيلiك باسىندا قالۋعا جاردەمدەسكەن كومەكشi دەيمiن. سايلاۋعا دەموكراتيالىق پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتكەن ساحنا مەن دەكوراتسيا ءرولiن وينادى.

–             وپپوزيتسيالىق الاڭدى تۇنشىقتىرۋ، ونداي ساياسي كۇشتەردi قۋدالاۋ پرەزيدەنت رەيتينگiسi تومەندە­گەنiنiڭ تاعى بiر دالەلi. 2004 جىلعى پارلامەنت، 2005 جىل­عى پرەزيدەنت سايلاۋلارىنىڭ قىزىقتى ءوتiپ، وعان وپپوزيتسيانىڭ قاتىسۋ سە­بەبi – ول ۋاقىتتا پرەزيدەنت رەي­تينگiسi جوعارى بولدى. ول ۋاقىتتا پرەزيدەنت اكiم­شiلiگiندە قورقاتىنداي نەگiز بولعان جوق. قازiر پرەزيدەنت رەيتينگiسi تومەن بول­عان كەزدە جانە پرەزيدەنت اكiمشiلiگiنiڭ ءوزi دە وسىعان كوز جەتكiزگەندiكتەن، وپپوزيتسيالىق الاڭدى، ءوز ۇستانىمى بار ازاماتتاردى قىستى.

ساياسي الاڭعا ءوز يدەياسىمەن شىعاتىن جاڭا ادام پرەزيدەنتتi جەڭiپ كەتۋi مۇمكiن ەكەنiن ولار جاقسى تۇسiنەدi. ءسويتiپ، تiپتi اقپاراتتىق ارنانى جاپتى. جاريا ەمەس تۇردە سايلاۋ ناۋ­قانىن تالقىلاۋعا دا تىيىم سالدى. ەشقانداي پiكiرتالاس بولمادى، باعدارلامالار دا ءسوز بولعان جوق. تiپتi پرەزيدەنت ۇمiتكەر رەتiندە ۇسىنعان باعدارلاما قايدا؟ جوق! ول تەك سەزدە عانا قولعا الاتىن شارۋاسىن بەلگiلەدi. بiراق باعدارلاماسىن كورمەدiك. ويتكەنi پرەزيدەنت وتكەن سايلاۋدىڭ الدىنداعى باعدارلاماسىن ورىندامادى. 2011 جىلى ن.نازارباەۆ سايلاۋ الدىندا ەكi ماڭىزدى ماسەلە كوتەردi. قازاقستاننىڭ 99 پايىز حالقى قازاق تiلiندە سويلەيدi دەدi. ەكiنشiسi – ساياسي رەفورمالار جاسالىپ، پارلامەنت­تiك‑پرەزي­دەنتتiك جۇيەگە كوشەمiز دەلiندi. وسى ەكi پۋنكت iسكە اسىرىلماعان كۇيi قالدى. ءسويتiپ، پرەزيدەنت بۇل جولى ساياساتقا قاتىسى جوق ءنار­سەلەردi بەلگiلەدi. بۇل – سوت جۇيەسi مەن مەملەكەتتiك اپپاراتتىڭ رەفورماسى. دەسەك تە مەملەكەتتiك اپپارات جىل سايىن رەفورمالانادى. بۇل سايلاۋالدى ناۋقانى ءۇشiن كوتەرەتiن تاقىرىپ ەمەس.

ەكولوگيا تاقىرىبى قى­زىق بولعانىمەن، قازاقستاندا اسا وزەكتi ەمەس. سوندىقتان ونى ۇمiتكەردiڭ بiرiنە ۇستاتتى. ال قازاق تiلiنiڭ ماسەلەسi نەگە كو­تەرiلمەدi? ال ەۋرازيالىق وداق قايدا قالدى؟

–             ارينە، ولار جiبەرiل­مەدi. پرەزيدەنت رەيتينگiسi وتە تومەن بولعاندىقتان، ونداي ۇمiتكەرلەردi قاتىستىرمايدى. حالىق نازارىن اۋدارۋى مۇمكiن تۇلعالاردى جولاتتىرمايدى. ۇلتتىق پاتريوتتىق باعىتتىڭ قى­زىقتى ەكەنiن ەسكەرسەك، ج.قالىبايدىڭ ۇستانىمى كوپتiڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرار ەدi. ۇلتتىق پاتريوتتىق باعىت تار ەتنيكالىق توپتىڭ اياسىنان شىعا الدى، بۇل باعىتتى كوزi اشىق باسقا ۇلتتىڭ وكiلدەرi دە قولدايدى. ج.قالىباي وسى تاقىرىپتى كوتەرiپ شىقسا، بەل­گiلi بiر پايىز داۋىس جينار ەدi. ءارi بۇل قازاقستانداعى ۇلتتىق پاتريوتتىق قوزعالىس­تىڭ قازiرگi ۋاقىتتا قانداي دەڭگەيدە ەكەنiن، حالىق بۇل يدەيانى قانشالىقتى قولدايتىنىن كورسەتەر ەدi.

–             بiز پرەزيدەنتتiڭ يدەيا­لارى iسكە اسپاي جاتقانىن كوپتەن بەرi كورiپ‑بiلiپ ءجۇرمiز. پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىندايتىن جانە ورىندامايتىن مينيسترلiك­تەر دەگەن تۇسiنiك قۇر بەكەردەن شىقپاسا كەرەك. مەنiڭ­شە، ونىڭ باستامالارى كوپ ۋاقىتتان بەرi iسكە اسپاعان كۇيi قالدى. جولداۋلاردى قاراڭىز. جىل سايىن اۋقىمدى يدەيالار ارقاۋ بولادى. ماسەلەن، “ماڭگiلiك ەل” تۋرالى ەكi جىلدان بەرi ءسوز قوزعالعانىمەن، سول قۇجاتتى ءالi كۇنگە دەيiن كورمەدiك. پرەزيدەنت ول باعدارلامانى دايىنداۋ جونiندە ەكi جىل بۇرىن تاپسىرما بەرگەنi­مەن، ونىڭ مازمۇنىن ەشكiم بiلمەيدi. ياعني پرەزيدەنتتiڭ قول استىنداعى پرەزيدەنت اكiمشiلiگiنiڭ ءوزi ونىڭ تاپسىرماسىن ورىندامايدى. كەز كەلگەن جولداۋدى الىپ، ءاربiر پۋنكتiن قاراپ شىعۋعا بولادى. ەشقايسىسى ورىندالمادى. وسىلايشا پرەزي­دەنتتiڭ يدەيالارى تەك قاعاز جۇزiندە قالىپ قويدى. سوندىقتان پرەزيدەنت سەزدە ايتقان بەس رەفورما دا iسكە اسپايدى. جۇيەنi رەفورمالاۋ ءۇشiن ونىڭ ءالسiز تۇستارىن بiلۋ كەرەك. ال ونى زەرتەپ، تالداپ جاتقان ەشكiم جوق. بiزدە بۇكiل ەسكi دۇنيەنi سىزىپ تاستايدى دا، جاڭاسىن جاساعانداي بولادى. بiراق ول قايتادان ەسكi سوق­پاققا تۇسەدi. اكiمشiلiك رەفورما دەگەندە، كوزبوياۋ ءۇشiن ءۇستiرتiن نارسەلەر جاسالۋى مۇمكiن، بiراق بۇل ايتارلىقتاي وزگەرiستەرگە اكەل­مەيدi.

حالىقتىڭ 99 پايىزى قازاقشا سويلەيدi دەدi, بiراق پرەزيدەنتتiڭ ءوزi قا­زاق تiلiندە سويلەمەيدi عوي. ادام وزiنەن باستاۋى كەرەك. كونستيتۋتسيادا قازاق تiلi مەملەكەتتiك تiل ەكەنi جازىل­عان، ورىسشانى قوسپاسا، ونى ەشكiم دە ايىپتامايدى. بۇل – پرەزيدەنتتiڭ نەمەسە اپپاراتىنىڭ قورقىنىشى. ورىس تiلiندە سويلەيتiن وزگە ەتنيكالىق توپتار – پرەزيدەنتكە تۇراقتى داۋىس بەرە­تiن ەلەكتورات. ولار ۇلتتىق پاتريوتتىق قوزعالىستان بيلiك باسىنا بiرەۋ كەلسە، ءوز بولاشاعى ءۇشiن الاڭدايدى. ويتكەنi ۇلتتىق پاتريوتتىق قوزعالىستىڭ ءمانiن تۇسiنبەيدi. پرەزيدەنت اكiم­شiلiگi ۇكiمەتتiك باق ارقىلى ولاردىڭ جاعىمسىز بەي­نەسiن قالىپتاستىردى. ەر­تەڭگi كۇنi بۇل قوزعالىستان بيلiككە بiرەۋ كەلسە، بiزدi قۇرتادى، قىسىم كورسەتەدi دەگەن تۇسiنiكتەرi قالىپتاستى. تەك ساياسي بەلسەندiلiگi بار وزگە ۇلت وكiلدەرi عانا قازiرگi ۇلتتىق پاتريوتتىق قوزعالىستار مۇنداي پيعىلدان ادا، سەنiم ارتۋعا بولاتىن كۇش ەكەنiن تۇسiنەدi. سايا­سي ساۋاتى جوق باسىم بولiگi نازارباەۆتان باسقاسىنان قورقادى. سايكەسiنشە پرەزيدەنت بۇل ەلەكتوراتقا تاۋەلدi, سوندىقتان ولاردىڭ جەتەگiندە كەتكەن.

پرەزيدەنت بۇرىننان رەفورماتور، يدەيا باستاماشىسى بولۋدان قالعان، ول ءوز ەلەكتوراتىنا تاۋەلدi, سول تۇزاققا ءتۇسiپ قالعان. ءوز تانىمالدىلىعىن جوعالتىپ جاتقانى دا سودان. باتىل يدەيالاردى كورمەيتiن سە­بەبi, بيلiكتەن ايىرىلىپ قالام با دەپ قورقادى.     بي­لiكتە نەعۇرلىم كوپ ۋاقىت وتىرعان سايىن بۇل ۇرەيi وسە تۇسەدi. ۇرەيi وسكەن سايىن سول توپقا تاۋەلدiلiگi ارتادى. ءسويتiپ، سول توپتىڭ مۇددەسi ءوز يدەياسىنان باسىم تۇسەدi.

–             قارسى شىقپايتىنى انىق. ولار جاڭا بيلiككە بەيiمدەلiپ، وزدەرi ءۇشiن وڭ تۇستاردى iزدەي باستايدى. ءارi بۇل بيلiك باسىنا كەلە­تiن جاڭا پرەزيدەنت پەن ونىڭ كومانداسىنا بايلانىستى. ولار وزدەرiنiڭ ۇلت­تىق پاتريوتتىق يدەيالارىن قالاي ناسيحاتتايدى، اڭگiمە سوندا. ياعني ۋكرايناداعىداي راديكالدى باعىتپەن ەمەس، ءوز يدەيالارىن بايىپتاپ ءتۇسiندiرۋi كەرەك. سوندا الگi توپ قارسىلاسپاي، جاڭا جۇيەگە بەيiمدەلەدi. ال ەگەر “ەرتەڭنەن باستاپ تەك قازاقشا سويلەڭدەر، ايتپەگەندە كورەسiنi كورسەتەمiز” دەسە، وندا ارينە، بۇل توپتى وزدەرiنە قارسى قويادى. مۇنداي جاعدايدا احۋالعا سىرتقى كۇشتەر دە ارالاسادى.

–             جاڭا پرەزيدەنتتiڭ باعدارلاماسىندا ۇلتتىق پاتريوتتىق يدەيالارعا ورىن بەرiلەدi دەپ ەسەپتەيمiن. نازارباەۆ كەتiپ بارا جاتقان پرەزيدەنت، ونى جاڭا يدەيالار اسا قىزىقتىرمايدى. ال بيلiكتە قالام دەگەن جاڭا پرەزيدەنت بۇل يدەيالاردى ەلەمەي كەتۋ مۇمكiن ەمەستiگiن جاقسى تۇسiنەدi. تiپتi ۇلتتىق پاتريوتتىق باعىتتاعى ادام بولماسا دا، ول ءوز باعدارلاماسىنىڭ بەلگiلi بiر بولiگiن وسىعان ارنايدى. ايتپەگەندە، ونى تەز ارادا ىعىستىرىپ تاستايدى. ۇلتتىق پاتريوتتىق كۇشتەر – بۇل ەندi عانا كۇش الىپ كەلە جاتقان، جاس باعىت. وعان جاسى 25-40 ارالىعىنداعى بەلسەندi توپ كiرەدi. سوندىقتان قازiرگi پرەزيدەنت ونى ەلەمەسە دە، جاڭا پرەزيدەنتكە بۇل ازاماتتاردى ەسكەرۋگە تۋرا كەلەدi.

–             ح ساعاتى كەلدi دەپ ەسەپتەيiك. پرەزيدەنتتiڭ ۋاقىتشا مiندەتiن سەنات سپيكەرi اتقارادى. بiراق وعان دەيiن ەليتا باس قوسىپ، مامiلەگە كەلۋi تيiس. ولار بەلگiلi بiر مامiلەگە كەل­مەيiنشە، ح ساعاتى بولدى دەگەندi حالىققا ەشكiم حابارلامايدى. ءبارiن كەلiس­تiرiپ، جەتە ويلاستىرىپ، رولدەردi بەلگiلەپ، احۋالدى باقىلاۋعا العان سوڭ عانا حابارلايدى. سوسىن وزدەرi جابىق جاعدايدا كەلiسiپ-پiشكەن ستسەناريدi iسكە اسىرادى. ايتپەگەندە، ونسىز دا ۇرەي قۇشاعىندا وتىرعان حالىققا “نازارباەۆ جوق، ال بiز ءالi ىمىراعا كەلمەدiك” دەگەندi قالاي ايتادى؟ تەك بەلگiلi بiر ەلەمەنت ەسەپكە الىنباسا، ماسەلەن، ەليتانىڭ بiر توبى بۇل ىمىراعا قاتىسپاي قالسا، شاقىرىلماسا، وندا اقپارات سىرتقا شىعىپ كەتۋi مۇمكiن. دەسەك تە وتە تار اۋقىمداعى توپ ماسەلەنi تالقىلاپ، كۇشتiك قۇرىلىمداردى باقىلاۋعا الىپ، كەلەسi پرەزيدەنتتiڭ ۇمiتكەرلiگiن ماقۇلداعاننان كەيiن قارالى اقپار حابارلانادى.

ال داريعا نازارباەۆاعا كەلسەك، ونىڭ ۇمiتكەرلiگi ەليتانىڭ كوڭiلiنەن شىعۋى ءمۇم­كiن. ويتكەنi, مەنiڭشە، د.نازارباەۆانى وڭاي كون­دiرiپ، باسقارۋعا بولادى. ۇلدارى دا ءوسiپ جەتiلدi. بiراق ءوزi ساياسي ويىنشى رەتiندە ءال­سiز. دەگەنمەن قازiر تيمۋر قۇلىباەۆتى ىسىرىپ جاتقانىن ەسكەرسەك، داريعا بۇل ورىنعا تالاساتىن سياقتى. ونىڭ ۇستiنە وتباسىنىڭ جاسىراتىنداي نارسەسi بار. سوندىقتان ول ترانزيتتiك پرەزيدەنت ءرولiن اتقارۋى مۇمكiن ەكەنiن جوققا شىعارمايمىن. دەسەك تە ءبارi بەلگiلi, ايدان انىق بولعان كۇننiڭ وزiندە اياق استىنان ەشكiم ويلاماعان ۇمiتكەرلەر پايدا بولۋى مۇمكiن. ماسەلەن، برەجنەۆ. حرۋششەۆتi بيلiكتەن الىپ تاستاۋ وپەراتسياسىن باسقارعان – كگب-نىڭ توراعاسى. بۇكiل ساياسي بيۋرو سوعان داۋىس بەردi. بiراق ول بiردەن باس حاتشىعا اينالسا، كۇدiك تۋاتىن ەدi. وسىلايشا ءالسiز، امبيتسياسى جوق، بوس، سىلبىر برە­جنەۆ­تiڭ ۇمiتكەرلiگiنە توقتادى. ونى ۋاقىتشا وتىر­عىزىپ، بiر جىلدان كەيiن الىپ تاستايمىز دەپ كەستi. الايدا ولار قاتتى قاتەلەس­تi. برەجنەۆ بيلiككە كەلگەن سوڭ ەڭ الدىمەن كگب توراعاسىنىڭ كوزiن جويىپ، اپپاراتتى تازالاپ، ءوز ادامدارىن قويىپ، مىقتى ويىنشىعا اينالدى. سوندىقتان ساياساتتاعى ويىنشىنى ءالسiز دەپ باعالاۋعا بولمايدى. ونى جەتە باعالاماۋ قاۋiپتi. سوندىقتان بiز قازiر جەتە باعالاماي وتىرعان بiر ءالسiز ويىنشى ح ساعاتىندا مىقتىعا اينالۋى مۇمكiن.

قازiر داريعانىڭ كۇشەيiپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ول بارلىق جەرگە ءوز ادامدارىن اكەپ جاتىر. پرەزيدەنت اكiمشiلiگiندە ادامدارى بار، ساراپشىلىق قۇرىلىمداردى ونىڭ ادامدارى باسقارىپ وتىر. ەندi ءوز اينالاسىنداعى بiر ادامدى بiلiم جانە عىلىم مينيس­ترلiگiنە اكەلمەك ويى بار سياقتى. ايتپەسە، پرەزيدەنت اكiم­شiلiگiنiڭ بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگiن تەكسەر­گەنi قاي ساسقانى؟ پرەزيدەنت اكiمشiلiگiنiڭ ونداي وكiلەتi مۇلدە جوق.

تiپتi ر.اليەۆتەن كەيiن باسىمدىققا يە بولعان تيمۋر قۇلىباەۆقا “بيلiككە بارۋعا امبيتسيام جوق” دەگەندi ايتقىزدى. قىسقاسى، قازiر وتباسى اراسىندا دا، ەليتا مەن بيزنەس وكiل­دەرi اراسىندا دا تاققا تالاستىڭ بەلگiلەرi بiلiنەدi. كوپتەن بەرi كورiنبەي كەتكەن ماشكەۆيچ قاراعاندى وقي­عالارى كەزiندە قايتا پايدا بولىپ، قايىرىمدىلىقپەن اينالىستى. ساياساتتان بiر كەزدە كەتكەن ادامدار ەلگە جينالىپ، بەلسەنە باستاعانداي. ايتالىق، تيمۋر قۇلىباەۆ كاسiپكەرلەردiڭ ۇلتتىق پالاتاسى ارقىلى انتيەۋرازيالىق يدەيانى العا تارتىپ ءجۇر. شىن مانiندە، ساياسي امبيتسياسى بار بولسا، بۇل ۇپاي جيناۋعا ءمۇم­كiندiك بەرەتiن جاقسى تاقىرىپ.

–             ارينە، بۇل ءوز اينالاسىنداعى ادامدار. تاسما­عام­بەتوۆتi بiردەن مۇراگەرلەر تiزiمiنەن سىزىپ تاستار ەدiم.

–             مەنiڭ ويىمشا، قازiر پرەزيدەنت بولماسا، تاسما­عامبەتوۆتiڭ ۇستiنەن بiردەن جەمقورلىق بويىنشا iس “قوزعاپ”، تۇرمەگە جاۋىپ تاستار ەدi. نازارباەۆقا بۇل كەرەك ەمەس. وعان باتىستان شىققان، سول ءوڭiردi ۇستايتىن باتىس ەليتاسىنىڭ وكiلi كەرەك. وسىلايشا باتىسقا دا “بيلiكتە سەندەردiڭ وكiل­دەرiڭ بار، سەندەردiڭ ءمۇد­دە­لەرiڭ ەسكەرiلەدi” دەگەندi كورسەتەدi. تاسماعامبەتوۆ – بۇل جۇيەنiڭ تۇتقىنى. ەليتانى سەسكەندiرەتiنi, تاس­ما­عام­بەتوۆتiڭ باسىمدىققا يە ەكەنi. ماسەلەن، سايلاۋعا د.نازارباەۆا مەن ي.تاسماعامبەتوۆ تۇسسە، ارينە، سوڭ­عىسى جەڭەدi.

مەنiڭشە، تاسماعام­بەتوۆ­تiڭ ءوزi دە ءوز بەتiنشە ۇمiتكەرلiگiن ۇسىنبايدى. ويتكەنi مۇنىڭ ارتى قان­توگiسكە، قاقتىعىسقا ۇلاسۋى مۇمكiن. سوندىقتان ەليتا ونى نە ىسىرىپ تاستايدى نە بiردەن كەلiسiمگە كەلەدi. بiراق تاسماعامبەتوۆتiڭ ءوزiنiڭ دە امبيتسياسى وشكەن سياقتى. جۇمىس iستەپ جۇرە بەرسەم، ءوز تiرلiگiمدi اياعىنا دەيiن جەتكiزسەم دەۋمەن عانا ءجۇر. بۇرىنعىداي ءوز كوزقاراسىن كورسەتۋ جوق. شارۋاشىلىقتى دوڭگەلەتiپ اكەتەتiن قابiلەتi بار. دەگەنمەن بەتiنە سالىق قىلىپ باسۋعا بولاتىن تiرلiكتەرi بارشىلىق. الماتىداعى “شاڭىراق” وقيعاسىن اۋىزعا الساق جەتكiلiكتi.

–             قازاقتiلدi, كوشباسشىلىق قابiلەتi بار، ەڭ باس­تىسى، جاقسى جۇمىس iس­تەيدi. ەليتا ونىمەن كۇرەس­پەيتiنi, ۇمiتكەر­لiگiن ۇسىنبايتىنى دا سودان. بiر كەزدە ي.تاسما­عام­­بەتوۆتi تران­زيتتiك پرەزيدەنت رەتiندە قاراستىراتىنمىن. بiراق قازiر پiكiرiم وزگەردi. ءويت­كەنi ول تران­زيتتiك پرەزيدەنت بولسا، ۇزاق ۋاقىتقا كەلەتiن تۇراقتى پرەزيدەنتكە اينالادى. ونى ءبارi جاقسى ءتۇسiنiپ وتىر.

–             ويتكەنi ول مىقتى. ول بيلiككە كەلسە، حالىق قولداۋىنا سۇيەنiپ، ءوز بەتiنشە شەشiم قابىلدايدى، ەليتانى تىڭداماي قويادى.

قورعانىس مينيسترلiگiنiڭ باسىنا كەلگەن سوڭ، بۇل ۆەدومستۆونى قالاي تازالاپ جاتقانىنا ءوزiمiز كۋامiز. دەمەك، ول بيلiككە كەلسە دە، ات قورانى تازالايدى. بۇل كەيبiرەۋلەرگە ۇنامايدى. ال قورىقپاي تازالايتىنىنىڭ سىرى – مەنiڭشە، تاس­ماعام­بەتوۆتiڭ ايىپ تاعۋعا نەگiز بولاتىن لاس تiرلiكتەرi جوق. جالعىز كۇناسi – الماتىداعى “شاڭىراق” وقيعاسى. ەگەر ارتىندا شيكiلiكتەرi شۇباتىلىپ جاتسا، باياعىدا موينىنا قىستىرار ەدi.

مەنiڭشە، سوڭعى جىلدارى كوزگە كورiنبەي، كولەڭكەگە كەتكەنiمەن، جۇرتتىڭ تاسماعامبەتوۆكە اۋاتىن نازارى ارتا ءتۇستi. ونى ارتقى ورىندارعا جىلجىتىپ جاتىر دەپ قۇربان ەتiپ كورسەتۋ ارقىلى كەرiسiنشە، ابىرويىن وسiرە ءتۇستi. ونىڭ ۇستiنە قورعانىس مينيس­ترلi­گi­نە بارۋى تەگiن ەمەس. ويتكەنi بۇل – بارىنشا بىلىققا باتقان قۇرىلىم. ەگەر تاس­ماعامبەتوۆتi ىعىستىرىپ، شەگiندiرەمiن دەسە، بۇل وتە ىڭعايلى ۆەدومستۆو. بiراق بيلiك ونى نەعۇرلىم ارتقا شەگiندiرگەن سايىن حالىق ونى اياپ، رەيتينگiسi وسە تۇسەدi.

–             مەنiڭشە، ن.نىع­ما­تۋل­­ليننiڭ امبيتسياسى بارشىلىق. بىلتىرعى جىلى “پرەزيدەنت بولۋعا ەشقانداي تالاسىم جوق” دەپ اقتال­عانى تەگiن ەمەس. مەنiڭ ويىمشا، ول تاققا تالاسا الادى.

ال ن.ابiقاەۆ تالاسۋى مۇمكiن بە؟ مەنiڭشە، ول شارشادى ءارi ءومiر بويى ن.نازارباەۆقا قىزمەت ەتتi. سوندىقتان ول تالاسپايتىن سەكiلدi.

كارiم ءماسiموۆ تاققا تالاسپايدى دەگەندi بiردەن كەسiپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنi ونى ەشكiم قولدامايدى. ترانزيتتiك تۇلعا رەتiندە عانا ۇسىنىلۋى مۇمكiن. ونى اكەلۋ ءتوڭ­كەرiسكە ۇلاسپايتىنىن ەليتا جاقسى تۇسiنەدi.

–             مەنiڭشە، جوق. تاس­ما­عام­بەتوۆتiڭ حالىق اراسىندا قولداۋى بار بولسا، مۋسيندi حالىق تا، ەليتا دا قولدامايدى. پرەزيدەنت اكiمشiگiنiڭ جەتەكشiسi بول­عاندا ءوزiن مىقتى ويىنشىعا اينالدىرا المادى. ەليتا اراسىنداعى ورنىن ساقتاي الماعانى ونىڭ السiزدiگiن كورسەتەدi. سوندىقتان ەليتا اراسىندا ويناي الماعاندا، مۇراگەرلiك نە تەڭi. مەنiڭ­شە، ول ءوزiن ۇسىنبايدى، بiراق ي.تاسماعامبەتوۆتiڭ ۇمiتكەرلiگiن قولداۋى مۇمكiن.

–             كلانداردىڭ اراسىنان ارەكەتiن بولجاپ بiلۋگە بولمايتىن، وتە قۇپيالى توپ بۇل. شۇكەەۆ بۇعان دەيiن دە، قازiر دە بەلسەندi ويىن جۇرگiزگەن جوق. Iشكi ساياساتتاعى جۇمىس تاجiريبەسi جوق. ول تەك اتقارۋشى ورگانداردا جۇمىس iستەدi. پرەزيدەنت اكiمشiلiگi ءتارiزدi شەشiم قابىلدايتىن جەرلەردە مۇلدە جۇمىس iستەمەدi.

بۇرىندارى ب.ساعىنتاەۆ­تى ۇمiتكەر رەتiندە قاراستىرسام، قازiر ونى تiپتi ترانزيتتiك پرەزيدەنت رە­تiندە دە قاراستىرمايمىن.

بەردiبەك ساپارباەۆتى دا شارۋاشىلىقتى جۇرگi­زەتiن ادام رەتiندە بiلەمiن. بiراق ول ەش ۋاقىتتا پرەزيدەنت اكiمشiلiگiندە، iشكi سايا­ساتتا جۇمىس iستەمەدi. ال ونداي تاجiريبەسiز قيىن. ايتالىق، ك.ءماسiموۆ مىقتى اپپارات ويىنشىسى بولعانىمەن، پرەزيدەنت اكiم­شiلiگiندە جارتى جىل عانا جۇمىس iستەدi. Iشكi ساياساتتى باسقارۋ وتە قيىن شارۋا. ال وندا جۇمىس iستەپ كورمەگەن ادام تiپتi iشكi ساياساتتا ەشتەڭە تىندىرا المايدى. قىزىعى، وڭتۇستiكتiڭ وكiل­دەرi نە اتقارۋشى، نە ايماقتىق دەڭگەيدە عانا، ودان ارعى ساتىعا كوتەرiلمەيدi. دەسەك تە وڭتۇستiك توبىن ەسەپتەن الىپ تاستاۋعا بولمايدى. ماسەلەن، 2004 جىلى وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا شىم­كەنت ن.نازارباەۆتى قولداسا، كەيiن وتكەن پارلامەنت سايلاۋىندا جارماحان تۇياقبايدىڭ جسدپ پارتياسىن قولدادى. نازارباەۆتى قولداسا، “نۇر وتانعا” دا­ۋىس بەرۋi كەرەك ەدi. بiراق ولاي بولماي شىقتى. سوندىقتان وڭتۇستiك “نازار­باەۆتى قولدايمىز” دەسە دە، شىن مانiندە iشتەرiندە نە جاتقانىن ەشكiم تاپ باسىپ ايتا المايدى.

سولتۇستiكتi باسقارىپ وتىرعان قانات بوزىمباەۆقا تاجiريبە جيناۋعا كومەك­تەسiپ جاتقانداي بولىپ كورiنەدi. ءوزiن تاسماعامبەتوۆ سياقتى ۇستاۋعا تىرىسادى. بiراق ول قولىنان ونشا كەلمەيدi. PR ناۋقانى ونىڭ ارەكەتiنiڭ الدىن وراپ جۇرەدi. جامبىل وبلىسىندا كوپ نارسە iستەگەندەي كور­سەتتi, بiراق قازiر حالىقتان سۇراستىرساڭ، جاعىمسىز پiكiرiن كوپ ايتادى. ماسەلەن، مەنiڭ ويىمشا، بوزىمباەۆ جامبىل وبلىسىندا اكiم بولسا دا، سول وبلىستىڭ جۇرتى جەمە-جەمگە كەلگەندە ونى ەمەس، تاس­ماعامبەتوۆتiڭ ۇمiتكەر­لiگiن قولدايدى.

–             مەن بiرiنشi ستسەناريگە كوبiرەك سۇيەنەمiن. نازارباەۆ ءوز ورنىن ەش­كiمگە بەرمەيدi. بەرەتiن بولسا، وسى كۇنگە دەيiن وتكiزەر ەدi. پرەزيدەنت وتە اسىعىس. سايلاۋدان ءۇش كۇن وتە سالىسىمەن يناۋگۋراتسيا­سىن وتكiزدi. بيلiكتi ۋىستان شىعارىپ الۋعا قورقادى. بالكiم، يناۋگۋراتسيانى رە­سەيدەگiدەي بiر ايدان كەيiن وتكiزسە، احۋال باقىلاۋدان شىعىپ كەتە مە دەپ قورقاتىن شىعار.

–             سەنiمسiزدiك. مۇرا­گەرiن بەلگiلەگەن كۇنi بيلiگi بiتەتiنiن ول جاقسى تۇسiنەدi. ول سالماعى مەن ورنىنان تەز ارادا ايىرىلىپ قالادى. بۇل – بiر. ەكiنشiدەن، ول اينالاسىنداعى ەشكiمگە سەنiم ارتپايدى. ونىڭ رەسەي­دەگiدەي ەلتسيننiڭ قاۋiپ­سiزدiگiن قامتاماسىز ەتەتiن پۋتينi جوق.

–             ول ەندi وزiمiزگە بايلانىستى. بiز ن.نازارباەۆ سالىپ كەتكەن سوقپاقپەن جۇرەمiز بە، الدە باسقا جولدى تاڭدايمىز با؟.. ن.نازارباەۆ “مەن بار جەردە تۇراقتىلىق بار، مەنسiز جاعدايلارىڭ ناشارلايدى” دەگەن ستسەناريدi بەلگiلەپ، ساناعا سiڭiردi. ونىڭ جەتە­گiندە كەتسەك، دەمەك، بiز توبىرمىز. ال سانا-سەزiمi بار قوعام بولساق، ودان كەيiن دە ءومiر جالعاساتىنىن تۇسiنە­مiز. ول ءومiر تۇراقتى، تىنىش بولا ما، الدە رەسۋرستار بولiنiسiنەن تىس قالعان توپتىڭ جەتەگiندە كەتەمiز بە، بۇل ءوز قولىمىزدا.

–             مەنiڭشە، ءيا. قازiر دە تالاس-تارتىستى باقىلاپ قانا وتىر عوي. مەنiڭشە، پرەزيدەنت كەتكەن سوڭ دا ەشتەڭە وزگەرمەيدi. حالىق توڭكەرiسكە بارمايدى. ۇرەي مەن قورقىنىش باسىم بول­عان سايىن جۇرت بۇعا تۇسەدi.

–             اشىق تا ايقىن پiكiرلەرiڭiز ءۇشiن راقمەت!

zhasalash.kz